Kontent qismiga oʻtish

Angliya Premyer-ligasi

Vikipediya, erkin ensiklopediya
(APLdan yoʻnaltirildi)
Angliya Premyer-ligasi
Fayl:Premier League Logo.svg
Davlat Angliya[z 1]
Konfederatsiya UEFA
Futbol tizimidagi darajasi 1
Tashkil etilgan 20-fevral, 1992-yil (34 yil avval) (1992-02-20)
Jamoalar soni 20 (1995–96-yilgi mavsumdan beri)[z 2]
Pastki liga EFL Championship
Ichki kuboklar
Xalqaro musobaqalar
Amaldagi chempion Arsenal
(4-chempionligi)
Eng koʻp marta chempion Manchester United
(13 marta)
Toʻpurarlar Alan Shearer (260)
TV hamkorlar
  • Sky Sports
  • TNT Sports / Discovery+
  • BBC Sport (oʻyinlar sharhi)
  • Xalqaro: xorijiy telekanallar
Veb-sayt premierleague.com
Joriy mavsum: 2026–27

Angliya Premyer-ligasi[izoh 1] – Angliyadagi professional futbol ligasi. U mamlakat futbolidagi eng yuqori, yaʼni birinchi darajali liga hisoblanadi. Ligada 20 ta klub oʻynaydi. Har mavsum oxirida eng kuchsiz klublar quyi liga – English Football League (EFL) ga tushadi, uning oʻrniga EFLʼdan eng yaxshi klublar koʻtariladi. Mavsum odatda avgustda boshlanib, mayda tugaydi. Har bir jamoa qolgan 19 klub bilan ikki martadan – bir marta oʻz maydonida, bir marta raqib maydonida oʻynaydi. Shunday qilib, har bir jamoa mavsumda 38 ta oʻyin oʻtkazadi.[1] Oʻyinlarning koʻpi dam olish kunlari kunduzi, baʼzilari esa ish kunlari kechqurun boʻladi.[2]

Liga 1992-yil 20-fevralda FA Premier League[a] nomi bilan tuzilgan. Oʻshanda 1888-yildan beri mamlakatdagi eng kuchli divizion boʻlib kelgan Birinchi divizion klublari Futbol ligasidan ajralib chiqib, oʻz ligasini ochgan. Liga uning aʼzosi boʻlgan klublarga tegishli kompaniya boʻlib, uni ijrochi direktor boshqaradi.[3] Ligadagi oʻyinlarni Buyuk Britaniya ichida televizorda koʻrsatish huquqi 6,7 milliard funt sterlingga sotilgan. Bu shartnomaga koʻra Sky telekanali kamida 215 ta, TNT Sports esa 52 ta oʻyinni koʻrsatadi.[4] 2022–2025-yillarda oʻyinlarni chet elda koʻrsatish huquqi 5,3 milliard funtga baholandi. Shu bilan birinchi marta xorijdan tushadigan pul mamlakat ichidagi 5,1 milliard funtdan oshib ketdi.[5][6] 2023–24-yilgi mavsumda liga klublarga umumiy hisobdan 2,8 milliard funt toʻladi. Quyi ligaga tushgan klublar ham qoʻshimcha yordam puli oldi.[7]

Premyer-liga – dunyoda eng koʻp tomosha qilinadigan sport ligasi. Uning oʻyinlari 212 ta mamlakat va hududda efirga uzatiladi, ularni 4,7 milliard kishi koʻrishi mumkin.[8][9] 2024–25-yilgi mavsumda oʻyinlarni jonli efirda 1,4 milliarddan ortiq kishi tomosha qildi.[10] Har bir oʻyinga stadionga oʻrtacha 40 421 kishi keladi. Bu dunyodagi futbol ligalari orasida eng yuqori koʻrsatkich.[11][12] Koʻp stadionlar deyarli doim toʻla boʻladi.[13] Klublarning soʻnggi besh mavsumdagi Yevropa musobaqalaridagi natijalariga koʻra, Premyer-liga UEFA reytingida birinchi oʻrinda turadi.[14] Ingliz klublari Yevropa kubogi va Chempionlar ligasini jami 15 marta yutgan – bu boʻyicha ulardan faqat Ispaniya klublari oldinda. Bu sovrinni olti xil ingliz klubi qoʻlga kiritgan va bu boshqa hech bir mamlakatda uchramagan rekord.[15]

