Meksyk

Meksykańscze Zjednóné Kraje Estados Unidos Mexicanos
Fana Meksyku Fana	Herb Meksyku Herb
	Mòtto: La Patria Es Primero; (Tatczëzna je piersza)
	Himn: Himno Nacional Mexicano; (Nôrodny meksykańsczi himn)
	Meksykańscze Zjednóné Kraje na karce
Spòdlowé pòdôwczi
Òficjalny jãzëk	Niżóden (de facto szpańsczi)
Stolëca	Meksyk (gard)
Fòrma państwa	repùblika
Prezydeńt	Claudia Sheinbaum
Data ùsadzeniô	24 séwnika 1821
Wiéchrzëzna	1,964,375 km²
Lëdztwò (2024)	130,739,927
Dëtk	meksykańscze peso (MXN)
Czasowô cona	UTC –8 do –6 – zëma UTC –7 do –5 – lato
Nôrodné swiãto	Día de la Independencia (Dzéń Samòstójnotë)
Kòd ISO 3166	MX/MEX/484
Internet	.mx
Aùtowi kòd	MEX
Telefón	+52

Meksyk (szp. México) je państwã w Nordowi Americe. Je 13. co do wiôlgòscë państwã swiata. Greńczë z Zjednónémi Krajami Americzi na norde, Gwatemalą i Belize na pôłniu. Na pôłniu i zôpôdze ma przëstãp do Spòkójnégò Òceanu, na pòrénku do Meksykańsczej Roztoki i Karaibsczego Mòrza.

Historiô

Przódë bëłë tu cywilizacëjé Olmeków, Tolteków, Zapoteków, Majów i Azteków, chtërë potémù staly sã szpańską kolònią jakò Wicekrólestwò Nowi Szpańsczi^[1]. W 1810 naczãła sã wòjna ò samòstójnótã, kùreszcze Meksyk zwëskał jã w 1821. W latach 1876–1911 prezydentem bëł diktator Porfirio Diaz, chtërën òstał òbalonô z przëczënë rewolucëji^[2]. W 1927–1929 mioło mol katolëccze pòwstanié cristeros procëm antikòscelny politice rządu i prezydenta Callesa^[3], chtërën zôczął też rządy Partii Rewolucëjno-institucëjnej (PRI). W 1938 prezydent Lazaro Cardenas naczął nacjonalizacëje pétrochòwy ropy. W 1968 mioła mol masakra sztudérów na placu Trzëch Kùltur. W 1994 wëbùchło pòwstanié Zapadistów w Chiapas (indiańsczego domôcego lëdztwa)^[4]. W 1997 PRI stracëła wikszosc w parlameńcie, a w 2000 prezydentem òstał Vicente Fox, z koalicëji Allianza por el Cambio^[2]^[4].

Geografiô

Wiéchrzëzna: 1 972 550 km²^[1]. W kraju sã wszelejaczé fòrmy usztôłtòwónia terenu, na norde sã piôszczëzny, na pôłniu dżungle i gòrowe swòry, cygnące sã od nordowego zôpôdu na pôłniowy pòrénk, robiące dolënë i płascziwëżë^[5].

Nôwëjszé górë skłôdają sã z wùlkanów (np. Orizaba znóny też jakò Citlaltépetl). Nôbarżi znónym wùlkanã je Paricutín, chtërën pòwstał w 1943^[5], je nômłodszim wùlkanã Meksyku, jego pòwstanié òbzérał gbùr Dionisio Pulido^[6]. Meksyk mo różny klimat, zmianë w wësokòsci prowôdzą do mòcnych wiodrów pògòdy^[5].

Nôdłëgszô rzekã je Río Bravo. Wikszosc rzek w Meksyku ma swoje zdrzódło w górach Sierra Madre. Nôwiksze jezero to Chapala, leże midze krajami Jalisco i Michoacán^[5].

Sprôwné pòdzelenié

Meksyk to federacëjô, skłôda sã z 31 krôjów (nôwikszi z nich to Chihuahua).

Aguascalientes
Dôlnô Kalifòrniô
Dôlnô Pôłniowô Kalifòrniô
Campeche
Chiapas
Chihuahua
Coahuila de Zaragoza
Colima
Durango
Guanajuato
Guerrero
Hidalgo
Jalisco
Meksyk (stón)
Michoacán de Ocampo
Morelos
Nayarit
Nuevo León
Oaxaca
Puebla
Querétaro Arteaga
Quintana Roo
San Luis Potosí
Sinaloa
Sonora
Tabasco
Tamaulipas
Tlaxcala
Veracruz
Jukatan
Zacatecas

Lëdztwò

W 2024 Meksyk mioł 130,739,927 mieszkańców. 62% mieszkańców Meksyku to Metysi, 21% to dzélowo domôce lëdztwò, 7% domôce lëdztwò, zaòstałé 10% to w wikszosci Eùropejczëki^[1].

