Intellekt (intellectus): Verstand (s. d.), Vernunft (s. d.), Geist (s. d.), Denkkraft, Denkprinzip, subjektiver Logos, vernnftiges Bewutsein. Der Intellekt ist nicht etwa ein besonderes Vermgen neben dem Willen (s. d. u. Voluntarismus), sondern dieser bettigt sich schon in ihm (als aktive Apperzeption, s. d.). Das Verhltnis des Intellekts zur Sinnlichkeit, Erfahrung betreffend, vgl. Sensualismus, Empirismus, Rationalismus.
Die Lehre vom zweifachen Intellekt (nous) begrndet ARISTOTELES. Es fut diese auf der Unterscheidung von Stoff und Form, dynamis (Potenz) und energeia (Wirklichkeit). Der passive Intellekt (nous pathtikos) ist die Einheit der Vernunftanlagen, der aktive Intellekt aber die aktuelle Verwirklichung dieser, zugleich die geistige Verwirklichungskraft (Wirklichkeit und Wirksamkeit). Der aktive Intellekt ist bewutmachende, formale Denkkraft, er gleicht dem Lichte, welches die potentiell vorhandenen Farben zu wirklichen Farben macht (De an. III, 5). Epei d' hsper en hapas t physei esti ti to men hyl hekast genei..., heteron de to aition kai poitikon, t poiein panta, hoion h techn pros tn hyln peponthen, anank kai en t psych hyparchein tautas tas diaphoras. kai estin ho men toioutos nous t panta ginesthai, ho de t panta poiei, hs hexis tis, hoion to phs (De an. III 5, 430a 10 squ.). Der erleidende Intellekt ist vergnglich, der aktive aber unsterblich, trennbar, rein (kai houtos ho nous christos kai apaths kai amigs, t ousia n energeia... kai touto monon athanaton kai aidion... ho de pathtikos nous phthartos, ib.). Bezglich der Natur des aktiven Intellekts sowie seiner Stellung zum Individuum (ob individueller, ob universaler Geist) bestehen verschiedene Deutungen. THEOPHRAST rechnet ihn dem Menschen selbst zu, EUDEMUS leitet ihn aus Gott ab (Hinweis auf das noun monon thyrathen epeisienai kai theion einai monon, Aristot., De gen. et corr. II, 3) (Themist., Paraphr. de an. f. 91; Eth. Eudem. VII 14, 1248a 25; vgl. BRENTANO, Psychol. d. Aristot. S. 5 f.). - BRENTANO deutet den aktiven Intellekt als bewutlos wirkende Denkkraft (l.c. S. 73). SIEBECK erklrt: Wie das Licht das Sehen bedingt, so macht der ttige oder leidenslose nous das bewute Denken. Wie ein und dasselbe abwechselnd Dunkelheit und Licht ist, so ist der nous bald bloe Mglichkeit des bewuten begrifflichen Denkens, bald ttige Wirklichkeit und Bewutheit seiner Inhalte (Gesch. d. Psychol. I 2, 67 f.). Er ist mit einer Tafel zu vergleichen, die sich selbst beschreibt (l.c. S. 68, Hinweis auf das grammateion, De an. III, 4). Der passive Geist besteht in nichts anderem als darin, da die Begriffe, die beim wirklichen Denken dem Bewutsein aufleuchten, auch auerhalb dieses aktiven Verhaltens (als unbewute Inhalte) in der Seele vorhanden sind, um je nach Umstnden auf Anregung durch die uern Eindrcke unter der Wirkung des aktiven Geistes beim Denken in Aktion zu treten (Aristot. S. 82). Nach BENDER verhlt sich die passive Vernunft nicht passiv gegenber der aktiven, die ihr nichts mitteilen kaun als die formale Ttigkeit, sondern gegenber der Mannigfaltigkeit der Bilder, welche die krperliche Welt in sie hineinwirft und die sie eben mit Hlfe der aktiven ordnen soll (M. u. M. S. 179). Nach BERWEG-HEINZE wirkt der aktive, nous, direct oder vermge des von ihm stammenden und den Dingen immanenten noton, auf die Vernunflanlage in uns oder passive Vernunft ein und erhebt die potentiell in ihr liegenden Gedanken zu aktuellen (Gr. d. Gesch. d. Philos. I9, 261). Weitere Deutungen bei ZELLER, TRENDELENBURG, RENAN, RAVAISSON u. a.
