เสื้อผ้า อาร์ตทอย สกุชชี่ จากสารเร่งสุขสู่วิกฤตขยะตกค้าง มหันตภัยของ Fast Trend

ในยุคที่ความสุขพึ่งพาความเร็วจากอัลกอริทึม การไถฟีดโซเชียลมีเดียแล้วกดสั่งซื้อสิ่งของประเภท ‘ของมันต้องมี’ ได้กลายเป็นพฤติกรรมปกติที่ผู้คนคุ้นชิน ไม่ว่าจะเป็นเสื้อผ้าที่เปลี่ยนคอลเลกชันทุกสัปดาห์ หรือของเล่นสุดน่ารักที่กำลังเป็นที่นิยม หากแต่ในเบื้องหลังความฮิตติดกระแส 

ในไม่ช้ากระแสที่เรียกว่า Fast Fashion และ Fast Toys จะทำให้สิ่งของไหลไปรวมกันในกองขยะมหึมาที่ยังหาทางแก้ไม่ได้ จนกลายเป็นอีกหนึ่งแรงขับสำคัญของวิกฤตสิ่งแวดล้อม

เสื้อล้นตู้ ของเล่นล้นมือ

ปัจจุบันพฤติกรรมการบริโภคของผู้คนได้เปลี่ยนจากการซื้อเพื่อตอบสนองความจำเป็นมาเป็นการไล่ตามกระแสไวรัลบนโลกออนไลน์ เพื่อเติมเต็มความสุขทางใจแบบชั่วครู่ชั่วยาม โดยพฤติกรรมเหล่านี้นำมาซึ่งวิกฤตการณ์ทางสิ่งแวดล้อมครั้งใหญ่ที่เกิดขึ้นพร้อมกันในสองอุตสาหกรรมหลัก ภายใต้ชื่อ Fast Fashion และ Fast Toys ทั้งสองต่างก็ดำเนินอยู่บนโมเดลธุรกิจแบบเส้นตรงเหมือนกันโดยการ ผลิต ใช้ และทิ้ง

อุตสาหกรรมแฟชั่นปัจจุบันเน้นการออกแบบเสื้อผ้าหลากหลายสไตล์ในราคาที่ต่ำ พร้อมทั้งเปลี่ยนคอลเลกชันใหม่อย่างรวดเร็วเพื่อกระตุ้นยอดขาย ส่งผลให้เสื้อผ้ามีคุณภาพต่ำลง มีวงจรชีวิตที่สั้นลง และยังถูกทิ้งขว้างอย่างง่ายดาย เนื่องจากกระแสที่มาไวไปไวและการฉีกขาดเสียหายของเสื้อผ้าที่ง่ายกว่าปกติ อีกทั้งวัสดุที่ใช้ผลิตเสื้อผ้าในอุตสาหกรรม Fast Fashion ส่วนใหญ่มักใช้ โพลีเอสเตอร์ เส้นใยสังเคราะห์ที่มีต้นกำเนิดมาจากปิโตรเลียม

การศึกษาเรื่อง The Carbon Footprint of Polyester โดย Carbonfact ระบุว่า กระบวนการผลิตผ้าโพลีเอสเตอร์ น้ำหนัก 1 กิโลกรัม สามารถปล่อยก๊าซเรือนกระจกออกมาปริมาณ 3.12 กิโลกรัม โดยตัวเลขดังกล่าวเป็นค่าเฉลี่ยที่ครอบคลุมการปล่อยก๊าซเรือนกระจกตั้งแต่ขั้นตอนการสกัดปิโตรเลียม การแปรรูปเป็นเม็ดพลาสติก จนถึงกระบวนการปั่นด้ายเป็นผืนผ้า

เมื่อปี 2567 Earth.Org เว็บไซต์ข่าวและสื่อสิ่งแวดล้อมระดับโลก ได้นำเสนอข้อมูลว่า บริษัทสินค้าแฟชั่นขนาดใหญ่อย่าง Shein มีการปล่อยก๊าซเรือนกระจกมากถึง 11.20 พันล้านกิโลกรัม ต้องใช้พื้นที่ป่า 5.6 แสน ถึง 1.17 ล้านไร่ ในการดูดซับ เกือบเทียบเท่ากับพื้นที่อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ ที่มีประมาณ 1.35 ล้านไร่

