Przejdź do zawartości

Cyberpunk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Cyberpunk – nurt fantastyki naukowej, który ukształtował się na początku lat 80. XX wieku. Przedstawia zazwyczaj bliską przyszłość, w której zaawansowany rozwój technologii informacyjnych, cybernetyki i biotechnologii współistnieje z nierównościami społecznymi, kryzysem instytucji państwowych i dominacją wielkich korporacji. Charakterystycznymi motywami są cyberprzestrzeń, rzeczywistość wirtualna, cyborgizacja, sztuczna inteligencja oraz działalność hakerów i innych bohaterów funkcjonujących na marginesie społeczeństwa.

Początkowo cyberpunk był ruchem literackim, kojarzonym przede wszystkim z Williamem Gibsonem, Bruce’em Sterlingiem, Johnem Shirleyem(inne języki), Walterem Jonem Williamsem i Pat Cadigan. Ogromny wpływ na jego rozpoznawalność wywarła powieść Gibsona Neuromancer (1984). Motywy i estetyka cyberpunku rozpowszechniły się następnie w filmie, anime, komiksie i grach komputerowych.

Geneza i rozwój

[edytuj | edytuj kod]

Nazwa nurtu łączy człony cyber-, nawiązujący do cybernetyki, oraz punk, odsyłający do punkowej postawy buntu i odrzucenia społecznych konwencji. Samo słowo „cyberpunk” pojawiło się jako tytuł opowiadania Bruce’a Bethke(inne języki), opublikowanego w listopadzie 1983 roku w czasopiśmie Amazing Stories. Gardner Dozois, pisarz i redaktor fantastyki, podjął tę nazwę i zastosował ją do powstającego wcześniej ruchu literackiego, którego pierwsze teksty ukazywały się już około 1981–1982 roku[1].

Cyberpunk miał licznych prekursorów. Wśród wcześniejszych utworów zapowiadających jego tematykę wymienia się m.in. Gwiazdy moim przeznaczeniem (1956) Alfreda Bestera, opowiadanie „The Girl Who Was Plugged In(inne języki)” (1973) Jamesa Tiptreego Jr. i The Shockwave Rider (1975) Johna Brunnera. Rozwój cyberpunku wiązał się także z wcześniejszą Nową Falą fantastyki naukowej. Nie oznacza to jednak, że wszystkie te dzieła należały do wyodrębnionego później nurtu[1].

Do pierwszych utworów tworzących właściwy cyberpunk zalicza się opowiadania Gibsona „Johnny Mnemonic(inne języki)” (1981) i „Wypalić chrom(inne języki)” (1982). Jego Neuromancer (1984) przyczynił się do upowszechnienia nowej konwencji i szczególnie silnie wpłynął na wyobrażenia o cyberprzestrzeni. W 1986 roku ukazała się pod redakcją Sterlinga antologia Mirrorshades: The Cyberpunk Anthology(inne języki), której przedmowa miała charakter programowej deklaracji nurtu. W drugiej połowie lat 80. cyberpunk był przedmiotem dyskusji nie tylko literackich, lecz również ideowych, dotyczących m.in. wpływu technologii informacyjnych i inżynierii biologicznej na społeczeństwo[1].

Pod koniec lat 80. zaczęto też zwracać uwagę na powtarzalność rozwiązań fabularnych i stylistycznych cyberpunku. W kolejnych dekadach jego popularność jako odrębnego ruchu literackiego zmalała, jednak wypracowane przezeń motywy nadal były wykorzystywane i przekształcane przez twórców fantastyki. Do nazwy nurtu nawiązują również określenia innych konwencji, m.in. steampunk i solarpunk, choć nie oznacza to ich tożsamości tematycznej z cyberpunkiem[1].

