Hydra

Đối với các định nghĩa khác, xem Hydra (định hướng).

Heracles chiến đấu với Hydra, tranh khắc của Hans Sebald Beham, 1545

Hydra xứ Lerna (Λερναῖα ὕδρα), thường gọi đơn giản là Hydra, là một quái vật hình rắn trong thần thoại Hy Lạp, sống tại Lerna ở vùng Argolis. Hydra nổi tiếng chủ yếu qua chiến công thứ hai của Heracles, trong đó người anh hùng tiêu diệt nó với sự trợ giúp của Iolaus. Trong Theogony, Hesiod kể Hydra là con của Echidna và Typhon, được nữ thần Hera nuôi dưỡng vì sự thù địch của bà đối với Heracles.

Hydra thường được hình dung là một sinh vật nhiều đầu có khả năng mọc thêm đầu sau khi bị chặt, nhưng các nguồn cổ đại không thống nhất về những đặc điểm này. Hesiod không cho biết số đầu của nó, trong khi những truyền thống khác đưa ra các con số khác nhau. Trong Bibliotheca của Pseudo-Apollodorus, Hydra có chín đầu, trong đó một đầu bất tử; mỗi đầu bị phá hủy sinh ra hai đầu mới. Heracles và Iolaus cuối cùng ngăn được sự tái sinh của chúng, sau đó Heracles lấy chất độc từ Hydra để tẩm các mũi tên của mình.

Khả năng tái sinh khiến Hydra có sức sống lâu dài như một phép ẩn dụ cho những vấn đề hoặc đối thủ dường như tiếp tục sinh sôi khi bị chống lại. Tên của quái vật cũng được chuyển sang sinh học thông qua chi thủy tức nước ngọt Hydra, sau khi khả năng tái sinh của những động vật này được nghiên cứu vào thế kỷ 18.

Các nguồn cổ đại và dị bản

Các nguồn cổ đại không đưa ra một mô tả thống nhất về Hydra. Hesiod kể rằng Hydra xứ Lerna là con của Echidna và Typhon, được Hera nuôi dưỡng để chống lại Heracles, nhưng không cho biết con quái vật có bao nhiêu đầu và cũng không mô tả khả năng mọc lại đầu sau khi bị chặt.

Số lượng đầu của Hydra thay đổi đáng kể giữa các truyền thống. Một chú giải cổ về Hesiod dẫn Alcaeus với phiên bản Hydra có chín đầu và Simonides với năm mươi đầu. Diodorus Siculus mô tả Hydra có một trăm chiếc cổ, mỗi cổ mang một đầu rắn, trong khi Pseudo-Apollodorus cho nó chín đầu, gồm tám đầu có thể chết và một đầu bất tử.

Khả năng tái sinh cũng không xuất hiện nhất quán trong mọi nguồn. Hesiod không nhắc đến đặc điểm này, trong khi ở Diodorus và Pseudo-Apollodorus, việc một đầu bị phá hủy dẫn đến sự xuất hiện của hai đầu mới. Một số truyền thống còn phân biệt giữa những đầu có thể chết và một đầu bất tử, nhưng đặc điểm này cũng không có trong mô tả của Hesiod.

Pausanias đưa ra một cách nhìn khác khi mô tả Lerna. Ông cho rằng Hydra chỉ có một đầu, đồng thời nhấn mạnh kích thước và độc tính đặc biệt của con vật. Theo Pausanias, nhà thơ Peisander xứ Camirus đã thêm nhiều đầu vào Hydra để khiến nó trở nên đáng sợ hơn và làm cho tác phẩm của mình nổi bật hơn.

Những khác biệt này cho thấy hình tượng Hydra không có một dạng cố định trong truyền thống cổ đại. Số đầu, khả năng tái sinh và đặc điểm của chiếc đầu bất tử thay đổi theo từng nguồn; hình ảnh Hydra nhiều đầu quen thuộc về sau vì vậy được hình thành từ nhiều lớp truyền thống khác nhau.