ALEXANDER von APHRODISIAS sieht im nous poitikos (der Terminus stammt von ihm) den gttlichen Geist, der den potentiellen Intellekt des Menschen aktualisiert (De an. I, f. 139b; vgl. 144). Im Menschen wird unterschieden: der nous hylikos (physikos), der nous epikttos (kath' hexis)), d. h der auf Grund der Vernunftanlagen erworbene Intellekt: ho de dynamei nous ho echontes ginometha... hylikos nous kaleitai te kai estin. kai ho men physikos te kai hylikos en pasi tois m peprmenois tn diaphoran echn, kathoson hoi men eisin euphyesteroi tn anthrpn hoi de aphyesteroi... ho de epikttos te kai hysteron engignomenos kai eidos kai hexis n kai teleiots tou physikou ouket' en pasin, all' en tois asksasi te kai mathousin (De an. I, f. 138a; vgl. 144b). hnlich lehrt THEMISTIUS. Bei den Scholastikern finden sich die Ausdrcke: intellectus agens (activus), separatus, patiens, possibilis, adeptus, receptus, acquisitus, infusus, appetitivus (= nous orektikos, Aristot., Eth. Nic. VI 2, 1139b 4; THOMAS, Sum. th. I, 83, 3c), materialis, habitualis, actualis (vgl. SIEBECK, Gesch. d. Psychol. I 2, 438). ALFRBI spricht vom intellectus agens, illam (animam) in actum perducens (Font. quaest. 41). Ille intellectus, a materia separatus, post corporis mortem permanet (l.c. S. 21). Auch vom intellectus adeptus seu receptus ist die Rede (vgl. De intell. p. 52). AVICENNA unterscheidet intellectus infusus und adeptus. Adveniunt formae vel species intelligibiles in intellectu possibili duobus modis adventus: quorum unus est infusio vel manatio divina absque doctrina et absque acquisitione et sensibus, sicut intellectiones primorum principiorum, sicut intelligere vel assentire, quod totum est maius parte etc. (angeborene, apriorische Urteilskraft, Evidenz der Denkgesetze). - Et secundus modus est cum acquisitione mediante rationali discursu aut cognitione demonstrativa (De an. 8). Nach AVERROS gibt es in allen Wesen nur einen (gttlichen) aktiven Intellekt (unum in omnibus hominibus). Existimandum est in anima tres partes intellectus. Prima est ipse intellectus recipiens, secunda vero ipse agens, tertia vero est intellectus adeptus. Et horum duo quidem sunt aeterni, nempe agens et recipiens, tertius vero est partim generabilis et corruptibilis, partim vero aeternus... Ex hoc dicto nos possumus opinari intellectum materialem esse unicum in cunctis individuis (De an. f. 165a). Der potentielle Intellekt ist une chose compose de la disposition, qui existe en nous, et d'un intellect, qui se joint cette disposition, et qui, en tant qu'il y est joint, est un intellect, prdispos (en puissance) et non pas un intellect en acte en tant qu'il n'est plus joint la disposition (MUNK, Ml. p. 447). Der aktive Intellekt formt den potentiellen zum erworbenen. Vgl. Unsterblichkeit, Averroismus.
