Edukira joan

Laurasia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Laurasia orain dela 200 milioi urte inguru.

Laurasia Pangea superkontinentea osatu zuten bi masa kontinental handietatik iparraldekoena izan zen duela 335 ― 175 milioi urte bitartean. Bestea, handiagoa zena, Gondwana zen. Gondwanatik 215 ― 175 milioi urte artean banandu zen (Triasiko periodoaren amaieratik aurrera) Pangearen desegitean zehar, banantzearen ondoren iparralderantz gehiago desbideratuz, eta azkenik zatitu egin zen duela 56 milioi urte inguru Ipar Ozeano Atlantikoa irekitzean. Izena Laurentia eta Eurasiaren akronimoa da[1].

Laurentia, Avalonia, Baltika eta beste lur txikiago batzuek talka egin zuten Kaledoniar orogenian, duela 400 milioi urte inguru, Laurusia osatzeko. Orduan Laurusiak Gondwanarekin talka egin zuen Pangea osatzeko. Kazakhstania eta Siberia duela 300 ― 290 milioi urte bitartean batu ziren Pangeara, Laurasia osatzeko. Azkenean, Laurasia masa kontinental independente bihurtu zen Pangea Gondwana eta Laurasian zatitu zenean[2].

Terminologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1904 eta 1909 artean, Eduard Suess geologo austriarrak proposatu zuen hego hemisferioko kontinenteek garai batean Gondwana izeneko kontinente handiagoa osatzen zutela. 1915ean, Alfred Wegener meteorologo alemaniarrak superkontinente bat egotea proposatu zuen, eta Pangea izena jarri zion. 1937an, Alexander du Toit geologo hegoafrikarrak proposatu zuen Pangea bi masa kontinental handitan banatu zela: Laurasia ipar hemisferioan eta Gondwana hego hemisferioan[3], Tetis ozeanoak bananduak[4].

«Laurusia» Peter Ziegler geologo suitzarrak definitu zuen 1988an, Laurentia eta Baltikaren arteko fusioa iparraldeko sutura kaledoniarrean zehar. «Kontinente Gorri Zaharra» Laurusiako erdiko masa kontinentalean Siluriko-Karboniferoaren metaketak aipatzeko askotan erabiltzen den izen informala da[5].

Aurreko superkontinente batzuk, 1990eko hamarkadan eta ondoren proposatuak eta eztabaidatuak (adibidez, Rodinia, Nuna eta Nena), Laurentia, Baltika eta Siberiaren arteko lehenagoko loturak barne hartzen zituzten. Dirudienez, jatorrizko lotura horiek Wilsonen ziklo bat eta agian bi baino gehiago iraun zuten, nahiz eta haien aldizkako iraupena eta joskura errepikaria eztabaidagai izan[6].

Proto-Laurasia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pre-Rodinia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Munduko mapa, 1.590 milioi urte inguru.

Laurentiak eta Baltikak, hasiera batean, Proto-Laurasia izeneko masa kontinental bat osatu zuten, Columbia superkontinentearen zati gisa. Duela 2100 eta 1800 milioi urte artean sortu zen, ezagutzen diren bloke kontinental arkear ia guztiak hartzeko. Batasun horretatik bizirik iraun duten josturak hauek dira: Trans-Hudson orogenia Laurentian; Nagssugtoqidiar orogenia Groenlandian; Kola-Kareliar orogenia (Svecofenniar orogeniaren ipar-mendebaldeko ertza) eta Volhyn-Errusia Zentraleko orogenia eta Pachelmar orogenia (Errusiako mendebalde osoan zehar) Baltikan, eta Akitkan orogenia Siberian[7].

Duela 1.800 eta 1.300 milioi urte bitartean, Proterozoikoaren lurrazal berria sortu zen, batez ere Laurentia-Groenlandia-Baltikaren ertzean. Laurentiak eta Baltikak masa kontinental kohesionatua osatzen zuten, Groenlandiako hegoaldea eta Labrador Baltikako ertz artikoaren ondoan zituztela. Arku magmatiko bat zabaltzen zen Laurentiatik, Groenlandiako hegoaldetik igaroz, Baltikako iparralderaino. Columbiaren haustura duela 1.600 Ma hasi zen, Laurentiaren mendebaldeko ertza eta Baltikaren iparraldeko ertza barne hartuta (egungo koordenatuak), eta duela 1.300-1.200 Ma inguru osatu zen. Garai horretan, dike mafikoen multzoak sortu ziren, MacKenzie eta Sudbury barne, Laurentian[7].

Rodinia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Rodinia»
Rodinia orain dela 900 milioi urte. Laurentiaren inguruan Baltika eta Amazonia ikusten dira[8].