Lerna

Hydra gắn với Lerna, một vùng thuộc Argolis gần bờ vịnh Argolis. Các tác giả cổ đại đặt câu chuyện về con quái vật trong một cảnh quan có nhiều nguồn nước, sông và vùng đầm lầy. Strabo đặt câu chuyện về Hydra tại hồ Lerna, trong khi Pausanias mô tả một khu rừng thiêng tại Lerna kéo dài từ núi Pontinus xuống biển, được giới hạn bởi sông Pontinus và sông Amymone.

Theo Pausanias, tại nguồn Amymone có một cây tiêu huyền mà Hydra được cho là đã lớn lên bên dưới. Ông cũng liên hệ độc tính của con vật với những mũi tên của Heracles, đồng thời đưa ra quan điểm rằng Hydra chỉ có một đầu, trái với các truyền thống mô tả nó có nhiều đầu.

Lerna còn là một địa điểm tôn giáo trong truyền thống địa phương. Pausanias ghi nhận tại khu rừng thiêng các hình tượng của Demeter và Dionysus, cùng những nghi lễ huyền nhiệm dành cho Demeter xứ Lerna. Gần đó là hồ Alcyonia, nơi người Argive kể rằng Dionysus đã đi xuống Hades để đưa mẹ mình là Semele trở lại. Những truyền thống này đặt nơi ở của Hydra trong một cảnh quan đồng thời gắn với nước, nghi lễ và những câu chuyện về thế giới người chết.

Chiến công của Heracles

Việc tiêu diệt Hydra được giao cho Heracles như chiến công thứ hai theo lệnh của vua Eurystheus. Theo Bibliotheca của Pseudo-Apollodorus, Hydra sống trong vùng đầm lầy Lerna và thường bò ra đồng bằng, phá hoại gia súc và đất đai. Heracles đến Lerna trên một cỗ xe do Iolaus điều khiển và tìm thấy hang của Hydra trên một ngọn đồi gần các nguồn nước của Amymone. Ông dùng những mũi tên đang cháy để buộc con vật rời khỏi hang.

Khi Hydra xuất hiện, Heracles giữ lấy nó, nhưng con vật quấn quanh một chân của ông. Ông dùng chùy đánh vào các đầu của Hydra; trong phiên bản của Pseudo-Apollodorus, cứ mỗi đầu bị phá hủy thì hai đầu mới lại mọc lên. Trong lúc giao chiến, một con cua khổng lồ xuất hiện và cắn vào chân Heracles. Sau khi giết con cua, Heracles gọi Iolaus đến trợ giúp. Iolaus đốt một phần khu rừng gần đó rồi dùng những thanh gỗ đang cháy để thiêu các gốc cổ vừa bị chặt, ngăn những đầu mới tiếp tục mọc lên.

Sau khi vô hiệu hóa khả năng tái sinh của Hydra, Heracles chặt chiếc đầu bất tử, chôn nó bên con đường từ Lerna đến Elaeus và đặt một tảng đá lớn lên trên. Ông sau đó mổ cơ thể Hydra và nhúng các mũi tên của mình vào mật của nó. Eurystheus không công nhận chiến công này trong số mười chiến công ban đầu, với lý do Heracles đã nhận sự trợ giúp của Iolaus.

Chất độc của Hydra tiếp tục đóng vai trò trong những câu chuyện về sau của Heracles. Theo Pseudo-Apollodorus, Nessus bị Heracles bắn bằng một mũi tên đã tẩm chất độc Hydra. Máu từ vết thương của Nessus về sau được Deianira sử dụng trên một chiếc áo dành cho Heracles; chất độc trong đó khiến người anh hùng chịu đau đớn dữ dội và góp phần dẫn đến cái chết của ông.

Trong văn học và nghệ thuật cổ đại

Văn học

Hydra và chiến công tại Lerna nhiều lần được nhắc lại trong văn học Hy Lạp cổ đại. Trong bi kịch Heracles của Euripides, vua Lycus nhắc đến việc Heracles giết Hydra trong đầm lầy khi tìm cách hạ thấp những chiến công của người anh hùng.

