Esa

Esa
Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Leireko monasterioa; behealdean Esako urtegia
Bandera Armarria
Kokapena
Herrialdea	Euskal Herria
Lurraldea	Nafarroa Garaia
Merindadea	Zangoza
Eskualdea	Zangozerria
Administrazioa
Estatua	Espainia
Erkidegoa	Nafarroa
Barrutia	Agoitz
Izen ofiziala	Yesa
Alkatea (2011-2023)	Roberto Martínez Luyando (independenteak)
Posta kodea	31410
INE kodea	31261
Herritarra	esar, ihestar
Geografia
Koordenatuak	42°37′33″N 1°12′02″W
Azalera	22,95 km²
Garaiera	416-1291 metro
Distantzia	48,5 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria	297 (2025:  7)
127 (%43,2)   (%56,8) 167
Dentsitatea	0,13 bizt/km²
Euskara
Eremua	eremu ez-euskalduna
Euskaldunak	%  (2021)
Kaleko erabilera	%
Datu gehigarriak
Sorrera	1846 (independentzia)
Webgunea	www.yesa.es

Esa (erronkarieraz: Ihesa) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Zangozerria eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 48,5 kilometrora. Altuera 416 eta 1 291 metro artekoa da, eta 22,95 km²-ko azalera hartzen du. 297 biztanle zituen 2025. urtean.

Esa Urraul ibarrean dago geografikoki. Udalerri hau Esako urtegia osatzen duen presa izena emateagatik eta bertan egoteagatik da bereziki ezaguna. Aipagarria da, halaber, Leireko monasterioa bere udalerrian dagoelako, Euskal Herriko zenobio zaharrena eta Nafarroa Garaiko eraikin erromaniko garrantzitsuenetako bat. Herria Aragoi ibaiaren gaineko muino batean dago, Leireko mendilerroa buru duela, Jazetania osoan zehar hedatzen den Berdungo kanalaren amaieran.

Urraul ibarrena da geografikoki, baina ez administratiboki 1846tik, udalerri independente batean sortu zenetik. Bertako biztanleak esarrak (erronkarieraz: ihestarrak) dira.

Izena

Esa edo Ihesa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

• gaztelaniaz: Yesa
• nafar erromantzez edo aragoieraz: Yesa

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

• Esa (842)
• Iesa (880)
• Iiesa (901)
• Esa (1055)
• Esa (1132)
• Yhesa (1173)
• Yessa (1198)
• Eieca (1240)
• Iesa (1366)
• Yesa (1534)
• Yeso (1587)
• Yesa (1802)
• Yesa (1534)
• Esa (1974)

Etimologia

Esanahi ezezagunekoa, antzinako garaietatik mundu erromatari dagokion herri baten izena da. Bere izenaren jatorria iluna da, eta, agian, zerikusia izango du -san (Benasa, Remonasa, Elesa...) amaitutako herri eta herrixka kopuru handiarekin. Bere antzinako izena Esa izan zen, diptongar gabea, euskaraz mantentzen dena baina hizkuntza erromantzeetan galdu dena. Eza izeneko herrixka bat dago Deierrin (XI. mendeaz geroztik dokumentatua) eta Jakako hegoaldean dagoen Esa hustua.

Ezaugarriak

Armarria

Esako armarriak honako blasoi hau du:

«

Armarri erdibituta: lehen hondo hori batez eta aurrean haritz berde batez osatuta dago eta bigarren hondo gorri batez eta aurrean urrezko abazio-makulu batez, gainean zilarrezko txoritxo bat duena.

»

Bandera

Esako banderak Esako armarria dauka hondo gorri baten gainean. Armarriak kasket bat du gainean.

Geografia

Ledea Urraul ibarran barruan dago geografikoki, baina, administratiboki, udalerri independente da. Ibar hau Pirinioaurreko ibarra da, Longida, Itzagaondoa eta Ibargoiti ibarren eta Nabaskoze almiradioaren artean. Ibarra zeharkatzen du Irati eta Zaraitzu ibaiak, Aragoi ibaiaren adarrek.