เมื่อโมเดลกระตุ้นการบริโภคของแฟชั่นประสบความสำเร็จ อุตสาหกรรมของเล่นจึงหันมาผลิตของเล่นราคาถูก คุณภาพต่ำ และเปลี่ยนผ่านตามกระแสจนเกิดนิยาม Fast Toys ซึ่ง อาร์ตทอย (Art Toys) หรือกล่องสุ่มลุ้นตัวซีเคร็ท และ สกุชชี่ (Squishies) ของเล่นนุ่มนิ่มบีบคลายเครียดที่เป็นกระแสความนิยมล่าสุดในประเทศไทย

เมื่อของเล่นกลายเป็นขยะ

เบื้องหลังความน่ารัก นุ่มนิ่ม บีบสโลว์กลับซ่อนความจริงที่น่ากลัวไม่ต่างกับเสื้อผ้า เนื่องจากวัสดุที่ใช้ผลิตสกุชชี่และของเล่นนุ่มนิ่มส่วนใหญ่ผลิตจากโฟมโพลียูรีเทน (PU) หรือ ยางเทอร์โมพลาสติก (TPR) ซึ่งเป็นพลาสติกที่ไม่ย่อยสลายตามธรรมชาติ และยากต่อการรีไซเคิล 

เมื่อหมดความนิยมและคนเลิกสนใจ ของเล่นเหล่านี้ก็จะกลายเป็นขยะพลาสติกตกค้างในระบบฝังกลบนานหลายศตวรรษ หรือหากนำไปเผาทำลายโดยไม่มีระบบควบคุมที่ดี ก็จะปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์รวมถึงสารพิษร้ายแรงอย่างไดออกไซด์ (Dioxide) สู่ชั้นบรรยากาศทันที

อย่างไรก็ตามเมื่อสำรวจช่องทางในการค้นหาสิ่งสร้างความสุขประเภทนี้ บน TikTok Ads Manager มีสถิติแฮชแท็ก #สกุชชี่ (Squishy) ที่ยอดผู้เข้าชมและค้นหาสูงถึง 20,000 ล้านครั้ง โดยมียอดโพสต์วิดีโอ รวมกว่า 4 แสนโพสต์

สมมติว่า ทุกครั้งที่ยอดการเข้าชมและค้นหามีการสั่งซื้อสกุชชี่จำนวน 1 ชิ้น เมื่อกระแสความนิยมลดลงและคนเลิกเล่นก็จะมีขยะที่ไม่ย่อยสลายมากกว่า 20,000 ล้านชิ้น หากคำนวนเป็นน้ำหนักสกุชชี่มีน้ำหนักเฉลี่ย 50 กรัมต่อชิ้น โดยคิดจากขนาดมาตรฐานทั่วไปของ มินิสกุชชี่ หรือโมจิสกุชชี่ จะมีขยะมากถึง 1 ล้านตัน

เนื่องจากเป็นการสั่งซื้อแบบออนไลน์ สินค้าทุกชิ้นจะต้องมีซองพลาสติกหุ้มอยู่ด้านใน และถูกใส่ลงในกล่องพัสดุหรือซองพลาสติกสำหรับจัดส่งอีกชั้น ประมาณ 50 กรัมต่อกล่อง เท่ากับว่า จะมีปริมาณขยะมากถึง 2 ล้านตัน

ปริมาณขยะสกุชชี่ 20,000 ล้านชิ้น หรือ 2 ล้านตัน เมื่อเทียบกับขยะในกรุงเทพมหานคร จากข้อมูลปริมาณขยะมูลฝอยของกรมควบคุมมลพิษ ปีงบประมาณ 2568 ที่มีปริมาณขยะมูลฝอยรวมทุกประเภทเฉลี่ยประมาณ 10,000 ตันต่อวัน  เท่ากับว่า ขยะจากสกุชชี่ดังที่กล่าวมา เทียบเท่ากับปริมาณขยะของคนกรุงเทพฯ ทั้งเมืองรวมกันนานถึง 200 วันหรือเกือบ 7 เดือน