Charakterystyka

[edytuj | edytuj kod]
Wizja miasta utrzymana w estetyce cyberpunkowej

Świat przedstawiony w cyberpunku często ma charakter dystopijny: wysoko rozwinięta technika nie przekłada się na dobrobyt całego społeczeństwa, a wpływ korporacji i innych instytucji kontrolujących przepływ informacji ogranicza jednostkową wolność. Akcja bywa umieszczana w wielkich miastach, których zamożne, silnie chronione przestrzenie sąsiadują z obszarami ubóstwa i przestępczości. To zestawienie rozwiniętej technologii z niską jakością życia jest ujmowane w formule high tech, low life („zaawansowana technologia, niski poziom życia”), przypisywanej Franzowi Rottensteinerowi[2][3.1].

Ważną rolę odgrywają sieci komputerowe i cyberprzestrzeń, niekiedy ukazywana jako odrębna, dostępna za pośrednictwem specjalnych urządzeń rzeczywistość. Przebywający w niej człowiek może doświadczać świata danych jako przestrzeni, a granica między rzeczywistością materialną i wirtualną staje się niepewna. Informacja jest przy tym nie tylko zasobem technologicznym, lecz także źródłem władzy. Tematyka cyberpunku obejmuje ponadto bezpośrednie połączenia umysłu z komputerem, implanty, inżynierię genetyczną i inne modyfikacje ludzkiego ciała, a także zagadnienia tożsamości, pamięci i świadomości[4][1][3.1].

Typowym bohaterem jest haker, który przenika do chronionych systemów informatycznych i może wykorzystywać swoje umiejętności zarówno w służbie korporacji, jak i przeciwko nim. Często jest to samotnik, przestępca lub człowiek wykluczony, poruszający się między środowiskiem wielkiego biznesu a społecznym marginesem. Postacie te nie zawsze są jednoznacznymi bohaterami pozytywnymi. Cyberpunk łączy elementy fantastycznonaukowe z konwencjami kryminału, thrillera i fikcji politycznej; jego fabuła nie musi też w całości ani nawet w znacznej części rozgrywać się w cyberprzestrzeni[4][2].

Motywy cyberpunku wiążą się również z transhumanizmem, zwłaszcza z problematyką zacierania się granic między człowiekiem a maszyną. Paweł Płaneta wskazuje ponadto na antyautorytarny wymiar kultury „punków cyberprzestrzeni”, związany z postulatami nieskrępowanego dostępu do informacji i wolności ekspresji, a niekiedy także z idealizacją piractwa komputerowego[5].

W warstwie stylistycznej cyberpunk bywa związany z mroczną estetyką film noir, obrazami zatłoczonych metropolii, neonowych reklam i świetlnych ekranów. Za ważny wzorzec tej ikonografii uznaje się film Łowca androidów (Blade Runner, 1982), poprzedzający pełne ukształtowanie się cyberpunku jako rozpoznawalnego ruchu. W literaturze charakterystyczne są ponadto nagromadzenie informacji, terminologii technicznej i elementów języka środowiskowego. Nie wszystkie utwory zaliczane do cyberpunku wykorzystują jednak identyczny zestaw motywów i środków wyrazu[1][2][3.2].

Literatura

[edytuj | edytuj kod]

Wśród najważniejszych pisarzy nurtu wymienia się Gibsona, Sterlinga, Shirleyego, Williamsa i Cadigan, a także Rudy’ego Ruckera i Lewisa Shinera(inne języki). Do klasycznych utworów należą Neuromancer oraz jego kontynuacje, Graf Zero (1986) i Mona Liza Turbo (1988), tworzące Trylogię Ciągu, a także powieść Sterlinga Schismatrix(inne języki) (1985). W 1992 roku ukazała się Zamieć (Snow Crash) Neala Stephensona, wykorzystująca i przetwarzająca konwencje cyberpunku[1][2].

Cyberpunk nie zawsze stanowił samodzielny model opowieści. Jego motywy mogą współwystępować z innymi odmianami fantastyki i z prozą gatunkową: jako przykład połączenia z kryminałem Piotr Dębek wymieniał Światło wirtualne(inne języki) (Virtual Light, 1993) Gibsona, a z fikcją polityczną – opowiadanie Rafała A. Ziemkiewicza „Pięknie jest w dolinie”[4].