Nach ALBERTUS MAGNUS ist der aktive Intellekt keine virtus corporea, sondern eine virtus separata (De an. I, 2, 8). Der Intellekt ist abstrahens und constituens (Sum. th. I, 60, 3). Durch eine illustratio werden die potentia intellectualia actu intellecta (l.c. I, 15, 3). Anima rationalis duo in se habet: intellectum possibilem, quo homo coniungitur continuo et tempori, quod est sub se: et intellectum agentem, quo se habet ad illuminationes superiorum (l.c. II, 5). Intellectus possibilis in anima est, quo est omnia fieri (l.c. II, 77, 1). Intellectus adeptus est, quando anima adipiscitur intellectus rerum intelligibilium per principia prima scibilia (l.c. II, 93, 2). Intellectus agentis duplex est actus: unus in abstrahendo intelligibilia et dando eis esse intelligibilium secundum speciem intelligentis: alter est illustratio intellectus possibilis, ut resplendeant in ipso species intelligibilium (l.c. II, 14, 3). THOMAS versteht unter dem Intellekt (intelligere quasi intus legere, Verit.1, 12c; Sum. th. II, 8, 1) das (sinnliche und besonders das bersinnliche) Erkenntnisvermgen. Der Intellekt ist Erfassung universalium et non singulorum (Contr. gent. I, 44). Der aktive Intellekt ist operativus oder practicus contemplativus oder, spekulativus oder theoreticus (Sum. th. I, 14). Quoniam nihil, quod est in potentia, reducitur ad actum nisi per aliquod ens actu, necesse est in anima praeter intellectum possibilem, quo anima omne fieri potest, constituere intellectum agentem, quo omnia potest facere et intelligibilia potentia ad actum deducere (Sum. th. I, 79, 3). Der intellectus agens ist separatus a corpore (De an. III). Er ist principale agens, quod agit rerum similitudines in intellectu possibili... Intellectus enim possibilis comparatur ad res, quarum notitiam recipit, sicut patiens, quod cooperatur agenti (Quodl. 8, 2, 3c). Phantasmata - illuminantur ab intellectu agenti (Sum. th. I, 85, 1). Phantasmata per lumen intellectus agentis fiunt actu intelligibilia, ut prosunt movere intellectum possibilem (Contr. gent. II, 59). Cum intellectus agens sit virtus animae, necesse est nun unum in omnibus esse, sed multiplicari ad multiplicationem animarum (Contr. gent., ib., gegen den Averroismus). Der intellectus adeptus (in actu) ist die aktuelle Denkkraft (Sum. th. I, 79, 10c; Contr. gent. III, 42 f.). DUNS SCOTUS bestimmt: Modus intelligendi activus est ratio concipiendi, qua mediante intellectus rei proprietates significat, concipit vel apprehendit; modus autem intelligendi passivus est proprietas rei, prout ab intellectu apprehensa (bei PRANTL, G. d. L. III, 216). WILHELM VON OCCAM erklrt: Intellectus procedit de potentia ad actum (In l. sent. I, d. 3, qu. 5). Intellectus agens et possibilis sunt omnino idem re ac ratione. Tamen ista nomina vel conceptus bene connotant diversa: quia intellectus agens significat animam, connotando intellectionem procedentem ab anima active; possibilis autem significat eandem animam connotando intellectionem receptam in anima (l.c. 2, qu. 25; vgl. STCKL II, 993).
