Gondor

Gondor — J. R. R. Tolkien asarlaridagi xayoliy qirollik boʻlib, Uchinchi asrning oxirida Oʻrta yerning gʻarbidagi Insonlarning eng buyuk saltanati sifatida tasvirlangan. „Uzuklar hukmdori“ asarining uchinchi jildi — „Qirolning qaytishi“ asosan Uzuk jangi paytidagi Gondor voqealari va undan keyin saltanatning qayta tiklanishi haqida hikoya qiladi. Qirollik tarixi kitobning ilovalarida keltirilgan.

Gondorga — qulagan orol-qirollik Númenor qochqinlari boʻlmish aka-uka Isildur va Anárion tomonidan asos solingan edi. Shimoldagi Arnor bilan bir qatorda, Janubiy qirollik boʻlgan Gondor Gʻarb Insonlarining soʻnggi qalʼasi boʻlib xizmat qildi. Elendil xonadoni ostidagi ilk yuksalish davridan keyin, Uchinchi asr davomida Gondor ichki nizolar va Qora Lord Sauronning ittifoqchilari bilan boʻlgan toʻqnashuvlar tufayli tobora zaiflashib, tanazzulga yuz tutdi. Uzuk jangi arafasida Gondor taxti boʻsh edi, uning knyazliklari va mulklari esa qirol oʻrniga Gondor noiblariga boʻysunardi. Qirollikning qudrati faqat Sauronning yakuniy magʻlubiyati va Aragornning qirol sifatida taxtga oʻtirishi bilangina qayta tiklandi.

Ilk tasavvurlarga asoslanib, Tolkien „Uzuklar hukmdori“ asarini yozish davomida oʻz legendariumini kengaytirishi bilan Gondor tarixi va geografiyasi bosqichma-bosqich rivojlantirildi. Tanqidchilar madaniyatli, ammo hayotsiz Gondor noiblari va Tolkien yoqtirgan anglosaksonlar qiyofasida tasvirlangan, sodda, ammo joʻshqin Roxan qirolligi yetakchilari oʻrtasidagi qarama-qarshilikka eʼtibor qaratishgan. Olimlar Gondor va normanlar, Qadimgi Rim, vikinglar, gotlar, langobardlar hamda Vizantiya imperiyasi oʻrtasidagi oʻxshashliklarni qayd etishgan.

Adabiyot

Badiiy asar ichidagi etimologiya

Tolkien Gondor nomini sindarin tilida „Toshli oʻlka“ degan maʼnoni anglatishini niyat qilgan edi. Bu holat „Uzuklar hukmdori“ matnida rohirrimlar orasida Gondorning „Stoningland“ (Toshli oʻlka) deb atalishida ham oʻz aksini topgan. Tolkinning ilk yozishmalari shuni koʻrsatadiki, bu gondorliklarning oʻzlarining sodda qoʻshnilariga qaraganda ancha rivojlangan tosh yoʻnish sanʼatiga ishora boʻlgan. Ushbu fikrni drúedainlar tilidagi gondorliklar va Minas Tirith uchun ishlatilgan atamalar — Tosh-uy xalqi va Tosh-shahar ham tasdiqlaydi. Tolkin Gondor nomi qadimgi Efiopiya qalʼasi Gondar nomidan ilhomlanib yaratilganini rad etib, „Ond“ oʻzagi bolaligida oʻqigan bir hikoyaga borib taqalishini, unda „ond“ („tosh“) soʻzi Britaniyaning keltlargacha boʻlgan tillaridan maʼlum boʻlgan atigi ikki soʻzdan biri sifatida tilga olinganini taʼkidlagan. Gondor, shuningdek, Janubiy Qirollik yoki Janubiy Oʻlka deb ham ataladi va Arnor bilan birgalikda surgundagi numenorliklar qirolliklari hisoblanadi. Tadqiqotchilar Wayne G. Hammond va Christina Scull Gondorning kvenya tilidagi tarjimasini taklif qilishgan: Ondonórë. Gondor odamlari Mordor orklari tomonidan „Tarklar“ (kvenya tilidagi „tarkil“ yaʼni— „Oliy inson“, „numenorlik“ soʻzidan olingan) laqabi bilan ataladi.

Xayoliy geografiya

Mamlakat

Gondor geografiyasi Christopher Tolkien tomonidan otasining xomaki chizmalari asosida chizilgan „Uzuklar hukmdori“ xaritalarida, shuningdek, „The Rivers and Beacon-Hills of Gondor“, „Cirion and Eorl“ va „Uzuklar hukmdori“ asarlaridagi geografik tavsiflarda tasvirlangan. Gondor Oʻrta yerning gʻarbiy qismida, Anfalas va Belfalas qoʻltigʻining shimoliy qirgʻoqlarida joylashgan boʻlib, uning Lebenninning serhosil va aholi gavjum hududidagi Anduin daryosi deltasi yaqinida joylashgan yirik Pelargir porti bor hamda Oq togʻlargacha (sindarincha: Ered Nimrais, „Oq shoxlar togʻlari“) choʻzilib ketgan. Anduin quyilish joyi yaqinida Tolfalas oroli joylashgan edi.

Gondorning shimoli-gʻarbida Arnor joylashgan; shimoldan Gondor Yovvoyi oʻlkalar (Wilderland) va Rohan bilan; shimoli-sharqdan Rhûn bilan; sharqdan — ulkan Anduin daryosi va Ithilien provinsiyasi ortida — Mordor bilan; janubdan esa shimoliy Harad sahrolari bilan chegaradosh. Gʻarbda esa Buyuk Dengiz yastanib yotadi.