Edukira joan

Samatze

Wikipedia, Entziklopedia askea
Samatze
 Nafarroa Beherea, Euskal Herria
Uhaitz Batuen elkargunea Aturri ibaian

Bandera


Armarria

Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Beherea
EskualdeaAgaramont
Administrazioa
Estatua Frantzia
Eskualdea Akitania Berria
Departamendua Pirinio Atlantikoak
ElkargoaEuskal Hirigune Elkargoa
BarrutiaBaiona
KantonamenduaErrobi-Aturri
Izen ofiziala Sames
Auzapeza
(2020-2026)		Yves Pons
(independente)
Posta kodea64520
INSEE kodea64502
Herritarrasamaztar
Kokapena
Koordenatuak43°31′27″N 1°09′23″W / 43.5242°N 1.1564°W / 43.5242; -1.1564
Azalera13,26 km2
Garaiera0-58 metro
Distantzia59,3 km (Donibane Garazitik)
Demografia
Biztanleria703 (2018:  6)
alt_left 361 (%51) (%49) 347 alt_right
Dentsitatea53,47 biztanle/km²
Euskara
Euskaldunak% 14,73 (2010)
Erabilera% 1,26 (2011)
Datu gehigarriak
Webguneawww.sames.fr

Samatze[a] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Agaramont eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 59,3 kilometrora. Altuera 0 eta 58 metro artekoa da, eta 13,26 km²-ko azalera hartzen du. 709 biztanle zituen 2023ko urtarrilaren 1a. urtean.

Samatze Biduze eta Uhaitz Batuak ibaien artean dago, eta biek Aturri ibaian isurtzen dituzte urak, udalerriko lurretan, leku desberdinetan bada ere. Hastingaren ondoan, ibai horiek inguratzen duten muino batean dago, baina Samatze Euskal Herriaren zati da, eta Hastinga, berriz, Gaskoiniarena. Horregatik, Samatze iparralderago dagoen euskal udalerria da, Bokale baino apur bat gorago. Beste berezitasun bat herrialdearen barruan duen kokapen geografikoa da, Nafarroa Beherekoa baita, baina Lapurdiko lurraldeak erabat inguratzen du (batez ere Gixunek), eta hori Urduñarekin bakarrik gertatzen da Bizkaian (Arabaz inguratuta).

Bertako biztanleak samaztarrak dira.

Izena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Samatze beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[1]

  • Sames (1125)
  • Sames (1340)
  • Saymes (1463)
  • Zamatze (1840)
  • Sames (1863)
  • Samatze (1892)
  • Samatze (1961)
  • Samatze (1979)
  • Samatze (2003)

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nahiz eta autore batek ere ez duen lortu etimologia argirik aipatzea, euskaraz "samats" hitza dago, lastoz edo ihiz mugatutako etxaldeko patio bati erreferentzia egiten diona. Gaskoiz ez dago horrelako hitzik.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerritik igarotzen dira Aturri ibaia eta haren ibaiadar diren Biduze eta Paueko ibaia. Baionatik Tolosa Okzitaniara doan A-64 autopistak herriko lurrak gurutzatzen ditu.

Udalerri mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mapa
Samatze eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Etxeak eta auzoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Larribère.
  • Barta.
  • Atxoeta.

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

CNRSk 2010ean egindako Joly ikerketaren arabera, udalerriak klima ozeaniko garbia du[2]. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera, Cfb motakoa da: klima epela, uda freskoa, sasoi lehorrik gabe[3]. Météo-Franceren 2020ko tipologiaren arabera, udalerria klima ozeanikoaren eta mendiko klimaren arteko trantsizio-eremuan dago, eta Pirinio Atlantikoetako klima-eskualdean kokatuta dago (ezaugarri nagusiak: prezipitazio handiak (>1200 mm/urte) urte osoan; negu oso epela (7,5 °C lautadan), haize ahulak)[4]. RE2020 araudiaren arabera, eraikuntza berrietarako, udalerria H2c zonan dago[5].