อีกทั้งสกุชชี่เป็นขยะพลาสติกและโฟม แม้จะมีน้ำหนักกว่า 2 ล้านตัน แต่ความหนาแน่นต่ำ ขยะแต่ละชิ้นมีน้ำหนักเบาแต่กินพื้นที่มาก หากนำไปเทกองรวมกัน จะสร้างภูเขาขยะลูกมหึมาที่ต้องใช้พื้นที่ฝังกลบขนาดใหญ่หลายพันไร่

จากสารเร่งสุขชั่วครู่สู่วิกฤตขยะตกค้าง

เมื่อเสื้อผ้าหมดความเก๋ และของเล่นหมดความนิ่ม จุดหมายปลายทางสุดท้ายของสิ่งของเหล่านี้คือ ‘หลุมขยะ’ ปัจจุบันระบบการจัดการขยะมูลฝอยของประเทศไทยกำลังแบกรับภาระนี้จนเกินขีดจำกัด

หากพิจารณาข้อมูลสถานการณ์ขยะมูลฝอยรายวัน จังหวัดต่างๆ ที่เป็นศูนย์กลางทางเศรษฐกิจและการบริโภค จะพบตัวเลขขยะที่น่าตกใจ จากข้อมูลของกรมควบคุมมลพิษ เมื่อปีงบประมาณ 2568 ที่ผ่านมา ประเทศไทยมีปริมาณขยะมูลฝอยที่เกิดขึ้นกว่า 27.76 ล้านตัน ถูกนำกลับมาใช้ประโยชน์ 10.62 ล้านตัน ถูกกำจัดอย่างถูกต้อง 11.10 ล้านตัน กำจัดอย่างไม่ถูกต้อง 6.04 ล้านตัน และมีปริมาณขยะมูลฝอยตกค้างอยู่ 25.09 ล้านตัน

เมื่อระบบการกำจัดขยะที่ถูกต้องของไทยรองรับได้จำกัดเพียง 11.10 ล้านตัน ซึ่งเต็มขีดจำกัดอยู่แล้ว จึงส่งผลให้ขยะส่วนเกินอีกกว่า 6.04 ล้านตัน หลุดรอดไปสู่การกำจัดอย่างไม่ถูกต้อง เมื่อมีขยะสกุชชี่เพิ่มเข้ามาอีก 2 ล้านตัน ซึ่งเป็นขยะที่น้ำหนักเบาแต่กินพื้นที่เยอะ ก็จะส่งผลให้ขยะจากสกุชชี่เข้าไปแย่งพื้นที่ในหลุมฝังกลบอย่างรวดเร็ว ทำให้หลุมฝังกลบเต็มเร็วกว่าปกติไปหลายปี ส่งผลให้ขยะใหม่ไม่มีที่ไปและต้องถูกเทกองแบบไม่ถูกต้องเพิ่มขึ้น

เมื่อหมดความ Fast ใครรับต่อความ Slow

กระแสที่มาไวไปไว และความน่ากลัวที่สุดของสินค้าฟาสต์เทรนด์ (Fast Trend) คือ ระยะของเวลาที่สวนทางกัน กระแสบนหน้าจออาจจะพุ่งขึ้นและดับลงภายในเวลาไม่กี่สัปดาห์ แต่วัสดุสังเคราะห์ที่ถูกผลิตขึ้นมารองรับความสุข กลับมีอายุยืนยาว กลายเป็นวิกฤตความเชื่องช้าที่สร้างผลกระทบต่อโลกอย่างรุนแรง การส่งต่อเป็นสินค้ามือสองหรือนำไปรีไซเคิลแทบจะเป็นไปไม่ได้ เพราะคุณภาพที่ต่ำและพังง่าย สุดท้ายสิ่งของเหล่านี้ก็ต้องมุ่งหน้าสู่กองขยะและหลุดรอดสู่สิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีการจัดการขยะไม่ถูกต้อง

