Budapeşte

Budapeşte
Budapest
Budapeşte; Budapest
Başkent
	; Bayrak ; Arma
	Takma adlar: "Tuna'nın İncisi", ; "Tuna'nın Kraliçesi", "Avrupa'nın Kalbi",; "Özgürlüğün Başkenti", "Doğu'nun Paris'i"
	; Budapeşte şehrinin sınırları
	Budapeşte Budapeşte'nin Macaristan'daki konumu
Ülke	Macaristan
Başkent	Budapeşte
Alt idari birimler	Liste Budapeşte'nin semtleri;
İdare
• Belediye başkanı	Gergely Karácsony
Yüzölçümü
• Başkent	525.2 km²
Nüfus (2016)
• Başkent	1.752,704
• Yoğunluk	3232/km²
• Metropol	3,303,786
Zaman dilimi	UTC+01.00 (OAS)
• Yaz (YSU)	UTC+02.00 (OAYS)
	Resmî site; budapest.hu
	Macaristan Devlet Opera Evi
UNESCO Dünya Mirası
Konum	Macaristan
Kriter	Kültürel: i, ii, iv
Referans	400
Tescil	1987 (11. oturum)
Uzatma	2002
Bölge	Avrupa ve Kuzey Amerika

Budapeşte, Macaristan'ın başkenti ve en kalabalık şehridir. 1,7 milyon nüfusuyla Macaristan'ın en büyük şehridir ve daha geniş metropol alanı yaklaşık 3,3 milyonluk bir nüfusa sahiptir, bu da ülke nüfusunun üçte birini temsil eder ve ülkenin ekonomik çıktısının %40'ından fazlasını üretir. Budapeşte, ülkenin siyasi, ekonomik ve kültürel merkezidir, Avrupa Birliği'nin en büyük on şehrinden biridir ve Orta ve Doğu Avrupa'nın ikinci en büyük kentsel alanıdır. Budapeşte, Tuna Nehri üzerinde yer alır ve Transdanubia tepelerini Büyük Macaristan Ovası ile birleştiren eski ticaret yolları üzerinde, Karpat Havzası'nın merkezinde stratejik bir konumdadır.

Budapeşte, sürekli olarak dünyanın en önemli 50 şehri arasında sıralanan, 120 milyar ABD dolarının üzerinde GSYİH'ye sahip şehirlerin dar grubuna ait, yüksek kaliteli insan sermayesine sahip olduğu için küresel bir kültür başkenti olarak adlandırılan ve dünyanın en yaşanabilir 35 şehri arasında yer alan küresel bir şehirdir. Şehir, 150.000'den fazla öğrencisi olan 30'dan fazla üniversiteye ev sahipliği yapıyor; bunların çoğu, doğa bilimlerinde Eötvös Loránd Üniversitesi, mühendislik ve teknolojide Budapeşte Teknoloji Üniversitesi, yaşam bilimlerinde MATE ve tıpta Semmelweis Üniversitesi gibi alanlarında dünya çapında yüksek sıralarda yer alan büyük kamu araştırma üniversitelerinde eğitim görüyor. Budapeşte ayrıca, çeşitli BM kuruluşları, DSÖ Budapeşte Merkezi, IOM bölgesel merkezi, EIT ve CEPOL'ün AB genel merkezi ve Çin Yatırım Ajansı'nın ilk yurt dışı ofisi dahil olmak üzere çeşitli uluslararası kuruluşlara da ev sahipliği yapıyor. Budapeşte, 1896'da Avrupa kıtasındaki ilk yeraltı ulaşım hattını açtı ve bu hat hala M1 Millennium Underground olarak kullanılmaktadır. Günümüzde sabit hatlı metro ve tramvay ağı, Budapeşte'nin toplu taşıma sisteminin omurgasını oluşturmakta ve günde 2,2 milyon insanı taşımaktadır, bu da onu önemli bir kentsel ulaşım sistemi yapmaktadır.

Budapeşte'nin tarihi, Romalılar tarafından Aquincum kasabasına dönüştürülen erken bir Kelt yerleşimiyle başladı, 1. yüzyılda Aşağı Pannonia'nın başkentiydi. 9. yüzyılın sonlarında Macaristan'ın kurulmasının ardından, bölge 1241'de Moğollar tarafından yağmalandı. 1361'de kraliyet merkezi oldu ve Buda, 15. yüzyılda Matthias Corvinus döneminde Rönesans kültürünün Avrupa merkezlerinden biri haline geldi[37][38][39]. 1541'deki Buda kuşatmasının ardından yaklaşık 150 yıl Osmanlı egemenliği yaşandı[40] ve 1686'da Buda'nın yeniden fethinden sonra bölge yeni bir refah çağına girdi; 1873'te Buda, Peşte ve Óbuda'nın birleşmesinden sonra Pest-Buda küresel bir şehir haline geldi. Bu zamana kadar Budapeşte, I. Dünya Savaşı'nın ardından 1918'de dağılan büyük bir güç olan Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun eş başkenti olmuştu. Şehir aynı zamanda 1848 Macar Devrimi, 1945 Budapeşte Muharebesi ve 1956 Macar Devrimi'nin de odak noktasıydı.