1971-2000 aldiko batez besteko urteko tenperatura 13,9 °C-koa da, 13,6 °C-ko anplitude termikoarekin. Urteko batez besteko prezipitazio-metaketa 1335 mm-koa da, urtarrilean 12,5 euri-egun eta uztailean 8,1 egun izanik[2]. 1991-2020 aldirako, hurbilen dagoen Météo-France estazioa Bidaxune udalerrian dago, 4,9 km-ra, eta bertan neurtutako batez besteko urteko tenperatura 14,5 °C-koa da eta prezipitazio-metaketa 1455,6 mm-koa delarik[6]. Estazio horretan erregistratutako tenperatura maximoa 41,6 °C-koa da, 2026ko ekainaren 23an lortua; tenperatura minimoa, berriz, -14,1 °C-koa da, 1985ko urtarrilaren 16an lortua[oh 1][6].

Météo-Franceren SIM analisiaren arabera, udalerriari dagokion sare-puntuan 1991–2020 aldiko urteko batez besteko tenperatura 13,8 °C-koa da.[oh 2] Hilabeterik beroena abuztua da (21,0 °C) eta hotzena urtarrila (7,3 °C). Urteko prezipitazioa 1283 mm-koa da; hilabeterik euritsuena azaroa da (166 mm) eta lehorrena uztaila (69 mm).[7]

1959–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak hamarkadako 0,22 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) 1961–1990 aldiko batez bestekoa (13,3 °C) baino 1,2 °C beroagoak izan dira. Seriako bost urte beroenak 2000tik aurrerakoak dira: 2020, 2022, 2023, 2024 eta 2025. Urterik beroena 2022 izan zen (15,3 °C) eta hotzena 1972 (12,5 °C).[7]

    Datu klimatikoak (Samatze)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Batez besteko tenperatura (ºC) 7.3 7.8 10.4 12.4 16.0 19.1 21.0 21.0 18.1 14.8 10.3 7.9 13.8
Pilatutako prezipitazioa (mm) 126 104 98 116 109 84 69 71 99 114 166 127 1283
Iturria: Météo-France, SIM: 1991–2020 normalak, udalerriari dagokion sare-puntua
Berotze-marrak, 1959–2025
Marra bakoitza urte bat da; kolorea, urteko batez besteko tenperatura 1961–1990 aldiko batez bestekoarekiko (13,3 °C).
195919922025
hotzagoabatez bestekoaberoagoa
Hileko batez besteko tenperatura: lehen eta orain
UrtOtsMarApiMaiEkaUztAbuIraUrrAzaAbe
+0,3−0,4+0,8+0,7+1,1+1,1+0,6+1,0−0,2+0,3+0,5+0,6
1961–19901991–2020Behekoa: aldea (°C). Eskala: 0 / 25 °C.
Urteko tenperaturaren anomalia, 1959–2025
°C, 1961–1990 aldiko batez bestekoarekiko (13,3 °C)
+2 °C−2 °C
195919922025
batez bestekoa baino beroagoahotzagoa

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Akamarrerekin batera, Agaramonteko dukerriaren menekoa zen baroierri bat osatzen zuen Samatzek.[8]

Samatzen inauguratu zen, 1912an, Bidaxuneko kantonamenduan inoiz izan den tren geltoki bakarra. Baiona eta Tolosa arteko linean kokaturik zegoen, eta Gixune eta Samatzeko geltokia zen. Geltoki hura bidaiari faltagatik itxi zuten 1970eko hamarkadan.

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX. mendean zehar 800-900 biztanle inguru izan zituen Samatzek, baina XX. mendea hastean populazioa galtzen hasi zen, eta mende bukaerarako 400 baino gutxiago ziren. Hala ere, XXI. mendearen hasierako urteetan joera aldatu eta gorako bidea hartu zuen biztanleriak, eta 2010eko hamarkadan 600 lagunen maila gainditu zuen Samatzek.

BiztanleriaUrtea30040050060070080090010001750180018501900195020002050BiztanleriaBiztanleriaren eboluzioa Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.