Trong Ion, đoàn đồng ca mô tả những hình ảnh trang trí tại đền Apollo ở Delphi, trong đó có cảnh Heracles chặt các đầu của Hydra xứ Lerna và Iolaus đứng bên cạnh với một thanh gỗ đang cháy.

Nghệ thuật

Cuộc chiến giữa Heracles và Hydra xuất hiện trong nhiều tác phẩm nghệ thuật được các tác giả cổ đại ghi lại. Pausanias mô tả trên rương của Cypselus tại Olympia một cảnh Heracles bắn Hydra ở sông Amymone, với Athena đứng bên cạnh ông. Ông cũng ghi nhận cảnh Heracles giết Hydra trong số những hình ảnh về các chiến công của người anh hùng trên ngai của Apollo tại Amyclae. Một nhóm đồ hiến tế khác tại Olympia cũng thể hiện Hydra cùng sư tử Nemea, Cerberus và lợn rừng Erymanthus trong chuỗi chiến công của Heracles.

Một số hình tượng Hydra còn tồn tại trên hiện vật cổ đại. Một bệ tượng bằng đá vôi từ Síp, niên đại cuối thế kỷ 6 hoặc đầu thế kỷ 5 TCN và hiện thuộc Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, lưu lại phần còn lại của một nhóm tượng Heracles và Iolaus chiến đấu với Hydra xứ Lerna. Một mảng tròn bằng đất nung ở giữa một bát tế từ miền nam Ý, có niên đại cuối thế kỷ 4 đến thế kỷ 3 TCN, cũng thể hiện Heracles và Iolaus cùng giao chiến với Hydra.

Các cách diễn giải

Duy lý hóa thời cổ đại

Ngay từ thời cổ đại, một số tác giả đã tìm cách giải thích câu chuyện về Hydra mà không chấp nhận những đặc điểm siêu nhiên của con quái vật. Trong De incredibilibus, Palaephatus cho rằng Hydra không phải là một con rắn nhiều đầu mà là tên của một thành lũy trong lãnh địa của vua Lernus. Thành lũy này được năm mươi cung thủ bảo vệ; mỗi khi một người bị giết, hai người khác lên thay, tạo nên cơ sở cho câu chuyện một đầu bị chặt thì hai đầu mới mọc ra. Palaephatus cũng biến con cua trong thần thoại thành một chiến binh tên Carcinus dẫn quân đến trợ giúp Lernus, còn Iolaus đem quân từ Thebes đến hỗ trợ Heracles.

Một cách giải thích khác xuất hiện trong De incredibilibus được gán cho Heraclitus Paradoxographus. Theo tác phẩm này, Hydra là một con rắn mẹ sống cùng nhiều con non; cả đàn tấn công những người đến gần, từ đó nảy sinh câu chuyện về một sinh vật có nhiều đầu.

Servius, trong chú giải thế kỷ 4 về Aeneid, lại giải thích Hydra bằng đặc điểm thủy văn của Lerna. Theo ông, Hydra thực chất là một địa điểm nơi nước trào ra và gây thiệt hại cho vùng xung quanh; khi một dòng nước bị chặn, nhiều dòng khác lại xuất hiện. Heracles được cho là đã dùng lửa tại khu vực này để ngăn các đường nước, còn tên Hydra được Servius liên hệ với từ Hy Lạp chỉ nước.

Diễn giải về cảnh quan và môi trường

Việc liên hệ thần thoại Hydra với thủy văn và cảnh quan của Lerna tiếp tục xuất hiện trong nghiên cứu hiện đại. Christina A. Salowey khảo sát chiến công này cùng địa hình và thủy văn của Lerna, đồng thời đề xuất rằng Hydra có thể được xem như một hình tượng cho những hiểm họa của môi trường hoang dã mà Heracles thường đóng vai trò chế ngự.