Budapeşte'nin Tuna Nehri kıyısındaki tarihi merkezi, 13. yüzyıldan kalma Matthias Kilisesi ve Budin Kalesi'nden 19. yüzyıldan kalma Macar Parlamentosu, Devlet Operası, Güzel Sanatlar Müzesi ve Aziz Stephen Bazilikası gibi önemli klasik mimari anıtlarına kadar birçok önemli eseri nedeniyle Dünya Mirası Alanı olarak sınıflandırılmıştır. Budapeşte, Roma döneminden beri popüler bir kaplıca merkezi olmuştur ve 100'den fazla şifalı jeotermal kaynağı ve en büyük termal su mağara sistemi ile Avrupa'nın kaplıca başkenti olarak kabul edilir. Şehir, dünyanın ikinci büyük sinagoguna ve üçüncü büyük parlamento binasına, 40'tan fazla müze ve galeriye, neredeyse on Michelin yıldızlı restorana ev sahipliği yapmaktadır ve kendine özgü Macar mutfağına odaklanması nedeniyle dünyanın en iyi 50 yemek şehri arasında gösterilmektedir. Budapeşte, harabe barların önemli bir rol oynadığı gece hayatıyla da ünlüdür; ayrıca şehir, son yıllarda Hollywood film yapımının merkezi haline gelmiştir. Budapeşte düzenli olarak büyük küresel spor etkinliklerine ev sahipliği yapmaktadır; yaklaşık 70.000 kişilik Puskás Arena, en son UEFA Euro 2020'de dört maça, 2023 UEFA Avrupa Ligi finaline ve 2020 UEFA Süper Kupası'na ev sahipliği yapmış ve 2026 UEFA Şampiyonlar Ligi finaline ev sahipliği yapacaktır. Şehir ayrıca 2023 Dünya Atletizm Şampiyonası'na ve 2017 ve 2022 Dünya Su Sporları Şampiyonası'na da ev sahipliği yapmıştır. Budapeşte, 2025 yılında 7 milyon uluslararası geceleme ziyaretçisi çekerek Avrupa'nın en popüler destinasyonlarından biri olmuştur.

Tarihçe

Osmanlı dönemi

Kanuni Sultan Süleyman tarafından ilk olarak 1526'da fethedilen Budin ve Peşte, bir buçuk asırlık bir Türk hakimiyetinden sonra 1686'da elden çıkmıştır. Türk idaresi sırasında, Karadeniz üzerinden Tuna yoluyla İstanbul'dan nispeten kolay ulaşılan bir beylerbeyilik merkezi olduğundan kolayca Türkleşmişti. Ticaret yollarının birleştiği bir yerde bulunan Budin ve Peşte, bir taraftan zengin bir ticaret şehri görünümü alırken, burada kurulan çeşitli vakıflar bu Orta Avrupa şehrine bir Osmanlı yerleşim merkezi manzarası vermişti. 1662 yılında burayı ziyaret eden Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi'nde Budin ve Peşte’nin etraflı bir tasviri bulunmaktadır.

Evliya Çelebi, Buda'da 25 cami, 47 mescit, 12 medrese, 16 mektep, 2 hamam, 8 kaplıca, 9 han, 1 saat kulesi ve 1 bedesten bulunduğunu bildirmektedir. Bunların çoğu bugün ayakta değildir. Sokullu Mustafa Paşa'nın yaptırdığı Mustafa Paşa Camii ve Türbesinin, Mîmar Sinan'ın eseri olduğu bilinmektedir.

19. yüzyıl

19. yüzyılda Macaristan'ın bağımsızlık mücadelesi ve modernleşmesi dönemin karakterini oluşturmuştur. 1848'de Habsburglara karşı başkentte ayaklanma başlamış ve bir yıl sonra bastırılmıştır. Budapeşte 1867 Avusturya-Macaristan Antlaşması ile doğan Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun iki başkentinden birisi oldu. Bu uzlaşma Budapeşte'nin I. Dünya Savaşı'na kadar sürecek olan ikinci büyük kalkınma dönemini başlattı. Budin ve Peşte'yi birbirine bağlayan ilk kalıcı köprü olan Zincirli Köprü de 1849'da açıldı. Peşte ülkenin idari, siyasi, ekonomik, ticari ve kültürel merkezi haline gelmeye başladı. Şehrin gelişmesine bağlı olarak Macaristan'ın kırsal kesimlerinden artan göç Macarların şehirde çoğunluğa sahip olan etnik grup olmasını sağladı. 1851'de Macarlar Budapeşte nüfusunun %35.6'sını oluştururken bu oran 1910 itibarıyla %85.9'a çıkmıştır. Buna bağlı olarak Budapeşte'de en çok kullanılan dil artık Almanca değil Macarca oldu. Diğer yandan 1900'de şehrin nüfusunun %23.6'sını Yahudiler oluşturuyordu. Budapeşte'deki büyük Yahudi topluluğundan dolayı 20. yüzyılın başında Budapeşte sıkça "Yahudilerin Mekkesi" ya da "Yudapeşte" şeklinde anılır olmuştu.