Biztanleria-piramidea 2022
Guztira: 347 gizon, 361 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
95+
 
1.39
0.00
 
90-94
 
1.39
1.44
 
85-89
 
0.00
2.88
 
80-84
 
2.77
1.44
 
75-79
 
5.54
7.20
 
70-74
 
2.77
12.68
 
65-69
 
6.93
4.32
 
60-64
 
10.80
7.20
 
55-59
 
5.54
7.20
 
50-54
 
6.93
5.76
 
45-49
 
4.16
7.20
 
40-44
 
5.54
9.80
 
35-39
 
12.19
4.32
 
30-34
 
2.77
2.88
 
25-29
 
4.16
2.88
 
20-24
 
1.39
5.76
 
15-19
 
1.39
2.88
 
10-14
 
6.93
4.32
 
5-9
 
9.42
9.80
 
0-4
 
8.03
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta[9].

Familiak eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, Sames udalerrian 709 biztanle zeuden eta 315 elkarbizitza unitate[oh 3], hau da, 2,25 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Talderik handiena seme-alabekin bizi ziren bikoteak ziren (% 32,7). Kide bakarreko elkarbizitza-unitateak % 30,5 ziren, Metropolitar Frantziako batez bestekoaren azpitik (% 39,2).[11]

709biztanle
315elkarbizitza-unitate
2,25lagun elkarbizitza-unitateko
213familia
Udalerria
% 33
% 25
% 10
% 30
Metropolitar Frantzia
% 24
% 26
% 10
% 39
Bikotea seme-alabekinBikotea seme-alabarik gabe etxeanGuraso bakarrekoakKide bakarrekoaBestelakoak

Udalerrian 213 familia zeuden, eta horien artean seme-alabak etxean zituzten bikoteak ziren ugarienak (103). Guraso bakarreko 30 familietatik 20etan ama zen guraso bakarra. 105 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean. 55k seme-alaba bakarra zuten etxean, 39k bi, eta 15k hiru edo gehiago.[11]

80
103
30
Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra
25 urtez azpiko seme-alabarik ez etxean105
Seme-alaba bat55
Bi seme-alaba39
Hiru seme-alaba10
Lau edo gehiago5

15 urte edo gehiago zituzten 599 biztanle zeuden. Horien artean 15-24 urtekoen % 1,4 bizi zen bakarrik eta 80 urte edo gehiagokoen % 34,3. Bikotean bizitzea ohikoagoa zen talde guztietan, 40-54 urteko taldean jotzen zuen gailurra (% 77,0).[11]

Bakarrik bizi da
15-24% 1
25-39% 4
40-54% 14
55-64% 26
65-79% 25
80 +% 34
Bikotean bizi da
15-24% 4
25-39% 77
40-54% 77
55-64% 70
65-79% 77
80 +% 66

15 urte edo gehiagoko biztanleen % 48,2 ezkonduta zegoen, eta beste % 17,5 bikotean bizi zen ezkondu gabe (% 7,5 izatezko bikotean eta % 10,0 PACS bidez lotuta). % 22,5 ezkongabeak ziren, % 5,5 alargunak eta % 6,0 dibortziatuak.[11]

Ezkonduta% 48,2
Ezkongabea% 22,5
PACS bidez lotuta% 10,0
Izatezko bikotean% 7,5
Dibortziatuta% 6,0
Alarguna% 5,5

Elkarbizitza-unitatearen erreferentziazko pertsonaren lanbide-kategoriari dagokionez, nagusiak hauek ziren: erretiratuak (% 40,0), enplegatuak (% 17,1), eskulangileak (% 14,3), goi-mailako langileak (% 9,5). Talde nagusia (erretiratuak, % 40,0) Pirinio Atlantikoak departamenduko batez bestekoaren (% 34,1) gainetik dago. 15 elkarbizitza-unitatetan nekazari bat zen erreferentziazko pertsona (% 4,8).[11]

Udalerria
% 10
% 17
% 14
% 40
Pirinio Atlantikoak
% 11
% 16
% 15
% 12
% 34
Metropolitar Frantzia
% 13
% 16
% 15
% 14
% 30
NekazariakArtisau, merkatari eta enpresa-buruakGoi-mailako langileakErdi-mailako lanbideakEnplegatuakEskulangileakErretiratuakBestelakoak