สารเคมีอันตรายและโลหะหนัก ทั้งจากสีย้อมผ้าหรือสารเคมีในโฟมสกุชชี่ จะค่อยๆ ถูกน้ำฝนล้างและซึมลงสู่ชั้นดินและแหล่งน้ำ ยิ่งไปกว่านั้น ชุมชนและพื้นที่ทำกินโดยรอบกองขยะยังต้องเผชิญหน้ากับมลพิษ ทั้งกลิ่นเหม็น การแพร่กระจายของสัตว์พาหะนำโรค และความเสี่ยงจากการเผาขยะกลางแจ้งจากระบบจัดการที่ไร้ประสิทธิภาพ

ก่อนหน้านี้แม้กระแสสกุชชี่ที่น่าเป็นห่วงยังไม่เดินทางมาถึงประเทศไทย  แต่ปัญหาขยะสะสมในหลายพื้นที่ของประเทศไทยก็มีความน่ากังวล เห็นได้ชัดจากกรณีของ อำเภอกมลาไสย จังหวัดกาฬสินธุ์ ที่บ่อขยะชุมชนตั้งอยู่ใกล้กับพื้นที่ทำกินและไร่นาของชาวบ้าน ทำให้มีปัญหาจากกลิ่นและฝูงแมลงวัน อีกทั้งน้ำเสียจากกองขยะที่ไหลลงสู่ที่นาก็สร้างผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและปากท้องให้กับผู้คน

ไม่ต่างจากกองภูเขาขยะหมู่บ้านคำบอน จังหวัดขอนแก่น ชาวบ้านที่นี่ต้องพบเจอกับปัญหาโรงไฟฟ้าขยะ ที่รับปริมาณขยะเข้ามาเกินขีดความสามารถในการกำจัด ส่งผลให้เกิดภูเขาขยะขนาดใหญ่ที่อยู่ติดกันกับชุมชน นอกจากสร้างมลภาวะทางกลิ่นและเสียงแล้ว ยังมีปัญหาแฝงอื่นๆ ตามมา อย่างปัญหาสุนัขจรจัดที่เข้ามาหาเศษอาหาร การลุกไหม้ที่เกิดจากการสะสมของก๊าซมีเทนในกองขยะ และสารพิษต่างๆ ที่แทรกซึมเข้ามาอย่างเงียบๆ

ซึ่งเมื่อเกิดการเผาไหม้ พลาสติกและเส้นใยสังเคราะห์ที่ติดไฟ ก็จะปลดปล่อยกลุ่มควันและก๊าซพิษร้ายแรงเข้าทำลายระบบทางเดินหายใจ บั่นทอนคุณภาพชีวิตของชาวบ้าน โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบางอย่างเด็ก ผู้สูงอายุ และผู้มีโรคประจำตัว

สินค้าฟาสต์เทรนด์จึงไม่ได้สร้างเพียงแค่วงจรการบริโภคที่เร่งรีบ แต่กำลังผลักภาระด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาวะให้สังคมต้องแบกรับในระยะยาว ความสุขชั่วครู่ชั่วยามจากกระแสไวรัลอาจอยู่กับเราแค่ไม่กี่วัน แต่ขยะที่เหลือทิ้งกลับอยู่นานหลายสิบปี

รายการเอกสารอ้างอิง

• เบื้องหลังความนุ่มฟู ‘สกุชชี่’ Fast Toy สุดฮิต และปลายทางที่บ่อฝังกลบ เพิ่มไมโครพลาสติกและขยะพลาสติกที่รีไซเคิลไม่ได้
• The global environmental injustice of fast fashion
• Fast fashion consumption and its environmental impact: a literature review
• ระบบสารสนเทศด้านการจัดการขยะมูลฝอยชุมชน กรมควบคุมมลพิษ
• ต้นทุนการผลิตผ้าโพลีเอสเตอร์ เมื่อเทียบกับผ้าประเภทอื่น
• The Carbon Footprint of Polyester
• TikTok Ads Manager