20. yüzyıl

I. Dünya Savaşı'nın sonunda Avusturya-Macaristan İmparatorluğu yıkıldı ve Macaristan Cumhuriyeti ilan edildi. 1920'de imzalanan Triyanon Antlaşması ise ülkenin bölünmesine ve Macaristan'ın nüfusunun ve topraklarının üçte ikisini kaybetmesine yol açmıştır.

1944 yılında, II. Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru, Budapeşte kısmen Britanya ve Amerikan hava saldırıları tarafından tahrip edildi. 24 Aralık 1944'ten 13 Şubat 1945'e kadar şehir Budapeşte Muharebesi'nde kuşatıldı. Budapeşte'ye saldıran Sovyet ve Rumen askerleri, Alman ve Macar askerlerine karşı şehri savunmak büyük zarara yol açtılar. Bütün köprüler Almanlar tarafından tahrip edilmiştir. Ancak Zincirli Köprü'deki aslan heykelleri savaşın yıkımından kurtulmuşlardır. 38.000'den fazla sivil çatışma sırasında hayatını kaybetti. Budapeşte'de bulunan 250.000 Yahudi nüfusunun %20 ila %40'ı 1944 ve 1945 başlarında Nazi soykırımı yoluyla öldü. İsveçli diplomat Raoul Wallenberg Yahudilere İsveç pasaportları vererek ve onları konsolosluk koruması altına alarak onbinlerce Budapeşte Yahudi'sinin hayatını kurtarmayı başarmıştır.

1949 yılında, Macaristan Komünist Halk Cumhuriyeti ilan edildi. Yeni komünist devlet Budin Kalesi'ni eski rejimin sembolü olarak görmüş ve 1950'lerde kale ciddi şekilde tahrip edilmiştir. 23 Ekim 1956'da Budapeşte'de demokratik değişiklikler talep eden barışçıl gösteriler başladı. Göstericiler Budapeşte radyo istasyonuna giderek taleplerinin yayınlanmasını istediler. Yönetimse göstericilerin vurulması emrini verdi. Macar askerlerse silahlarını göstericilere vererek binanın ele geçirilmesini sağladılar. Böylece Macar Devrimi başlamış oldu. Göstericiler Imre Nagy'nin başbakan olmasını talep ettiler ve aynı günün akşamında Macaristan İşçi Partisi Merkez Komitesi bu talebi kabul etti.

Kalkışmanın en önemli karakteristiği ise Sovyet karşıtı olmasıdır. Nagy başbakan olduktan sonra Varşova Paktı'ndan ayrılacaklarını ve tarafsız olacaklarını ilan ettikten sonra Sovyet tankları isyanı bastırmak için Budapeşte'ye girdi. Çatışmalar 3000'den fazla ölü bırakarak, Kasım ayının başına kadar devam etti. 2006'da devrimin 50. yılına istinaden Şehir Parkı'na yapılan anıt açıldı.

Altmışlardan seksenlerin sonuna kadar Budapeşte Doğu Bloku'nun en mutlu "kışlası" olarak anılırdı ve şehir bu dönemde II. Dünya Savaşı'nın yarattığı yıkımı sonunda atlatabilmiştir. Yıkılan köprülerden Erzebet Köprüsü ancak 1964'te tekrar inşa edilebilmiştir. 1970'lerde ayrıca M2 ve M3 metro hatları açıldı. 1987 yılında, Tuna kıyısındaki Buda Kalesi Dünya Mirası UNESCO listesine dahil edilmiştir. Andrassy Bulvarı (Milenyum Yeraltı, Hosok tere ve Városliget dahil) 2002 yılında UNESCO listesine eklendi. 1980'li yıllarda kentin nüfusu 2,1 milyona ulaşmıştır.

20. yüzyılın sonlarında ise 1989 Devrimleriyle sivil hayattaki değişim Budapeşte sokaklarına da yansımıştır. Diktatörlük döneminden kalan anıtlar kamusal alanlardan kaldırılmış ve Hatıra Parkı'na taşınmıştır.