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, udalerrian 399 etxebizitza zeuden. Horietatik 319 egoitza nagusi ziren, 11 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 69 hutsik zeuden. Etxebizitza gehienak etxeak ziren (348), eta apartamentuak gutxi ziren (43). Egoitza nagusietatik 255 beren jabearen bizilekuak ziren, 59 alokairuan zeuden, 13 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 5 doan lagata.[12]

399etxebizitza
319egoitza nagusi
348etxe
43apartamentu

Etxebizitza multzoa

319
69
Egoitza nagusia (319)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (11)Hutsik (69)

Etxe mota

348
43
Etxea (348)Apartamentua (43)

Jabetza egoera

255
59
Jabeak (255)Alokairuan (59)HLM (13)Doan lagata (5)

Eraikuntza garaiari dagokionez, 2006-2020 artean eraikitako egoitza nagusiak ziren ugarienak (104).[12]

Eraikuntza garaia

1919 aurretik84
1919-194515
1946-197010
1971-199020
1991-200581
2006-2020104

Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (166). Elektrizitatea zen berogailu mota nagusia (177 etxebizitzatan). 259 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 144 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 159tan bi edo gehiago.[12]

Gela kopurua

1 gela3
2 gela10
3 gela50
4 gela89
5 gela edo gehiago166

Berogailu mota

27
177
105
Gas sarea (1)Fuel-olioa (27)Elektrizitatea (177)Gas botila (9)Bestelakoak (105)

Aparkalekua eta ibilgailuak

259aparkalekua
144ibilgailu 1
159ibilgailu 2+

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enplegua

2023 urtean 15-64 urteko 439 biztanleetatik 337 aktibo ziren (% 76,8), horietako 312 lanean (% 71,1) eta 25 langabezian (aktiboen % 7,4).

43915-64 urteko biztanle
% 76,8aktibo
% 71,1lanean
% 7,4langabezia-tasa

Jarduera-tasa: talde bakoitzeko biztanleen artean zenbat diren aktibo (lanean edo langabezian).

15-24 urte% 31,4
25-54 urte% 92,6
55-64 urte% 69,0
Gizonak% 74,8
Emakumeak% 78,6

Langabezia-tasa hezkuntza-mailaren arabera

Titulurik gabe% 13,0
BEPC, brebeta% 0,0
CAP-BEP% 8,7
Batxilergoa% 10,0
Goi-mailako +2% 5,9
Goi-mailako +3/4% 4,9
Goi-mailako +5% 0,0

Marratxo bertikala: udalerriko langabezia-tasa orokorra (% 7,4). Zabalerak eskala finko batean daude (0-% 50), udalerri artean konparagarriak izan daitezen.

102 ez-aktibotik 47 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 46,1), 22 erretiraturik zeuden (% 21,6) eta 32 bestelako ez-aktibo ziren (% 31,4).

Ez-aktiboak

% 46
% 22
% 31
Ikasle edo praktikanErretiratuakBestelakoak

Lanbide-kategoria[oh 4]

% 15
% 10
% 24
% 25
% 19
NekazariakArtisau/merkatariakGoi-mailako langileakErdi-mailakoakEnplegatuakEskulangileak

Udalerrian 92 enplegu zeuden 2023 urtean. Udalerriko biztanle landunak 312 ziren; beraz, udalerria langile-erakarlea da.[oh 5]

92enplegu udalerrian
% 38,0soldatapeko
% 62,0ez-soldatapeko

Diru sarrerak

2023 urtean, diru-sarreren mediana 23.650 eurokoa zen.

23.650 €diru-sarreren mediana▼ Dep.: 26.300 €

Samaztar gehienak lehen sektoretik bizi dira. Horrez gain, Lames de Sames tailerrean euskal nabal tipikoak ekoizten dituzte, eta Sametzeko lakuan ur parke bat dago, turismoa ere herriaren ekonomiaren parte izanik.