Plaken tektonikaren berreraikitze gehienetan, Laurentia Rodinia superkontinentearen nukleoa zen, duela 1260 eta 900 milioi urte bitartean sortu zena[9]. Hala ere, Rodinia barruko kontinente ezberdinen kokapen zehatza eztabaidagai da. Berreraikitze batzuetan, Baltika Groenlandiari lotuta zegoen bere eskandinaviar ertzean zehar, Amazonia Baltikako Tornquist ertzean zehar lotuta zegoen bitartean. Australia eta Ekialdeko Antartika Laurentiaren mendebaldeko ertzean zeuden[10].

Siberia gertu zegoen, baina Laurentiaren iparraldeko ertzetik urrun samar berreraikuntza gehienetan[11]. Hala ere, errusiar geologo batzuen berreraiketan, Siberiako hegoaldeko ertzak (egungo koordenatuak) Laurentiako iparraldeko ertzarekin bat egin zuen, eta bi kontinente horiek gaur egun Erdialdeko Asiako toles-gerrikoan zehar banandu ziren, 3.000 km-ko luzeran, duela 570 milioi urte baino lehen, eta oraindik ere bereizketa horren arrastoak aurki daitezke Kanada iparraldeko Franklin dike multzoan eta Siberiako Aldan ezkutuan.

Proto-Pazifikoa ireki egin zen eta Rodinia zatitzen hasi zen Neoproterozoikoan (duela 750-600 milioi urte inguru), Australia-Antartika (Ekialdeko Gondwana) Laurentiaren mendebaldeko ertzetik banandu zenean, Rodiniaren gainerakoa (Mendebaldeko Gondwana eta Laurasia) erlojuaren orratzen noranzkoan biratu eta hegoalderantz mugitu zen bitartean. Ondoren, Lurrak glaziazio batzuk jasan zituen: Cryogeniarra (duela 650 bat Mya, «Elur-bola Lurra» bezala ere ezaguna) eta Rapita eta Ice Brookeko glaziazioak (duela 610-590 Mya inguru) —bai Laurentia eta bai Baltika 30º S-tik hegoaldera zeuden, Hego Poloa Baltikako ekialdean zegoelarik—, eta glazioarretako metaketak aurkitu dira Siberiako ekialdean, baina ez Laurentia eta Baltikan[10].

Mantuko luma batek (Japetoko Probintzia Magmatiko Zentrala) Laurentia eta Baltika banatzea eragin zuen duela 650 eta 600 milioi urte artean, eta bien artean Japeto ozeanoa ireki zen. Orduan, Laurentia iparralderantz azkar mugitzen hasi zen (20 cm/urte), ekuatorerantz, non puntu hotz baten gainean harrapatuta geratu zen Proto-Pazifikoan. Baltika Gondwanatik gertu egon zen, hego-latitudeetan, Ordoviziarreraino[10].

Pannotia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Pannotia»
Ezkerrean: Laurasia Pannotiaren parte, 600 milioi urte.
Eskuman: Laursia Pannotiaren apurketaren ostean, 550 milioi urte. Ikuspegia Hego Poloan zentratuta dago.]]

Laurentia, Baltika eta Siberia elkarrekin loturik egon ziren Pannotia edo Gondwana Handia kanbriar aurreko superkontinentean, ez zuena gehiegi ere iraun. Garai hartan, «Peri-Gondwana» izeneko bloke kontinental batzuk, orain Asiaren parte direnak —Kataysiako lurrak, hau da, Indotxina, Txinako iparraldea eta Txinako hegoaldea; eta Cimmeriako lurrak, Sibumasu, Qiantgang, Lhasa, Afganistan, Iran eta Turkia—, orain ere Gondwanako India-Australia ertze kontinentalera lotuta zeuden. Gaur egun Europako hego-mendebaldearen eta Ipar Amerikaren zati diren beste bloke batzuek, Ingalaterra Berritik Floridaraino, Gondwanaren alde afrikar-hegoamerikarrarekin lotuta jarraitzen zuten[12]. Tetis ozeanoan zehar lurretatik iparralderako jite horrek, Hunoen superterranea ere barne hartzen zituen, orain Europatik Txinaraino hedatzen direnak[13].

Pannotia Kanbriaurreko amaieran zatikatu zen Laurentian, Baltikan, Siberian eta Gondwanan. Zenbait bloke kontinental, Cadomia, Avalonia, Kataisia eta Cimmeria, Gondwanatik bereizi ziren eta iparralderanzko bidean hasi ziren[14].

Euramerika/Laurusia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Laurusiaren ikuspegia, orain dela 430 milioi urte Japeto Ozeanoa itxi ostean, Siluriarrean.
Laurusia edo Euramerika Devoniar garaian.

Laurentia ia geldirik egon zen ekuatoretik hurbil Paleozoiko goiztiarrean zehar, Baltikatik Japeto ozeanoak bananduta, 3.000 km-ko zabalera arte zuena[15]. Kanbriarraren amaieran, Japeto ozeanoaren mendikate mesozeanikoa Gondwanaren azpian subduzitu zen, eta horrek, geroagoko arku aurreko arro handi batzuk irekitzea ekarri zuen. Ordoviziarrean, arro horiek ozeano berri bihurtu ziren, Ozeano Reikoa, eta hainbat lursail —Avalonia, Carolinia eta Armorika— Gondwanatik bereizi zituen[16].