Ekonomi

Eskiden ekonominin merkezi Buda iken 19. yüzyıldan sonra ticaret etkinlikleri Peşte'ye kaymıştır. Büyük bankalar, ülkedeki yabancı şirketlerin çoğu ve en güzel mağazalar Peşte'nin Belvaros semtindedir.

Budapeşte temel sanayi (termik santral, çelik ve boru fabrikaları, petrokimya, yapı sanayileri) ve tüketim sanayisi (un fabrikaları, hazır giyim, kereste, kâğıt, matbaacılık, ilaç, kozmetik sanayileri) merkezidir. Ayrıca COMECON çerçevesi içinde, mekanik ve elektrikli makinalar (takım tezgâhları, kamyonlar, demiryolu gereçleri, telefon santralleri, elektronik cihazlar) yapımı da önemli seviyelere ulaşmıştır.

İkinci Dünya Savaşı'nda Budapeşte, büyük bir hasar görmüştü. Fabrikaların ve meskenlerin neredeyse tamamı ya yıkıldı ya da hasar gördü. Bütün köprüler yıkıldığı için ulaşım da durmuştu. 1945'te Sovyet orduları Budapeşte'ye girdiğinde nüfus dörtte biri kadar azalmıştı. Şehrin inşası yıllar sürdü. 1950'de çevredeki köy ve ilçelerin katılmasıyla genişletildi. Sanayileşme tekrar başladı ancak çevre il ve ilçelere yayılması için de tedbirler alındı. Şehrin Tuna üzerinde her zaman önemli bir kavşak noktası olması, sanayileşme öncesinde yapılan merkezî demiryolları ve Macaristan'a dağılan yolların merkezinde bulunması Budapeşte'nin gelişmesinde önemli katkılarda bulunmuştur. 1970'lerde şehiriçi trafiğinin rahatlatılmasında önemli rol oynayan metro sistemi kuruldu. Temizliği, hızlı ve ucuz olmasıyla Budapeşte metrosu şehrin özelliklerindendir. Macaristan'ın en iyi okulları, Macar Bilimler Akademisi, Orta Avrupa Üniversitesi (Central European University) ve araştırma enstitüleri Budapeşte'dedir.

İklim

Budapeşte'de Büyük Macaristan Ovasının sert kara iklimi ile Transtuna'nın bol yağışlı iklimi arasında bir geçiş iklimi hüküm sürer. Hava sıcaklığı en sıcak ay olan Temmuz'da ortalama 22 °C ve en soğuk ay olan Ocak'ta ise ortalama -1 °C'dir.

Budapeşte iklimi
Aylar	Oca	Şub	Mar	Nis	May	Haz	Tem	Ağu	Eyl	Eki	Kas	Ara	Yıl
En yüksek sıcaklık (°C)	18,1	19,7	25,4	30,2	34,0	39,5	40,7	39,4	35,2	30,8	22,6	19,3	40,7
Ortalama en yüksek sıcaklık (°C)	2,9	5,5	10,6	16,4	21,9	24,6	26,7	26,6	21,6	15,4	7,7	4,0	15,3
Ortalama sıcaklık (°C)	0,4	2,3	6,1	12,0	16,6	19,7	22,3	21,2	16,9	11,8	5,4	1,8	11,3
Ortalama en düşük sıcaklık (°C)	−1,6	0,0	3,5	7,6	12,1	15,1	16,8	16,5	12,8	7,9	2,9	0,0	7,8
En düşük sıcaklık (°C)	−25,6	−23,4	−15,1	−4,6	−1,6	3,0	5,9	5,0	−3,1	−9,5	−16,4	−20,8	−25,6
Ortalama yağış (mm)	37	29	30	42	62	63	45	49	40	39	53	43	532
Kaynak: Macar Meteoroloji Enstitüsü^[1]

Nüfus

Tuna kıyısında büyük bir liman ve Avrupa'nın kavşak noktalarından biri olmuştur. Tarihi gelişimin verdiği birikim sonucu nüfusun yarısı hizmetler sektöründe diğer kesimi de sermaye ve sanayi alanındadır.

Yıllara göre nüfus:

1800: 54.200
1830: 102.700
1850: 178.000
1880: 370.800
1900: 733.400
1910: 882.000
1925: 957.800
1990: 2.016.100
2003: 1.719.343

Mimari

Kardeş şehirler

Şehir	Ülke	Yıl
İstanbul	Türkiye	1985
İzmir	Türkiye	1985
Frankfurt	Almanya	1990
Viyana	Avusturya	1990
New York	Amerika Birleşik Devletleri	1991
Berlin	Almanya	1992
Lizbon	Portekiz	1992
Zagreb	Hırvatistan	1994
Saraybosna	Bosna-Hersek	1995
Varşova	Polonya	2005
Dublin	İrlanda	2006
Gaziantep	Türkiye	2010
Ankara	Türkiye	2015^[2]
Košice	Slovakya
Vilnius	Litvanya