Inguru naturala eta kokapena

Esa Nafarroa Garaia mendebaldean kokatzen da, Zangozako merindadearen muturrean. Herrira Iruñea eta Jaka arteko errepidea hartuta ailegatzen da. Aragon ibaiaren ondoan kokatzen da.

Klima

Esako klima mediterraneo-kontinental motakoa da. Urteko batez besteko tenperaturak 12º eta 13º bitartekoak dira eta batez besteko prezipitazioak 600mm eta 100mm bitartekoak, altuera zein den. Urteko egun euritsuak 90 izaten dira, eta, oro har, udaberrian eta udazkenean metatzen dira, izan ere, udak leho samarrak izaten dira. Alde termikoa nahiko nabaria da.

Basoak udalerriaren zati handi bat dira, eta jatorrizko zuhaixkak eta hariztiak ia erabat galdu dira. Nafarroako hainbat udalerritan gertatu bezala, larizio pinu ugari birlandatu dira XIX. mendetik aurrera.

Estazio meteorologikoak

Esan dagoen, itsasoaren mailatik 487 metrora, Nafarroako Gobernuak 1991an jarritako estazio meteorologikoa dago.

Datu klimatikoak (Esa, 1981-2020)
Hila	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C)	19.0	24.0	28.2	30.2	35.0	40.7	43.0	42.0	40.0	32.0	25.6	19.0	43
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	9.0	11.1	14.7	17.1	21.2	25.9	29.7	29.5	25.7	19.7	13.1	9.4	18.9
Batez besteko tenperatura (ºC)	5.0	6.3	9.3	11.6	15.3	19.3	22.2	22.3	19.2	14.3	8.8	5.6	13.3
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	0.9	1.6	3.8	6.3	9.5	12.6	14.8	15.0	12.7	9.0	4.5	1.9	7.7
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C)	-13.0	-13.0	-10.0	-4.2	-1.0	2.4	5.8	5.0	-1.0	-3.4	-8.0	-13.0	-13
Batez besteko prezipitazioa (mm)	75.9	62.5	65.5	74.4	70.6	53.9	32.2	36.1	54.6	78.5	79.8	81.3	765.2
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm)	70.0	55.0	63.0	56.0	55.0	67.0	73.0	80.0	85.0	140.0	65.0	90.0	140.0
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm)	9.9	8.8	9.6	10.2	9.3	6.8	4.2	4.6	6.2	8.4	10.2	9.9	98.1
Elur egunak (≥ 1 mm)	1.3	0.9	0.5	0.2	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.3	0.7	3.8
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua

---

---

Historia

Leireko monasterioa

Esako lehen erreferentzia historikoak Leireko monasterioarekin agertzen dira. 842. urtean aipatzen da, Eneko Semenetzek Esa eta Benasa hiribilduak eman zizkion monasterioari. Monasterioko abadeak 1084an eman zizkien esarrei Baldetorreko dekaniako lurrak, mahastiak landatzeko eta erdizka gozatzeko. Mende bat geroago, 1173an, termino bat eskaini zien zenobioaren ondoan, birpopulatzeko, beren jaur- eta lege-estatutuaren abantaila batzuen truke. Proiektu horrek ez zuen aurrera egingo, eta, ia beste mende bat igaro ondoren, 1262an egokitu egin zen herriko nekazarien bularra, eta 60 kahizetan finkatu zen, garia eta garagarra, gehi 12 dirutan, opilarinzada gisa; hilean behin ohiko lanak egiten jarraituko zuten, eta zubia mantendu behar zuten beren herriaren eta Baldetorre baserriaren artean.

Dohaintza horren ondoren, hainbat pieza eta errotatako beste batzuk egingo dira, Alexandro III.a aita santuak 1174an berretsi zituenak. 1173an Semeno abadeak monasterioari ordaintzen zizkion petxetatik askatuko du Esa, Benasa eta Donebikendi herrien ondoan, eta leku horiek birpopulatzen dituztenei euren epaiketetan "Jakako foruaren bidez gobernatzea" emango die. Monasterioak berak zuen herriko eliza, San Salbatoreri eskainia, 1198ean laugarren apezpikutzaren erdia barne.