Avalonia Ordoviziarraren hasieran banandu zen Gondwanatik eta Baltikarekin talka egin zuen Ordoviziarraren eta Siluriarraren arteko mugatik gertu (duela 480-420 Ma). Baltika-Avalonia orduan biratu eta iparralderantz jo zuen, Laurentiarantz. Kontinente horien arteko talkak Japeto ozeanoa itxi eta Laurusia sortu zuen, Euramerika bezala ere ezaguna. Kontinente horrentzat beste termino historiko bat «Kontinente Gorri Zaharra» edo «Antzinako Hareharri Gorriaren Kontinentea» da, Devoniar garaian antzinateko hareharri gorriaren estratu gorri ugariei erreferentzia eginez. Kontinenteak 37.000 000.km² zituen, Artikoko hainbat bloke kontinental handi barne[15][16].

Kaledoniar orogenia amaitu ondoren, Laurusia horrela mugatu zen[17]:

Devoniarrean (duela 416-359 milioi urte), Baltika eta Avaloniako masa kontinental konbinatua Laurentiaren inguruan biratu zen, ekuatoretik gertu geldirik egon zena. Laurentiako itsaso epel eta sakonera txikikoetan eta plataforma kontinentaletan komunitate bentiko anitza garatu zen, trilobite handienak barne, 1 m baino gehiagokoak. «Kontinente Gorri Zaharra» Laurentia iparraldetik hedatzen zen eta Avalonia eta Baltikan barneratzen zen, baina Devoniarrean zati handienean itsas-pasabide estu batek hesia sortu zuen, non beranduago Ipar Atlantikoa irekiko zen. Tetrapodoek arrainetatik abiatuta eboluzionatu zuten Devoniarraren amaieran, eta ezagutzen diren fosilik zaharrenak Groenlandiakoak dira. Devoniar goiztiar garaiko itsas maila baxuek hesi naturalak sortu zituzten Laurusian, eta horrek probintzialismo bat ekarri zuen fauna bentonikoaren barruan. Laurentian, Arku Transkontinentalak bi probintziatan banatu zituen brakiopodoak, eta probintzia horietako bat Apalatxeetatik mendebaldera dagoen badia handi batera mugatuta geratu zen. Erdi Devoniar aldera, bi probintzia horiek bat eginda zeuden eta Ozeano Reikoaren itxierak Laurusia osoko faunak batu zituen. Planktonak Devoniar-Karbonifero mugatik aurrera zuen produktibitate handiak gertaera anoxikoak eragin zituen, eta lutita beltzak utzi zituzten Laurentiako arroetan[18].

Pangea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Pangea»
Pangea Ozeano Reikoaren itxieraren ostean sortu zen, orain dela 330 milioi urte inguru.

Japeto ozeanoaren subdukzioak Laurusia eta Gondwanaren arteko lehen kontaktua sortu zuen Devoniarraren amaieran eta erabateko talka batean amaitu zen, hau da, Variskar orogenia, Karboniferoaren hasieran (duela 340 milioi urte). Variskar orogeniak Ozeano Reikoa (Avalonia eta Armorika artean) eta Proto-Tetis ozeanoa (Armorika eta Gondwana artean) itxi zituen, Pangea superkontinentea sortzeko[19]. Variskar orogenia konplexua da, eta tartean dauden mikrokontinenteen arteko talken kronologia zehatza eta ordena eztabaidagai izan dira hainbat hamarkadatan[20].

Pangea Permiarrean osatu zen, Asiako blokeak izan ezik. Superkontinentea ekuatorean kokatu zen Triasikoan eta Jurasikoan, Pangeako megamonzoia sortu zen garaian. Eurite bortitzen ondorioz, maila freatikoa igo egin zen, eta horrek, aldi berean, zohikatza sortu eta ikatz-hobi zabalak sortu zituen[21].

Kanbriarrean eta Ordoviziar goiztiarrean, ozeano zabalek kontinente handi guztiak bereizten zituztenean, itsas organismo pelagikoak bakarrik, planktona kasu, ibil zitezkeen aske ozeano zabalean zehar; horregatik, kontinenteen arteko ozeano-arrakalak erraz hautematen dira itsasoko organismo bentonikoen eta itsasokoak ez diren espezieen erregistro fosilean. Ordoviziar berantiarrerantz, kontinenteak, bretxa ozeanikoak itxiz, elkarrengana hurbildu zirenean, bentos-a (brakiopodoak eta trilobiteak) kontinenteen artean hedatu ahal izan zen, ostrakodoak eta arrainak isolaturik egon ziren bitartean. Devoniarrean Laurusia sortu eta Pangea osatu ahala, Laurusia eta Gondwanako arrain-espezieak kontinenteen artean migratzen hasi ziren eta, Devoniarra amaitu baino lehen, antzeko espezieak aurkitu ziren Variskarretik geratzen zenaren bi aldeetan[22].