Film, anime i komiks

[edytuj | edytuj kod]
Cyfrowy deszcz, podobny do obrazów wykorzystanych w „Ghost in the Shell”, a później w „Matrixie”

Cyberpunk oddziaływał na kino, a jednocześnie rozwijał się pod wpływem wcześniejszych filmów fantastycznonaukowych. Szczególne znaczenie wizualne miał Łowca androidów Ridleya Scotta z 1982 roku, natomiast Wideodrom (Videodrome) Davida Cronenberga wskazywano jako ważny przykład tematyki przemian ciała i oddziaływania mediów. Do filmów rozpatrywanych w kontekście cyberpunku zalicza się także Pamięć absolutną (1990), Johnny Mnemonic (1995) i Matrix (1999). Twórczość filmowa tego nurtu czerpie m.in. z film noir oraz opowieści kryminalnych[1][3.2].

W Japonii cyberpunk wywarł szczególnie silny wpływ na anime i mangę. Do najbardziej rozpoznawalnych klasycznych przykładów należą Akira (film z 1988 roku, oparty na mandze Katsuhiro Ōtomo) oraz Ghost in the Shell (film z 1995 roku, także oparty na mandze Masamunego Shirowa). Oba dzieła stały się ważnymi punktami odniesienia dla wizualnej estetyki cyberpunku, również w kinie poza Japonią[3.3].

Konwencja cyberpunku znalazła zastosowanie w grach fabularnych, m.in. Cyberpunk 2020 i Shadowrun[2]. Wśród gier komputerowych wykorzystujących jej motywy wymieniano m.in. Neuromancer (1989), Syndicate Wars(inne języki) (1996), System Shock 2 (1999), Deus Ex (2000) i Shadowrun: Dragonfall (2014). Łączą one, na różne sposoby, obrazy technologicznie rozwiniętych społeczeństw z działalnością hakerów, przestępczością, wpływem korporacji i konfliktami dotyczącymi kontroli informacji[6].

Zróżnicowanie kulturowe

[edytuj | edytuj kod]

Cyberpunk japoński

[edytuj | edytuj kod]
Archiektura Kowloon Walled City często stanowiła inspirację dla dzieł cyberpunka

W angloamerykańskim cyberpunku lat 80. Japonia często przedstawiana była jako wzór technologicznej i konsumpcyjnej przyszłości. Wizerunek ten analizowany jest w kontekście technoorientalizmu(inne języki), czyli łączenia wyobrażeń o japońskości z robotyką, elektroniką i globalnymi sieciami informacyjnymi. Denis Taillandier zwraca uwagę, że nie było to jednostronne oddziaływanie: japońscy pisarze przetwarzali zarówno amerykańską wizję Japonii, jak i rodzime tradycje fantastycznonaukowe[7.1].

Taillandier omawia m.in. Venus City (1992) Masaki Gorō, przedstawiające wirtualne środowisko funkcjonujące w świecie japońskiej dominacji gospodarczej, oraz cykl Angels of the Forsaken Garden (Haien no tenshi, od 2002) Hirotaki Tobiego(inne języki). Ten drugi przykład pokazuje, że cyberpunkowe problemy dotyczące tożsamości, statusu wirtualnych istot i relacji rzeczywistości ze światem cyfrowym mogą być podejmowane bez typowej scenerii neonowej metropolii i postaci zbuntowanego hakera[7.2].

Cyberpunk europejski

[edytuj | edytuj kod]

W porównaniu ze Stanami Zjednoczonymi i Japonią europejskie kino cyberpunkowe doczekało się mniejszej liczby produkcji i opracowań naukowych. Lidia Merás wymienia wśród europejskich filmów wpisywanych w nurt m.in. włoską Nirvanę (1997), francusko-włoską Immortel (2004) oraz animacje Renaissance (2006) i Metropia (2009). Zwraca jednocześnie uwagę na zróżnicowanie europejskich realizacji, które nie tworzą jednolitej odmiany cyberpunku[3.4].