Esako zubia

Fernando Katolikoak Nafarroa konkistatu zuenean, Asparrosen agindupean zegoen armada frantziar-nafar bat Nafarroa Garaian sartu zen 1521ean, Joanes Albretekoa erregearentzako erresuma birkonkistatzen saiatzeko, eta Iruñetik Gaztelako tropak eta Naiarako Dukea erregeordea ihes egin behar izan zuten. Mendekosteren jaiaren bezperan, Kalagorriko konpainiari eraso zioten Esako zubian, Errodrigo Hurtado kapitainaren agindupean, Zangozako, Kasedako eta Esako jendeak, Mariscalek berak, Pedro Nafarroakoak, eta Xabierkoaren orubearen semeek akaudillatuta. Gaztelako konpainia osatzen zuten 146 gizonak erasotzaileen menpe geratu ziren, eta lau hildako eta hainbat zauritu jasan zituzten. Ez zitzaien kalte handiagorik egin, eta armarik gabe eta erdi biluzik jarraitzen utzi zituzten. Baina Nafarroa berriz ere Naiarako Dukearen armada okupatzean eta Noaingo guduan Asparros garaitua izatean, Esako zubiko guduan parte hartu zutenetako batzuk auzipetu zituzten. Zangozari 1 850 dukateko isuna ezarri zioten.

Erronkaribarreko almadiazainek, Esako presatik igarotzean, zilarrezko erreal bat ordaintzen zuten, Erronkaribarrak 1780an Nafarroako Gorteetara igo zuen memorialaren arabera.

1647an Ledeako Korredukoa zen, Urraul ibarra banatzen zen lau eremu erdiautonomoetako bat, eta 1845ean udal-barruti bihurtu ziren. Hurrengo urtean, korredua desegin eta egungo Ledea eta Esa udalerriei bidea eman zien. Horiei, hurrenez hurren, Kortes eta Baldetorre herri hustuen terminoak gehitu zitzaizkien, horiek ere desagertutako banaketa administratiboan sartuta. Erreforma horiek bat etorri ziren jaunen jurisdikzioak desagertzearekin, Nafarroako udal guztiak erregimen komun baten mende jartzearekin, udal horien terminoen berrantolaketarekin eta, azken finean, eliz desamortizazioarekin, zeinak, besteak beste, Leireko komunitatea ezabatu baitzuen. Horrekin, Esa udalerri independente bihurtu zen, eta orain Leire barne hartuta, lehenago ez bezala, alderantziz zenean.

XIX. mendearen erdialdera eskola bat zeukan, hirurogeita hamar gari-lapurretaz hornitua, bere funtsetatik ordaintzen zena; erretorea erregeak aurkezten zuen. Aragoi gaineko harrizko zubia 1787ko uholdeak hondatu zuen; berehala berreraiki zen, Nafarroako Erriberako abelbideentzako pasabide eta Aragoirako bide zelako. Lehen Karlistaldian (1833-1839) bere begi nagusitik moztu zuten berriro, eta gero Nafarroako Foru Aldundiak berrezarri zuen.

Esako presa 2021eko ekainean. Lehenik eta behin, presa zaharra agertzen da, eta atzean, plano inklinatuan, gehitze-lanak.

1928an hasi ziren Esako urtegia eraikitzeko lanak. Presa udalerrian dagoen arren, ia urpean utzitako lur guztiak Aragoin daude, eta, beraz, herria bere horretan mantendu zen. Urtegia 1959an inauguratu zen, eta 1960an martxan jarri zen, Arrosta, Tiermas eta Ezkose herriak hustuz. Horietako batzuk Esa herrira joan ziren bizitzera. Urtegiaren iparraldeko hegalean bi urbanizazio eraiki ziren 1970eko hamarkadan: Lasaitasuna eta Nautika Leirekoa.

Aldi berean, urtegia handitzeaz hitz egiten hasi ziren, eta horrek Zigoze eta Nautika Leirekoa desagertzea ekarriko zuen. Honek aurkakotasun handia aurkitu zuen inguruko herrietan, nahiz eta lanak 2001ean hasi ziren. Ondoeza areagotu egin zen 2004an presaren ezkerreko hegalean pitzadura handiak agertu zirenean, eta bi urte geroago 3 milioi metro kubiko lur jausi ziren. Urtebete geroago, pitzadura gehiago agertu ziren eta mendi-hegal horretako pista erori egin zen.