Zuhaitz zaharrenen fosilak Gilboako Baso Fosiletik datoz, Laurusia erdian (gaur egun, New York hiria, Estatu Batuak) dagoen Erdi Devoniarreko pteridofiten aztarnategitik[23]. Karboniferoaren amaieran, Laurusia ekuatorean zegoen eta oihan tropikalez estalita zegoen, normalean ikatzezko baso izenez ezagutzen zirenak. Permiarrerako, klima idortu egin zen eta Karboniferoko oihan tropikal horiek desagertu egin ziren; likopsidoak (goroldio erraldoiak) iratze erraldoien Cyatheales taldeak ordezkatu zituzten. Klima lehorrean, fauna detritiboro bat —anelidoak, moluskuak eta zenbait artropodo barne hartzen zituena— eboluzionatu eta dibertsifikatu egin zen, beste artropodo belarjale eta haragijale batzuekin eta tetrapodoekin —intsektiboroak eta pisziboroak, hala nola anfibioak eta lehen amniotak— batera[24].

Laurasia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Uraldar orogenia eta Laurasiaren sorrera orain dela 300, 280 eta 240 milioi urte.
25°N,35°E koordenatutan zentratutako ikuspegia.

Karbonifero eta Permiar aldietan, Siberiak, Kazakhstaniak eta Baltikak talka egin zuten Uraldar orogenian, Laurasia eratzeko.

Paleozoikotik Mesozoikorako trantsizioa Lurreko plaka tektonikoen berrantolaketak markatu zuen, eta horrek Pangearen eraketa ekarri zuen, eta, azkenik, desintegrazioa. Mantuan subduzitutako plaken askatzeak eraginda, berrantolaketa horrek mantuko luma gorakorrak sortu zituen, eta probintzia igneo handiak sortu zituen lurrazalera iristean. Aktibitate tektoniko horrek Permo-Triasiar iraungitze-gertaera ere eragin zuen. Eurasia osoko tentsio tektonikoen ondorioz, rift-arroen sistema handi bat sortu zen (Urengoy, Ekialdeko Ural-Turgay, Khudosey) eta basalto plataformak Mendebaldeko Siberiako arroan, Pechora arroan eta Txinako hegoaldean[25].

Laurasiak eta Gondwanak antzeko tamaina zuten, baina euren historia geologikoak ezberdinak izan ziren. Gondwana Pangea agertu aurretik sortu zen, Laurasiaren sorrera superkontinentea agertu ondoren gertatu zen bitartean. Desberdintasun horiek arroak sortzeko eta sedimentuak garraiatzeko eredu desberdinak sortu zituzten. Ekialdeko Antartika Pangeako eremurik garaiena zen eta Gondwana ekialdetik garraiatutako sedimentuak sortu zituen, baina ez ziren inoiz Laurasiara iritsi. Paleozoikoan, Laurasiaren % 30-40 inguru sakonera txikiko itsas urez estalita zegoen, eta Gondwanaren % 10-20 bakarrik[26].

Asiako blokeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Asiako blokeen bidaia Gondwanatik Laurasiara 450, 350, 300 eta 200 Ma inguru.
0°S,105°E koordenatuetan zentratutako ikuspegia.

Pangearen eraketan zehar, Laurasia hedatu egin zen bloke kontinentalak Gondwanaren iparraldetik askatu ahala, parean zabaltzen ziren ixteko prozesuan zeuden ozeano zaharrek eta horien atzean zabaltzen ari ziren ozeano berriek bultzatuta. Rodiniaren desintegrazioan, Neoproterozoikoaren eta Paleozoiko goiztiarraren artean, Proto-Tetis ozeanoaren irekierak Asiako blokeak —Tarim, Qaidam, Alex, Ipar Txina, Hego Txina— Gondwana iparraldeko kostetatik (Indiaren iparraldera eta Australiaren egungo koordenadetan) banatu zituen, eta ozeano horren itxierak berriro batu zituen Gondwanarekin orain dela 500 ― 460 milioi urte inguru. Rodiniaren desintegrazioaren ondorioz, Baltika eta Siberia artean, iparraldean, Tarim eta Txinako iparraldean hegoaldean, Paleoasiako ozeano luzea ireki zen. Ozeano horren itxiera Erdialdeko Asiako Gerriko Orogenikoan gordetzen da, Lurreko orogenorik handienean[27].