Na spòdlém pòdôwków z 2023 78% lëdztwa je katolëkami, 10% protestantami, 1,5% wëznaje jinsze religije (w tim judaizm, Swiôdkòwie Jehòwë, mormonizm, islam), 8,1% nie praktikùje żódny religiji, a 2,5% praktikùje nieòpisóné religije^[7].

Przëpisë

1 2 3 Mexico The World Factbook
1 2 Mexico profile - Timeline BBC
↑ cristeros Encyklopedia PWN
1 2 Meksyk. Historial Encyklopedia PWN
1 2 3 4 Meet Mexico - The land Embassy of Mexico in United Kingdom
↑ Paricutin. O wulkanie, który… urósł na polu. Jego powstanie pamiętają miejscowi seniorzy Historia DoRzeczy
↑ 2023 Report on International Religious Freedom: Mexico United States Department of State

Bùtnowé lënczi

Commons: Meksyk – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

Państwa i teritoria w Nordowi, Westrzédny i Pôłniowi Americe
Nordowô Amerika \| Kanada \| Zjednóné Kraje Americzi \| Grenlandiô \| Bermudë (Wiôlgô Britaniô) \| Saint-Pierre ë Miquelon (Francjô)
Westrzédnô Amerika \| Belize \| Gwatemala \| Honduras \| Kòstarika \| Meksyk \| Nikaragùa \| Panama \| Salwadór
Karajibë \| Antigùa i Barbùda \| Bahamë \| Barbados \| Dóminika \| Dóminikańskô Repùblika \| Grenada \| Hajiti \| Jamajka \| Kùba \| Pòrtorikò (USA) \| Saint Kitts i Nevis \| Saint Lucia \| Saint Vincent i Grenadinë
Pôłniowô Amerika \| Argentina \| Bòliwiô \| Brazyliô \| Chile \| Ekwadór \| Gùjana \| Kòlumbiô \| Paragwaj \| Peru \| Surinam \| Trinidad ë Tobagò \| Ùrugwaj \| Wenezuela
Zanôléżné teritoria: \| Francjô: Gwadelupa, Martinika, Saint-Martin\| Néderlandzkô: Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, Sint Maarten \| Wiôlgô Britaniô: Anguilla, B. Dzewiczé Òstrowë, Kajmanë, Montserrat \| USA: Dzewiczé Òstrowë

[:0-1] 1 2 3 Mexico The World Factbook

[:1-2] 1 2 Mexico profile - Timeline BBC

[3] risteros Encyklopedia PWN

[:2-4] 1 2 Meksyk. Historial Encyklopedia PWN

[:3-5] 1 2 3 4 Meet Mexico - The land Embassy of Mexico in United Kingdom

[6] Paricutin. O wulkanie, który… urósł na polu. Jego powstanie pamiętają miejscowi seniorzy Historia DoRzeczy

[7] 2023 Report on International Religious Freedom: Mexico United States Department of State

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

Państwa i teritoria w Nordowi, Westrzédny i Pôłniowi Americe
Nordowô Amerika \| Kanada \| Zjednóné Kraje Americzi \| Grenlandiô \| Bermudë (Wiôlgô Britaniô) \| Saint-Pierre ë Miquelon (Francjô)
Westrzédnô Amerika \| Belize \| Gwatemala \| Honduras \| Kòstarika \| Meksyk \| Nikaragùa \| Panama \| Salwadór
Karajibë \| Antigùa i Barbùda \| Bahamë \| Barbados \| Dóminika \| Dóminikańskô Repùblika \| Grenada \| Hajiti \| Jamajka \| Kùba \| Pòrtorikò (USA) \| Saint Kitts i Nevis \| Saint Lucia \| Saint Vincent i Grenadinë
Pôłniowô Amerika \| Argentina \| Bòliwiô \| Brazyliô \| Chile \| Ekwadór \| Gùjana \| Kòlumbiô \| Paragwaj \| Peru \| Surinam \| Trinidad ë Tobagò \| Ùrugwaj \| Wenezuela
Zanôléżné teritoria: \| Francjô: Gwadelupa, Martinika, Saint-Martin\| Néderlandzkô: Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, Sint Maarten \| Wiôlgô Britaniô: Anguilla, B. Dzewiczé Òstrowë, Kajmanë, Montserrat \| USA: Dzewiczé Òstrowë