2013an pitzadura gehiago izan ziren, oraingoan eskuineko hegalean. Horren ondorioz, 2015ean, Espainiako Gobernuaren mendeko Ebroko Ur Konfederazioak indarrez atera zituen Lasaitasunako bizilagunak, eta hark desjabetu zituen etxebizitzak. Urte horretan bertan, Nautika Leirekoako bizilagunak ere desjabetu zituzten, nahiz eta urtegia handitzeak haien etxebizitzak urpean geratzea ekarriko zuen. Azken urbanizazio horretako bizilagunek beren etxeez azken unera arte gozatzeko eskatu bazuten ere, eskaera ukatu egin zitzaien. 2022ko urtarrilean, gorakadaren lanek aurrera jarraitzen dute, eta uraren maila oraindik ez da igo.

Demografia

297 biztanle zituen 2025. urtean Esak.

1842	1857	1860	1877	1887	1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2011	2021
326	483	458	355	427	442	456	400	373	512	341	663	528	302	308	293	257	261	288

Oharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.

Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 167 gizon, 127 emakume
% Gizonak Adina Emakumeak % 0.00   100+   0.00 0.00   95-99   0.00 1.20   90-94   0.00 1.80   85-89   2.36 3.59   80-84   3.94 4.19   75-79   6.30 6.59   70-74   7.09 7.19   65-69   5.51 9.58   60-64   12.60 6.59   55-59   8.66 7.19   50-54   11.02 9.58   45-49   4.72 10.18   40-44   4.72 8.98   35-39   3.94 4.19   30-34   3.94 5.39   25-29   5.51 6.59   20-24   5.51 1.80   15-19   3.15 2.40   10-14   3.94 2.40   5-9   0.79 0.60   0-4   6.30
Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística

Hazkunde begetatiboa

Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Batez besteko adina

Honakoa batez besteko adina erakusten duen grafiko bat da. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jatorria

Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 15,3 udalerri berean jaioak ziren, probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 26,9 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 14,6 —probintzian % 19,8—.

Biztanleria jaiolekuaren arabera Nafarroako mapa

Udal

Prob

Best

Esta

Udalerri berean · % 15,3Probintzia berean · % 43,2Beste erkidegoa · % 26,9Estatutik kanpo · % 14,6

Jaiolekua bizilekuarekin alderatuta (2025). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 43 biztanleren artean, gehienak Europan jaioak dira (% 51,2). Jaiotza herrialde nagusiak Errumania, Argentina, Honduras dira.

Atzerrian jaiotakoak, eskualdeka

Amer

Euro

Amerika · % 41,9Europa · % 51,2Afrika · % 7

Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.

Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera

◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►

6

Errumania

6

2

Argentina

3

0

Honduras

4

2

Kolonbia

2

2

Portugal

2

2

Bulgaria

1

1

Brasil

1

1

Ukraina

1

1

Aljeria

0

1

Dominikar Errepublika

0

0

Peru

1

1

Senegal

0

Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

Etxebizitza

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 373 etxebizitza zeuden: 122 (% 32,7) nagusiak eta 251 (% 67,3) ez-nagusiak. INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 3 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 10 plazarekin (3,33 plaza etxebizitzako).

373etxebizitza

122etxegune

3etxebizitza turistiko (2026) Nafarroako mapa

Etxebizitza multzoa Nafarroako mapa

122

251

Etxebizitza nagusia (122)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (251)

Guztira 122 etxegune zeuden, eta horietatik 44 (% 36,1) pertsona bakarrekoak ziren.