Txinako iparraldea, Txinako hegoaldea, Indotxina eta Tarim Gondwanatik bereizi ziren Siluriar eta Devoniar periodoetan, haien atzean Paleotetis ozeanoa irekitzen zen heinean. Sibumasu, Qiantang eta beste zati kontinental zimeriar batzuk bereizi egin ziren Permiarraren hasieran. Lhasa, Birmania, Sikuleh, Sumatrako hego-mendebaldea, Mendebaldeko Sulawesi eta Borneoko zati batzuk bereizi egin ziren Triasiko berantiarrean eta Jurasiko berantiarrean. Karboniferoan eta Permiarrean, Baltikak Kazakhstania eta Siberiarekin egin zuen talka lehenengo, eta gero Txinako iparraldeak Mongolia eta Siberiarekin. Hala ere, Karboniferoaren erdialdean, Txinako hegoaldea Txinako iparraldearekin kontaktuan egon zen bi kontinenteen arteko lore trukea ahalbidetzeko adina denboran. Bloke zimeriarrak Karboniferoaren amaieran banandu ziren Gondwanatik[27].

Ekialdeko Paleo-Tetisa duela 250 eta 230 milioi urte bitartean itxi zenean, Asiako zenbait blokek —Sibumasu, Indotxina, Hegoaldeko Txina, Qiantang, Lhasa— Asiako hegoaldeko kontinente independentea osatu zuten. Kontinente horrek duela 240 ― 220 milioi urte bitartean talka egin zuen iparraldeko kontinente batekin —Ipar Txina, Qinling, Qilian, Qaidam, Alex, Tarim— Erdialdeko Txinako mendikatean zehar, Ekialdeko Asiako kontinente konbinatu bat eratzeko. Ipar kontinenteko iparraldeko ertzak Baltikarekin eta Siberiarekin talka egin zuten duela 310 eta 250 Ma bitartean, eta horrela Ekialdeko Asiako kontinentearen eraketak Pangearen hedadura maximoa markatu zuen. Ordurako, mendebaldeko Pangearen haustura hasia zen[27].

Azken zatiketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ipar Ozeano Atlantikoaren irekiera, 90, 50, eta 30 Ma

Triasikoan eta Jurasiko goiztiarrean (duela 200 milioi urte inguru), Ozeano Atlantiko Zentralaren irekieraren aurretik, rift-arro handi batzuk sortu ziren, hala nola Newark arroa, Ipar Amerikako ekialdearen —gaur egun Mexikoko Golkoa denetik Eskozia Berrira— eta Afrika eta Europaren artean, Marokotik Groenlandiaraino[28].

Duela 83 bat Ma inguru, hedapena Ipar Atlantikoan hasi zen, Rockall arroaren (plaka euroasiarraren gainean dagoen zati kontinentala) eta Ipar Amerikaren artean. Duela 56 milioi urte, Groenlandiako plaka independente bihurtua zen, Labrador itsasoko failak eta Baffin badiak Ipar Amerikatik bereizia. Duela 33 milioi urte, Labrador itsasoan hedapena eten eta mendikate mesoatlantikora aldatu zen[29]. Ipar Ozeano Atlantikoaren irekierak bitan zatitu zuen Laurasia.

Biogeografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pangea bitan zatitu zen Jurasikoaren amaieran Tetis ozeanoa Gondwana eta Laurasia artean ireki zenean. Hala ere, erregistro fosilak trans-Tetis lurreko zubi baten aldizkako presentzia iradokitzen du, zubi horren kokapena eta iraupena misterio bat izaten jarraitzen duen arren[30].

Pinuek Mesozoikoaren hasieran eboluzionatu zuten, duela 250 milioi urte inguru, eta Pinus generoa Laurasian sortu zen Kretazikoaren hasieran, duela 130 milioi urte inguru, azkarrago hazten diren loreak dituzten landareekin lehian. Pinuak klima hotz eta idorretara egokitu ziren, hazkunde-sasoia laburragoa zen edo baso-suteak ohikoak ziren inguruneetan; bilakaera horrek pinuen banaketa 31° eta 50° bitarteko ipar latitudera mugatu zuen, eta bi azpigenero bereizi ziren: Strobus, ingurune gogorretara egokitua, eta Pinus, suteetarako joera zuten paisaietara egokitua. Kretazikoaren amaieran, pinuak Laurasia osoan ezarrita zeuden, Ipar Amerikatik Ekialdeko Asiaraino[31].

Triasikotik hasi eta Jurasiko goiztiarreraino, Pangea desegin aurretik, arkosauroek (Crurotarsi, pterosauroak eta dinosauroak, hegaztiak barne) mundu mailako banaketa zuten, bereziki Crurotarsik, krokodiloen antzinako taldea. Izaera kosmopolita hori bere amaierara iritsi zen Gondwana zatikatu eta Laurasia sortu zenean. Pterosauroen dibertsitateak goia jo zuen Jurasiko berantiarrean eta Kretaziko goiztiarrean, eta plaken tektonikak ez zuen eraginik izan narrasti hegalari horien banaketan. Krokodiloen arbasoak ere dibertsifikatu egin ziren Kretazeo goiztiarrean, baina Laurasia eta Gondwanako populazioetan banatu ziren; benetako krokodiloak lehenengotik aurrera eboluzionatu zuten. Dinosauroen hiru talde nagusien banaketa —sauropodoak, teropodoak eta ornitiskioak— krokodiloenaren antzekoa izan zen. Asiako ekialdea espezie endemikoekin isolatuta egon zen, besteak beste, psitakosaurioak (adardun dinosauroak) eta ankilosauroak (maza-itxurako isatsa duten dinosauro korazatuak).