Analizując Renaissance i Metropię, Merás wskazuje, że filmy te szczególnie silnie podkreślają negatywne następstwa rozwoju techniki. Na pierwszy plan wysuwają się w nich inwigilacja, kontrola społeczeństwa przez korporacje, zagrożenia dla swobód jednostki, a także kwestie migracji, nierówności i społecznych wyobrażeń o pięknie. Badaczka odczytuje te motywy w kontekście europejskiej historii autorytaryzmu oraz współczesnych lęków społecznych; zaznacza jednak, że analizowane obrazy dzielą wiele cech z cyberpunkiem amerykańskim i japońskim[3.5].

Cyberpunk znalazł również odzwierciedlenie w literaturze polskiej, choć – jak zauważa Krzysztof Księski – nie wykształcił się w niej spójny nurt literacki. Jednym z pierwszych polskich omówień zjawiska był artykuł Ivana Adamovica „Annały cyberpunku”, opublikowany w 1991 roku w czasopiśmie Fenix. Do polskich utworów wykorzystujących motywy cyberpunkowe Księski zalicza m.in. Irrehaare(inne języki) (1995) i Czarne oceany (2001) Jacka Dukaja, prozę Rafała A. Ziemkiewicza i Macieja Żerdzińskiego oraz opowiadanie „Manipulatrice” (1994) Grzegorza Wiśniewskiego. Za przykład twórczości bliżej związanej z cyberpunkiem uznaje cykl Gamedec Marcina Przybyłka, zapoczątkowany w 2004 roku zbiorem Granica rzeczywistości[4][2.1]. Polska twórczość cyberpunkowa obejmuje także gry komputerowe, m.in. Cyberpunk 2077 (2020) studia CD Projekt RED, osadzoną w uniwersum amerykańskiej gry fabularnej Cyberpunk 2020[8]. Akcja gry rozgrywa się w zdominowanym przez korporacje Night City, a jej cyberpunkowa konwencja obejmuje m.in. wszczepy technologiczne oraz możliwość badania zapisanych doświadczeń i wspomnień, wykorzystywaną w scenach śledczych[9].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Peter Nicholls, Cyberpunk [online], The Encyclopedia of Science Fiction, 7 kwietnia 2025 (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 Krzysztof Księski, Dystopijna wizja świata bliskiego zasięgu. Cyberpunk jako złożone zjawisko kulturowe. Zarys zjawiska, „Kultura i Historia”, 2012 [zarchiwizowane z adresu 2016-06-02].
    1. ↑ część «Cyberpunk w Polsce»
  3. Lidia Merás, European Cyberpunk Cinema, „Arts”, 7 (3), 2018, DOI: 10.3390/arts7030045 (ang.).
    1. 1 2 s. 3–4
    2. 1 2 s. 1, 3–4
    3. ↑ s. 1, 5–6
    4. ↑ s. 2–3
    5. ↑ s. 14–16
  4. 1 2 3 4 Piotr Dębek, Cyberpunk, [w:] Tadeusz Żabski (red.), Słownik literatury popularnej, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, 1997, s. 63.
  5. ↑ Paweł Płaneta, Cyberpunk, [w:] Kazimierz Wolny-Zmorzyński i inni red., Leksykon terminów medialnych, t. 1: A-L, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2024, s. 122, ISBN 978-83-8180-650-3.
  6. ↑ Jody Macgregor, Andy Kelly, The best cyberpunk games on PC [online], PC Gamer, 18 maja 2026 (ang.).
  7. Denis Taillandier, New Spaces for Old Motifs? The Virtual Worlds of Japanese Cyberpunk, „Arts”, 7 (4), 2018, DOI: 10.3390/arts7040060 (ang.).
    1. ↑ s. 1–2
    2. ↑ s. 3–4, 12–13
  8. ↑ Historia i dokonania [online], CD PROJEKT.
  9. ↑ Marcin M. Chojnacki, Wirtualne śledztwa, czyli wizje pracy detektywa przyszłości w polskich grach komputerowych „Observer”, „Cyberpunk 2077” i „Nobody Wants to Die”, „Widok. Teorie i Praktyki Kultury Wizualnej” (43), 2025, DOI: 10.36854/widok/2025.43.3175.

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]