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 144

2 pertsona33

3 pertsona26

4 pertsona13

5 edo gehiago6

Hezkuntza-maila

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 273 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 31,9 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 28,6; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 28,9; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 10,6. Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 26,8 zen 2021ean eta % 31,9 2024an; beraz, 5,0 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 15,8 izatetik % 10,6 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 34,5 ziren, eta gizonen artean % 30,0; 4,5 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 14,2 eta gizonen % 8,1 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

273biztanle 15 urte edo +, 2024

% 31,9goi-mailako ikasketak+5,0 puntu 2021etik mapa

% 10,6lehen hezkuntza edo gutxiago−5,2 puntu 2021etik mapa

% 10,6

% 28,9

% 28,6

% 31,9

Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 10,6Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 28,9Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 28,6Goi-mailako ikasketak · % 31,9

Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024). Nafarroako mapa

Sexuaren araberako banaketa

15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Yesa, 2024

Ikasketa-maila	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Goi-mailako ikasketak	87	% 31,9	48	% 30,0	39	% 34,5
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa	78	% 28,6	52	% 32,5	26	% 23,0
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)	79	% 28,9	47	% 29,4	32	% 28,3
Lehen hezkuntza edo gutxiago	29	% 10,6	13	% 8,1	16	% 14,2
Guztira	273	% 100,0	160	% 100,0	113	% 100,0

Urtez urteko bilakaera

Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Yesa, 2021–2024

Urtea	Goi-mailakoak	Batx. / erdi LH	DBH	Lehen H. edo gutx.	15 urte edo +
2021	% 26,8	% 28,3	% 29,0	% 15,8	272
2022	% 28,5	% 29,2	% 28,1	% 14,2	281
2023	% 30,4	% 29,7	% 28,3	% 11,6	276
2024	% 31,9	% 28,6	% 28,9	% 10,6	273

500 biztanletik beherako udalerrietan, INEk ikasketa-maila lau multzo nagusitan baino ez du argitaratzen, eta ez du jaiolekuaren araberako daturik ez ikasten ari direnei buruzkorik ematen.

Ekonomia

Udalerrian hiru sektore nagusi daude: piszikultura, industria eta nekazaritza. Industria, batez ere, Irunberrin eta Zangozan dago, eta bizilagunak inguruko udalerrietara joaten dira. Nekazaritzaren kasuan, udalerrian bertan garatzen da, Aragoi ibaiaren ingurunetan ibar emankorra. XIX. mendean garia, ardoa eta garagarra biltzen ziren batez ere. XX. mendearen amaieran labore nagusiak zerealak, mahastiak eta olibadiak ziren. Aragoi ibaia ere arrantzan erabiltzen da, eta arrain-hazkuntza bat dago herrigunearen hegoaldean.

Diru-sarrerak

2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 17.184 euro-koa zen, eta etxegune bakoitzeko 39.622 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 22.343 euro zen. Errenta gordina 20.591 euro-koa izan zen pertsonako.

Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 59,4. Gainerako iturriak: pentsioak (% 22,9), beste diru-sarrerak (% 12,4), langabezia-prestazioak (% 2,9), beste prestazioak (% 2,4).

59%

23%

12%

Soldata · % 59,4Pentsioak · % 22,9Langabezia · % 2,9Beste prestazioak · % 2,4Beste sarrerak · % 12,4

Diru-sarreren banaketa iturriaren arabera.

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da. Udalerrian indizea 25,2 da, probintziakoaren (30,4; Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (31,9) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,2 da, probintziakoaren (2,6; Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.

Jarduera ekonomikoa

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Yesa udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 161 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 59,2; gainerako % 40,8 inaktibo zeuden. Aktiboen artean, langabezia-tasa % 9,3 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 64,4 zen eta emakumezkoena % 51,8; langabezia-tasa, aldiz, % 4,9 eta % 17,2 zen, hurrenez hurren.

Okupatuen kopurua 144 zen 2023ean, 2021eko 126etik gora. Emakumeek okupatuen % 37,5 osatzen dute, eta gizonek % 62,5.

144okupatu, 2023+% 14,3 2021etik

% 37,5emakumeak okupatuen artean

% 59,2jarduera-tasa, 2024

% 9,3langabezia-tasa, 2024

16 urte edo gehiagoko biztanleria jarduerarekiko loturaren arabera (2024)

% 53,7

% 40,8

Okupatuak · % 53,7Langabeak · % 5,5Inaktiboak · % 40,8

16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Yesa, 2024

Egoera	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Okupatuak	146	% 53,7	98	% 61,3	48	% 42,9
Langabeak	15	% 5,5	5	% 3,1	10	% 8,9
Inaktiboak	111	% 40,8	57	% 35,6	54	% 48,2
Guztira	272	% 100,0	160	% 100,0	112	% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 61,8), industria (% 26,4), eraikuntza (% 7,6) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 4,2).