Bitartean, ugaztunak Gondwanatik poliki-poliki Laurasian finkatzen joan ziren Triasikoan zehar. Permiarrean arbasoak Gondwanan bizi ziren. Bi taldetan banatu ziren: bat Gondwanara itzuli zen (eta bertan geratu zen Pangea zatikatu ondoren), eta bestea Laurasian geratu zen (Jurasikotik aurrera, beste ondorengo batzuk Gondwanara joan ziren arte). Laurasiatheria ugaztun plazentarioen taldearen izena, besteak beste Primateak dituena, Laurasian garatu zen lerroarena da.

Eozenoaren hasieran, berotze globalaren gailur batek zirkulu polar artikoaren iparraldean zeuden kaimanak eta anfibioak zituen fauna panartikoa sortu zuen. Paleogenoaren hasieran, lehorreko zubiek oraindik ere kontinenteak lotzen zituzten, eta horrek lehorreko animaliei kontinente horien artean migratzeko aukera ematen zien. Bestalde, urpeko eremuek zatitu egiten zituzten noizbehinka kontinenteak: Turgaiko itsasarteak Europa eta Asia banandu zituen Erdi Jurasikotik Oligozenoraino eta, itsasarte hori lehortu ahala, faunaren trukaketa masiboa gertatu zen eta Europan sortutako iraungitze-gertakariari Grande Coupure esaten zaio[32].

Koraziformeak (hegazti ordena bat, martin arrantzaleak barne hartzen dituena) Laurasian garatu ziren. Talde horrek orain banaketa tropikala du nagusiki, baina Artikoan sortu zen Eozenoaren amaieran, duela 35 milioi urte inguru, eta handik Laurasia osoan eta hegoalderago dibertsifikatu zen, ekuatorea zeharkatuz[33].