Susan Deacy cũng xem xét lịch sử những nỗ lực nhằm xác định Hydra có thể đại diện cho hiện tượng thực tế nào, trong đó có cách giải thích câu chuyện như sự phản ánh những nỗ lực tiêu thoát nước ở đồng bằng Argolis. Tuy nhiên, bà đặt những cách duy lý hóa này bên cạnh các đặc điểm khác của Hydra như môi trường đầm lầy, khả năng tái sinh và tính khó phân loại, thay vì coi một cách giải thích duy nhất là nguồn gốc chắc chắn của thần thoại.

Tiếp nhận và ẩn dụ

Khả năng mọc thêm đầu của Hydra đã được sử dụng như một phép ẩn dụ ngay từ thời cổ đại. Trong Euthydemus của Plato, Socrates so sánh việc phải đối phó với hai nhà ngụy biện Euthydemus và Dionysodorus với cuộc chiến của Heracles chống lại Hydra và con cua. Ông ví Hydra với một nhà ngụy biện có khả năng sinh ra nhiều "đầu" lập luận mới mỗi khi một đầu bị cắt bỏ, đồng thời nhắc đến việc Heracles phải gọi Iolaus đến trợ giúp. Việc sử dụng này cho thấy đặc điểm tái sinh của Hydra đã có thể hoạt động như một phép ẩn dụ độc lập ngoài câu chuyện về chiến công của Heracles.

Hình tượng tương tự tiếp tục tồn tại trong ngôn ngữ về sau. Trong tiếng Anh, hydra có thể được dùng theo nghĩa bóng để chỉ một cái ác hay vấn đề có nhiều mặt không thể bị loại bỏ bằng một nỗ lực duy nhất, còn hydra-headed chỉ một thứ có nhiều trung tâm hoặc nhiều nhánh.

Một trường hợp sử dụng phép ẩn dụ này trong nghiên cứu lịch sử là The Many-Headed Hydra (2000) của Peter Linebaugh và Marcus Rediker. Hai tác giả khảo sát thủy thủ, nô lệ, lao động làm thuê, dân thường và các nhóm chống đối khác trong thế giới Đại Tây Dương thời cận đại thông qua hình tượng Hydra nhiều đầu. Trong khuôn khổ của họ, Hercules tượng trưng cho những lực lượng xây dựng và áp đặt trật tự của nhà nước và nền kinh tế Đại Tây Dương đang hình thành, còn Hydra biểu thị những nhóm lao động và lực lượng phản kháng liên tục xuất hiện dưới nhiều hình thức.

Khả năng tiếp tục sinh sôi khi bị tấn công vẫn là một trong những đặc điểm khiến Hydra tồn tại lâu dài như một phép ẩn dụ. Deacy nhận xét rằng Hydra tiếp tục được dùng để biểu thị những vấn đề tưởng như không thể khắc phục, trong đó việc giải quyết một phần của vấn đề lại làm xuất hiện những phần mới.

Trong khoa học

Tên của Hydra xứ Lerna được sử dụng trong sinh học cho Hydra, một chi động vật thủy tức nước ngọt thuộc ngành Cnidaria, nổi tiếng với khả năng tái sinh. Vào đầu thập niên 1740, nhà tự nhiên học Genève Abraham Trembley tiến hành các thí nghiệm trên những polyp nước ngọt và phát hiện rằng các phần cơ thể bị cắt có thể tái sinh. Trong tác phẩm xuất bản năm 1744, Trembley gọi con vật là Hydre, liên hệ khả năng tái sinh của nó với quái vật nhiều đầu trong thần thoại Hy Lạp.

Tên khoa học Hydra về sau được Carl Linnaeus sử dụng cho chi này trong ấn bản thứ mười của Systema Naturae năm 1758.

Khả năng tái sinh khiến Hydra trở thành một trong những sinh vật mô hình lâu đời của sinh học thực nghiệm. Các nghiên cứu trên chi này đã góp phần vào nhiều vấn đề của sinh học phát triển và tế bào, trong đó có tái sinh, thiết lập trục cơ thể, hoạt động của tế bào gốc và phát sinh thần kinh.