Okupatuak jarduera-sektorearen arabera (2023) Nafarroako mapa

% 26,4

% 61,8

Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 4,2Industria · % 26,4Eraikuntza · % 7,6Zerbitzuak · % 61,8

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 52,8; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 20,1), eta oinarrizko okupazioak % 18,8. Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 52,2 eta emakumeen % 53,7).

% 20,1

% 52,8

% 18,8

% 8,3

Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 20,1Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 52,8Oinarrizko okupazioak · % 18,8Ez dago jasota · % 8,3

Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Yesa, 2023

Okupazioa	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak	29	% 20,1	15	% 16,7	14	% 25,9
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak	76	% 52,8	47	% 52,2	29	% 53,7
Oinarrizko okupazioak	27	% 18,8	18	% 20,0	9	% 16,7
Ez dago jasota	12	% 8,3	10	% 11,1	2	% 3,7
Guztira	144	% 100,0	90	% 100,0	54	% 100,0

Okupatuen % 80,6 besteren konturako langileak dira, eta % 19,4 norberaren konturakoak.

% 19,4

% 80,6

Norberaren kontura · % 19,4Besteren kontura eta beste egoera bat · % 80,6

Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Yesa, 2023

Lan-egoera	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Norberaren kontura	28	% 19,4	21	% 23,3	7	% 13,0
Besteren kontura	116	% 80,6	69	% 76,7	47	% 87,0
Guztira	144	% 100,0	90	% 100,0	54	% 100,0

Ibilgailu-parkea

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 187 gidari zeuden erroldatuta: 120 gizon (% 64,2) eta 67 emakume (% 35,8). Biztanleen % 63,6 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 287 ibilgailuk osatzen zuten: 188 turismo, 31 motozikleta, 30 furgoneta, 24 kamioi eta 11 ziklomotor. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 639 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.

Turismoen batez besteko adina 13,7 urtekoa zen; turismoen % 8k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 18,1k 25 urte baino gehiago. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 51,7 diesel zen eta % 47,6 gasolinazko; 1 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,3; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 5,6k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 39,5k ez zuen etiketarik.

Ibilgailu-parkea (2025)

Ingurumen-etiketa

26%

29%

40%

0 etiketa · 4 (% 1,4)ECO · 12 (% 4,2)C etiketa · 73 (% 25,5)B etiketa · 84 (% 29,4)Etiketarik gabe · 113 (% 39,5)

Turismoak, adinaren arabera

13%

23%

38%

18%

< 4 urte · 15 (% 8)4–8 urte · 24 (% 12,8)8–15 urte · 44 (% 23,4)15–25 urte · 71 (% 37,8)≥ 25 urte · 34 (% 18,1)

Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Politika

Esako udaletxea zeharkarrikan dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta zazpi zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Roberto Martínez Luyando da, Esatzateko Independenteak hautagai gisa aurkeztu zena.

Hauteskundeak

Udal hauteskundeak

Alderdia	Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera
	1979	1983	1987	1991	1995	1999	2003	2007	2011	2015	2019
Esatzateko Independenteak	-	-	-	-	-	-	-	1	4	3	3
Esa Aurrerapen Batua	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	2
Esako Lagunak	-	-	-	-	-	-	-	-	-	2	-
San Virila	-	-	-	-	-	4	4	4	3	-	-
Nafar Herriaren Batasuna	-	-	-	-	-	3	1	-	-	-	-
Espainiako Independenteen Plataforma	-	-	-	-	4	-	-	-	-	-	-
Esako Independenteak	1	4	4	5	3	-	-	-	-	-	-
Nafarroako Alderdi Sozialista	-	-	3	-	-	-	-	-	-	-	-
Esako Hautesleen Herri Elkartea	3	3	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Esako Hautesleak	3	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-