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ The geology of North Africa. Springer 2024 ISBN 978-3-031-48299-1. (kontsulta data: 2026-05-06).
  2. ↑ (Ingelesez) Torsvik, Trond H.; Cocks, L. Robin M.. (2004-07). «Earth geography from 400 to 250 Ma: a palaeomagnetic, faunal and facies review» Journal of the Geological Society 161 (4): 555–572.  doi:10.1144/0016-764903-098. ISSN 0016-7649. (kontsulta data: 2026-05-06).
  3. ↑ (Ingelesez) Toit, Alexander Logie Du. (1937). Our Wandering Continents: An Hypothesis of Continental Drifting. Oliver and Boyd (kontsulta data: 2026-05-06).
  4. ↑ Meert, Joseph G.. (2012-05-01). «What's in a name? The Columbia (Paleopangaea/Nuna) supercontinent» Gondwana Research 21 (4): 987–993.  doi:10.1016/j.gr.2011.12.002. ISSN 1342-937X. (kontsulta data: 2026-05-06).
  5. ↑ www.semanticscholar.org (kontsulta data: 2026-05-06).
  6. ↑ Bleeker, Wouter. (2003-12-01). «The late Archean record: a puzzle in ca. 35 pieces» Lithos 71 (2): 99–134.  doi:10.1016/j.lithos.2003.07.003. ISSN 0024-4937. (kontsulta data: 2026-05-06).
  7. 1 2 Zhao, Guochun; Sun, Min; Wilde, Simon A.; Li, Sanzhong. (2004-09-01). «A Paleo-Mesoproterozoic supercontinent: assembly, growth and breakup» Earth-Science Reviews 67 (1): 91–123.  doi:10.1016/j.earscirev.2004.02.003. ISSN 0012-8252. (kontsulta data: 2026-05-06).
  8. ↑ Li, Z. X.; Bogdanova, S. V.; Collins, A. S.; Davidson, A.; De Waele, B.; Ernst, R. E.; Fitzsimons, I. C. W.; Fuck, R. A. et al.. (2008-01-05). «Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis» Precambrian Research 160 (1): 179–210.  doi:10.1016/j.precamres.2007.04.021. ISSN 0301-9268. (kontsulta data: 2026-05-06).
  9. ↑ Kee, Weon-Seo; Kim, Sung Won; Kwon, Sanghoon; Santosh, M.; Ko, Kyoungtae; Jeong, Youn-Joong. (2019-12-01). «Early Neoproterozoic (ca. 913–895 Ma) arc magmatism along the central–western Korean Peninsula: Implications for the amalgamation of Rodinia supercontinent» Precambrian Research 335: 105498.  doi:10.1016/j.precamres.2019.105498. ISSN 0301-9268. (kontsulta data: 2026-05-06).
  10. 1 2 3 Torsvik, T. H.; Smethurst, M. A.; Meert, J. G.; Van der Voo, R.; McKerrow, W. S.; Brasier, M. D.; Sturt, B. A.; Walderhaug, H. J.. (1996-06-01). «Continental break-up and collision in the Neoproterozoic and Palaeozoic — A tale of Baltica and Laurentia» Earth-Science Reviews 40 (3): 229–258.  doi:10.1016/0012-8252(96)00008-6. ISSN 0012-8252. (kontsulta data: 2026-05-06).
  11. ↑ Li, Z. X.; Bogdanova, S. V.; Collins, A. S.; Davidson, A.; De Waele, B.; Ernst, R. E.; Fitzsimons, I. C. W.; Fuck, R. A. et al.. (2008-01-05). «Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis» Precambrian Research 160 (1): 179–210.  doi:10.1016/j.precamres.2007.04.021. ISSN 0301-9268. (kontsulta data: 2026-05-06).
  12. ↑ (Ingelesez) Scotese, Christopher R.. (2009-01). «Late Proterozoic plate tectonics and palaeogeography: a tale of two supercontinents, Rodinia and Pannotia» Geological Society, London, Special Publications 326 (1): 67–83.  doi:10.1144/SP326.4. ISSN 0305-8719. (kontsulta data: 2026-05-06).
  13. ↑ (Ingelesez) Stampfli, Gérard M.. (2000-01). «Tethyan oceans» Geological Society, London, Special Publications 173 (1): 1–23.  doi:10.1144/GSL.SP.2000.173.01.01. ISSN 0305-8719. (kontsulta data: 2026-05-06).
  14. ↑ (Ingelesez) Scotese, Christopher R.. (2009-01). «Late Proterozoic plate tectonics and palaeogeography: a tale of two supercontinents, Rodinia and Pannotia» Geological Society, London, Special Publications 326 (1): 67–83.  doi:10.1144/SP326.4. ISSN 0305-8719. (kontsulta data: 2026-05-06).
  15. 1 2 Torsvik, Trond H.; Van der Voo, Rob; Preeden, Ulla; Mac Niocaill, Conall; Steinberger, Bernhard; Doubrovine, Pavel V.; van Hinsbergen, Douwe J. J.; Domeier, Mathew et al.. (2012-09-01). «Phanerozoic polar wander, palaeogeography and dynamics» Earth-Science Reviews 114 (3): 325–368.  doi:10.1016/j.earscirev.2012.06.007. ISSN 0012-8252. (kontsulta data: 2026-05-12).
  16. 1 2 Zhao, Guochun; Wang, Yuejun; Huang, Baochun; Dong, Yunpeng; Li, Sanzhong; Zhang, Guowei; Yu, Shan. (2018-11-01). «Geological reconstructions of the East Asian blocks: From the breakup of Rodinia to the assembly of Pangea» Earth-Science Reviews 186: 262–286.  doi:10.1016/j.earscirev.2018.10.003. ISSN 0012-8252. (kontsulta data: 2026-05-12).
  17. ↑ Ziegler, Peter A.. (1989). Evolution of Laurussia: a study in late Palaeozoic plate tectonics. Kluwer Academic Publishers ISBN 978-94-009-0469-9. (kontsulta data: 2026-05-12).
  18. ↑ Cocks, L. Robin M.; Torsvik, Trond H.. (2011-05-01). «The Palaeozoic geography of Laurentia and western Laurussia: A stable craton with mobile margins» Earth-Science Reviews 106 (1): 1–51.  doi:10.1016/j.earscirev.2011.01.007. ISSN 0012-8252. (kontsulta data: 2026-05-12).