GOCLEN bemerkt: Intellectus... possibilis et agens non sunt partes aut species animae intellectivae, sed modi et gradus eius secundum rationem differentes. Anima enim intellectiva, ut caret intelligibilibus et potentia est ad illa, dicitur possibilis: ut habet se ut materia. Cum vero singula facta est, habet alium modum seu gradum perfectiorem, et dicitur in actu primo seu habitu... Ac ut lumen facit potentia colores actu colores: ita intellectus agens facit potentia intelligibile actu intellectum (Lex. philos. p. 249). Nach M. FICINUS ist das intelligere ein ab intelligentia divina formari (Theol. Plat. XII, 2). Nach MELANCHTHON ist der Intellekt potentia mentis cognoscens, recordans, iudicans et ratiocinans singularia et universalia, habens insitas quasdam notitias, seu principia magnarum artium. Habens item actum reflexum, quo suas actiones cernit et iudicat (De an. p. 205 b). Der Intellekt hat drei actiones: apprehensio, compositio et divisio, discursus (ib.). Der Satz: nihil est in intellectu, quod non prius fuerit in sensu ist falsch (l.c. p. 207 b). HOBBES bringt den Intellekt zur Sprache in Beziehung (De hom. 2). Nach SPINOZA ist der Intellekt ein modus cogitandi (Eth. I, prop. XXXI, dem.). Gott (s. d.) ist intellectus infinitus, der menschliche Geist ein Teil desselben (mentem humanam partem esse infiniti intellectus Dei, Eth. II, prop. XL, coroll.). Intellectus infinitus nihil praeter Dei attributa eiusque affectiones comprehendit (Eth. II, prop. IV). Gegen LOCKES Nihil est in intellectu, quod non prius fuerit in sensu (Ess. II, ch. 1, 5) erklrt LEIBNIZ: excipe: nisi intellectus (Nouv. Ess. II, ch. 1, 2). On peut dire, que rien n'est dans l'entendement, qui ne soit venu des sens, except l'entedement mme (Gerh. VI, 488). CHR. WOLF versteht unter intellectus die facultas res distincte repraesentandi (Psychol. empir. 275); hnlich BILFINGER (Dilucid. 272). Purus est intellectus, cuius definitio competit simpliciter, hoc est, qui ideas habet non nisi distinctas (l.c. 274).
KANT unterscheidet einen intellectus archetypus (schpferischen, gttlichen Intellekt) und ectypus. Die Idee einer hchsten Intelligenz, von welcher die Dinge ihr Dasein haben, ist fr uns notwendig, und so ist sehr natrlich, eine ihr korrespondierende gesetzgebende Vernunft (intellectus archetypus) anzunehmen, von der alle systematische Einheit der Natur, als dem Gegenstande unserer Vernunft, abzuleiten sei (Krit. d. r. Vern. S 521, 537). Nach KRUG stammt Intellekt von inter legere, quoniam fit electio inter varias notas, oder quoniam plures inter se diversae notae colliguntur (Fundam. S. 178 f.). A. BAIN versteht unter dem Intellekt the thinking function of the mind (Sens. and Int.3, p. 321).
CARRIERE erklrt: Unsere Vernunftanlage entwickelt sich durch unsere Arbeit, das Denkvermgen verwirklicht sich, indem es denkt (sthet. I, 36). Als Produkt phylogenetisch erworbener und vererbter Erfahrungen fat den Intellekt H. SPENCER auf (vgl. auch RATZENHOFER, Posit. Eth. S. 41, 47) Der Intellekt besteht, nach Spencer, in der Herstellung von Zusammenhngen zwischen Beziehungen im Organismus und Beziehungen in der Auenwelt (Psychol. I, 173). Jeder Verstandsakt ist eine Anpassung von inneren an uere Beziehungen (l.c. 174).
Eine voluntaristische (s. d.) Auffassung des Intellekts hat SCHOPENHAUER. Nach ihm ist der Intellekt nur Akzidenz des Willens (W. a. W. u. V. II. Bd., C. 30); der Wille ist Ursprung und Beherrscher des Intellekts (l.c. C. 15). Der Intellekt ist das sekundre Phnomen, der Organismus das Primre, nmlich die unmittelbare Erscheinung des Willens; der Wille ist metaphysisch: der Intellekt ist, wie seine Objekte, bloe Erscheinung (l.c. C. 19). Er ist Willensproduct, Gehirnphnomen. Nach NIETZSCHE u. a. dient der Intellekt nur der Lebenserhaltung. Vgl. Spezies (COLLIER), Vernunft, Verstand, Denken.