Foru hauteskundeak

Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak Alderdia Bozak guztira % +/-  Navarra Suma 87 47,54 -  Nafarroako Alderdi Sozialista 44 24,04 ▲ 17  Geroa Bai 18 9,84 ▼ 0  Euskal Herria Bildu 10 5,46 ▼ 11  Ahal Dugu 7 3,83 ▼ 13  Vox 7 3,83 -  Izquierda-Ezkerra 4 2,19 ▼ 4  Equo 2 1,09 ▼ 0  Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa 1 0,55 ▼ 3

2015eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak Alderdia Bozak guztira % +/-  Nafar Herriaren Batasuna 68 35,23 ?  Nafarroako Alderdi Sozialista 27 13,99 ?  Euskal Herria Bildu 21 10,88 ?  Ahal Dugu 2 10,36 ?  Geroa Bai 18 9,33 ?  Nafarroako Alderdi Popularra 10 5,18 ?  Izquierda-Ezkerra 8 4,15 ?  Herritarrak - Herritarron Alderdia 5 2,59 ?  Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa 4 2,07 ?  Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia 3 1,55 ?  Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia 2 1,04 ?  Equo 2 1,04 ?  Libertate Nafarra 1 0,52 ?

Udala

Udalaren egoitza eta udaletxea hirigunean dago.

• HELBIDEA: Rene Petit kalea, 9

Egungo banaketa

Esako Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Roberto Martínez Luyando da, Esatzateko Independenteetakoak. Zinegotziak 6 daude:

• Carlos Moncada Sanchez (Esatzateko Independenteak)
• Idoia Ibañez Villanueva (Esatzateko Independenteak)
• Cesareo Torrea Sanz (Esatzateko Independenteak)
• Rafael Arizcuren Murillo (Esatzateko Independenteak)
• Maria Isabel Abadia Sanz (Esa Aurrerapen Batua)
• Maria Leire Perez Itsaso (Esa Aurrerapen Batua)

Alkateak

1979tik, Esak 5 alkate izan ditu:

Alkatea	Agintaldi hasiera	Agintaldi amaiera	Alderdia
Victor Santiago Zabalza Sanchez	1979	1983		Esako Hautesleen Herri Elkartea
Jose Maria Berradre Perez	1983	1995		Esako Independenteak
Lorenzo Jesus Villanueva Imizcoz	1995	1999		Espainiako Independenteen Plataforma
José Antonio Aquerreta Martínez de Lagos	1999	2011		San Virila
Roberto Martínez Luyando	2011	jardunean		Esatzateko Independenteak

Garraioa

La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

• Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze Alduate - Ibargoiti - Elo - Noain - Cordobilla eta Iruñea

Kultura

Euskara

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Esa atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Koldo Zuazok, 2010ean, Esa ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Ledea eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 7,00k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 6,84k eta 2018n % 11,70k.

Hezkuntzari dagokionez, Irunberriko ikastola zentrorik gertuena dute esarrek.

Jaiak

• Santa Mariako jaiak, abuztuaren azken asteburuan
• San Estebango jaiak, abenduaren 26an

Ondarea

Leireko monasterioa eta Esako urtegia

Ondasun nabarmenak

Ikus zerrenda: «Esako kultura ondasunak»

• Leireko monasterioa, XI. mendean eraikitako kristiau monasterio erromanikoa.
• Doneztebe eliza zaharra, XIII. mendeko kristiau eliza.
• Doneztebe eliza berria, XX. mendeko kristiau eliza.
• Santa Maria baseliza, Erdi Aroko kristiau baseliza.
• Erronkariarren zubia, Aragoi ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.
• Esako urtegia, Aragoi ibaiaren bildutasuna Tiermas eta Esa artean.

Eremu naturalak

• Leireko mendilerroa, Pirinioaurreko lehen mendikatea.

Esar ospetsuak

• Faustino Villanueva Villanueva (1931-1980), apaiz eta misiolaria.

Irudiak

• 
  Leireko monasterioa
• 
  Erronkariarren zubia
• 
  Eliza zaharra
• 
  Herriko karrika
• 
  Leireko monasterioa

Erreferentziak

• Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1505-2.

Ikus, gainera

• Zangozerria
• Zangozako merindadea
• Nafarroa Garaia

Kanpo estekak

• Esako Udalako webgune ofiziala

• Datuak: Q984864
• Multimedia: Yesa / Q984864
• Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Esa