  19. ↑ (Ingelesez) Rey, P.; Burg, J.-P.; Casey, M.. (1997-01). «The Scandinavian Caledonides and their relationship to the Variscan belt» Geological Society, London, Special Publications 121 (1): 179–200.  doi:10.1144/GSL.SP.1997.121.01.08. ISSN 0305-8719. (kontsulta data: 2026-05-12).
  20. ↑ Eckelmann, Katja; Nesbor, Heinz-Dieter; Königshof, Peter; Linnemann, Ulf; Hofmann, Mandy; Lange, Jan-Michael; Sagawe, Anja. (2014-05-01). «Plate interactions of Laurussia and Gondwana during the formation of Pangaea — Constraints from U–Pb LA–SF–ICP–MS detrital zircon ages of Devonian and Early Carboniferous siliciclastics of the Rhenohercynian zone, Central European Variscides» Gondwana Research 25 (4): 1484–1500.  doi:10.1016/j.gr.2013.05.018. ISSN 1342-937X. (kontsulta data: 2026-05-12).
  21. ↑ Parrish, Judith Totman. (1993-03). «Climate of the Supercontinent Pangea» The Journal of Geology 101 (2): 215–233.  doi:10.1086/648217. (kontsulta data: 2026-05-12).
  22. ↑ (Ingelesez) McKerrow, W. S.; Mac Niocaill, C.; Ahlberg, P. E.; Clayton, G.; Cleal, C. J.; Eagar, R. M. C.. (2000-01). «The Late Palaeozoic relations between Gondwana and Laurussia» Geological Society, London, Special Publications 179 (1): 9–20.  doi:10.1144/GSL.SP.2000.179.01.03. ISSN 0305-8719. (kontsulta data: 2026-05-12).
  23. ↑ (Ingelesez) Lu, Man; Lu, YueHan; Ikejiri, Takehito; Hogancamp, Nicholas; Sun, Yongge; Wu, Qihang; Carroll, Richard; Çemen, Ibrahim et al.. (2019-05-20). «Geochemical Evidence of First Forestation in the Southernmost Euramerica from Upper Devonian (Famennian) Black Shales» Scientific Reports 9 (1): 7581.  doi:10.1038/s41598-019-43993-y. ISSN 2045-2322. PMID 31110279. PMC 6527553. (kontsulta data: 2026-05-12).
  24. ↑ (Ingelesez) Sahney, Sarda; Benton, Michael J.; Falcon-Lang, Howard J.. (2010-12). «Rainforest collapse triggered Carboniferous tetrapod diversification in Euramerica» Geology 38 (12): 1079–1082.  doi:10.1130/G31182.1. ISSN 1943-2682. (kontsulta data: 2026-05-12).
  25. ↑ (Ingelesez) «Permo–Triassic intraplate magmatism and rifting in Eurasia: implications for mantle plumes and mantle dynamics» Tectonophysics 351 (1-2): 3–39. 2002-06-28  doi:10.1016/S0040-1951(02)00123-3. ISSN 0040-1951. (kontsulta data: 2026-05-12).
  26. ↑ Rogers, John J. W.; Santosh, M.. (2004-04-01). «Continents and Supercontinents» Gondwana Research 7 (2): 653.  doi:10.1016/S1342-937X(05)70827-3. ISSN 1342-937X. (kontsulta data: 2026-05-12).
  27. 1 2 3 Zhao, Guochun; Wang, Yuejun; Huang, Baochun; Dong, Yunpeng; Li, Sanzhong; Zhang, Guowei; Yu, Shan. (2018-11-01). «Geological reconstructions of the East Asian blocks: From the breakup of Rodinia to the assembly of Pangea» Earth-Science Reviews 186: 262–286.  doi:10.1016/j.earscirev.2018.10.003. ISSN 0012-8252. (kontsulta data: 2026-05-12).
  28. ↑ (Ingelesez) Olsen, Paul E.. (1997-05-01). «STRATIGRAPHIC RECORD OF THE EARLY MESOZOIC BREAKUP OF PANGEA IN THE LAURASIA-GONDWANA RIFT SYSTEM» Annual Review of Earth and Planetary Sciences 25 (Volume 25, 1997): 337–401.  doi:10.1146/annurev.earth.25.1.337. ISSN 0084-6597. (kontsulta data: 2026-05-12).
  29. ↑ Seton, M.; Müller, R. D.; Zahirovic, S.; Gaina, C.; Torsvik, T.; Shephard, G.; Talsma, A.; Gurnis, M. et al.. (2012-07-01). «Global continental and ocean basin reconstructions since 200   Ma» Earth-Science Reviews 113 (3): 212–270.  doi:10.1016/j.earscirev.2012.03.002. ISSN 0012-8252. (kontsulta data: 2026-05-12).
  30. ↑ Gheerbrant, Emmanuel; Rage, Jean-Claude. (2006-11-09). «Paleobiogeography of Africa: How distinct from Gondwana and Laurasia?» Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 241 (2): 224–246.  doi:10.1016/j.palaeo.2006.03.016. ISSN 0031-0182. (kontsulta data: 2026-05-12).
  31. ↑ (Ingelesez) Keeley, Jon E.. (2012-06-01). «Ecology and evolution of pine life histories» Annals of Forest Science 69 (4): 445–453.  doi:10.1007/s13595-012-0201-8. ISSN 1297-966X. (kontsulta data: 2026-05-12).
  32. ↑ Culver, Stephen J., ed. (2000). Biotic response to global change: the last 145 million years. Cambridge University Press ISBN 978-0-511-04068-9. (kontsulta data: 2026-05-12).
  33. ↑ (Ingelesez) McCullough, Jenna M.; Moyle, Robert G.; Smith, Brian T.; Andersen, Michael J.. (2019-09-11). «A Laurasian origin for a pantropical bird radiation is supported by genomic and fossil data (Aves: Coraciiformes)» Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 286 (1910): 20190122.  doi:10.1098/rspb.2019.0122. ISSN 0962-8452. (kontsulta data: 2026-05-12).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]


"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Laurasia&oldid=10728130"(e)tik eskuratuta