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Agaramont eskualdeko bertze herrietan bezala, bertako hizkuntza gaskoiera da, euskara aro modernoan mintzatzeari utzi baitzioten Gaskoiniarrek lurraldean eragindako influentziarengatik. Hala ere, Frantzia osoan bezala hizkuntza ofizial bakarra eta erabiliena Frantsesa da.

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Polita gaztelua, XIX. mendekoa.
  • Garateko baserria, 1631koa.
  • Donibaneko etxea, 1706koa.
  • Jasokundearen eliza, XIV. mendekoa. Ama Birjinaren eta Haurraren estatua bat du.

Irudiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ /s̺amát͡s̻è/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza bigarren silaban eta kamutsa azken silaban
  1. ↑ Estazioko erregistroak 1985ko urtarrilaren 1an eta 2026ko irailaren 20an artekoak dira.
  2. ↑ Météo-Franceren SIM (Safran-Isba) analisiak Frantzia metropolitarra 8 km-ko sareta batean hartzen du. Hemengo balioak udalerriaren erditik 1,5 km-ra dagoen sare-puntukoak dira, ez estazio jakin batekoak. Serie hauek ez daude homogeneizatuta: estazio-sarearen aldaketek joera luzeetan eragina izan dezakete.
  3. ↑ INSEEren ménage kontzeptua (elkarbizitza-unitatea / etxegunea) etxebizitza berean bizi diren pertsonak dira, ahaidetuta egon edo ez. Famille kontzeptua (familia), aldiz, elkarbizitza-unitate BATEN BARRUAN dagoen bikote bat (seme-alabekin edo gabe) edo guraso bakar bat da. Kide bakarreko etxegune batek ez du familiarik: hortik dator udalerri bakoitzean elkarbizitza-unitate kopurua familia kopurua baino handiagoa izatea beti.
  4. ↑ Frantziako lanbide-sailkapen ofiziala (PCS) darabil: goi-mailako langileak zuzendariak eta goi-mailako lanbide intelektualak dira (ingeniariak, irakasle unibertsitarioak, medikuak...); erdi-mailakoak irakasleak, teknikariak eta erdi-mailako kudeatzaileak; enplegatuak bulego- eta zerbitzu-langileak (administrazio-langileak, saltzaileak...); eskulangileak eskulanezko lanbideak, kalifikatuak zein ez.
  5. ↑ Atal hau lantokiaren arabera neurtzen da, ez bizilekuaren arabera: udalerriko enplegu kopuruak eta bertako biztanle langileen kopuruak ez datoz bat.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ «Samatze - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus (kontsulta data: 2021-08-30).
  2. 1 2 (Frantsesez) Joly, Daniel; Brossard, Thierry; Cardot, Hervé; Cavailhes, Jean; Hilal, Mohamed; Wavresky, Pierre. (2010-06-18). «Les types de climats en France, une construction spatiale» Cybergéo : revue européenne de géographie 501  doi:10.4000/cybergeo.23155..
  3. ↑ (Frantsesez) Dubreuil, Vincent. (2022-02). «Le changement climatique en France illustré par la classification de Köppen» La Météorologie 116  doi:10.37053/lameteorologie-2022-0012..
  4. ↑ (Frantsesez) Le climat en France hexagonale et Corse. .
  5. ↑ (Frantsesez) Réglementation environnementale RE2020. 2020-11-18.
  6. 1 2 (Frantsesez) Station Météo-France « Bidache », fiche climatologique. .
  7. 1 2 (Frantsesez) Données changement climatique - SIM quotidienne. Météo-France.
  8. ↑ Paul Raymond, Dictionnaire topographique Béarn-Pays basque
  9. ↑ «Population selon le sexe et l'âge quinquennal de 1968 à 2022 (1990 à 2022 pour les DOM) | Insee» www.insee.fr (kontsulta data: 2026-07-27).
  10. ↑ (Frantsesez) «Naissances de 2008 à 2025» Insee (kontsulta data: 2016ko abuztuaren 10a).
  11. 1 2 3 4 5 (Frantsesez) «Couples-Familles-Ménages en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  12. 1 2 3 (Frantsesez) «Logement en 2023» Recensement de la population (INSEE).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Samatze&oldid=11311976"(e)tik eskuratuta