1992-yildan beri ligada 51 ta klub oʻynagan: ulardan 49 tasi Angliyadan, ikkitasi Uelsdan. Yettita klub chempion boʻlgan: Manchester United (13 marta), Manchester City (8), Chelsea (5), Arsenal (4), Liverpool (2), Blackburn Rovers va Leicester City (bir martadan).[16] Olti klub liga tuzilganidan beri bironta ham mavsumni oʻtkazib yubormagan: Arsenal, Chelsea, Everton, Liverpool, Manchester United va Tottenham Hotspur.[17]

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kelib chiqishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
2016-yildan beri qoʻllanadigan muqobil logotip

1970-yillarda va 1980-yillarning boshida ingliz klublari Yevropada koʻp gʻalabalarga erishgan edi. Ammo 1980-yillarning oʻrtasi va oxirida ingliz futboli eng ogʻir davrni boshdan kechirdi. Stadionlar eskirib, ulardagi sharoit yomonlashdi, muxlislar oʻrtasida bezorilik keng tarqaldi. 1985-yilda Belgiyada Heysel fojiasi yuz berdi. Shundan keyin barcha ingliz klublariga besh yil davomida Yevropa musobaqalarida oʻynash taqiqlandi, Liverpoolga esa yana bir yil qoʻshib berildi.[18] 1888-yildan beri Angliyadagi eng kuchli liga boʻlib kelgan Birinchi divizion muxlislar soni va daromad boʻyicha Italiyaning A Seriyasi va Ispaniyaning La Ligasidan orqada qoldi. Bir qancha kuchli ingliz futbolchilari chet el klublariga ketib qoldi.[19]

1990-yillarning boshida ahvol yaxshilana boshladi. 1990-yilgi jahon chempionatida Angliya terma jamoasi yarim finalga chiqdi. Oʻsha yili Yevropa futbolini boshqaruvchi tashkilot – UEFA ingliz klublariga qoʻyilgan taqiqni olib tashladi. 1991-yilda esa Manchester United Kubok egalari kubogini yutdi. 1990-yil yanvarida stadionlar xavfsizligi haqidagi Teylor hisoboti eʼlon qilindi. Bu hisobot Hillsborough fojiasidan keyin tayyorlangan edi: 1989-yil 15-aprelda Sheffild shahridagi Hillsborough stadionida Liverpool va Nottingham Forest oʻyini paytida falokat yuz bergan edi. Hisobotda barcha stadionlarni faqat oʻrindiqli, yaʼni tik turib tomosha qilinadigan joylarsiz qilib qayta qurish taklif etildi. Bu klublarga juda qimmatga tushadigan ish edi.[20]

1980-yillarda Angliyaning yirik klublari oddiy sport jamoasidan daromad keltiradigan biznesga aylana boshladi. Ularni boshqarishda tijorat qoidalari qoʻllanila boshlandi. Bu oʻzgarishni boshlaganlar orasida Manchester United rahbari Martin Edwards, Tottenham Hotspur rahbari Irving Scholar va Arsenal rahbari David Dein bor edi.[21] Koʻproq pul va taʼsirga ega boʻlishni istagan Birinchi divizion klublari Futbol ligasidan ajralib chiqamiz, deb tahdid qila boshladi. Ular telekanallardan ham koʻproq pul talab qildi.[22] Natijada 1986-yilda bu klublar ligada koʻproq ovozga ega boʻldi va televideniye hamda homiylardan tushadigan pulning yarmini, yaʼni 50 foizini oladigan boʻldi.[21] 1986-yilgacha har bir klub telekanallardan yiliga bor-yoʻgʻi 25 ming funt atrofida pul olardi. 1988-yilga kelib bu summa 600 ming funtga yetdi.[23] Futbol ligasi 1986-yilda ikki yillik shartnoma uchun 6,3 million funt oldi. 1988-yilda esa ITV telekanali bilan toʻrt yilga 44 million funtlik shartnoma tuzdi. Bu pulning 75 foizi yirik klublarga tegdi.[24][25]

1988-yildagi muzokaralarda oʻnta yirik klub alohida „superliga“ tuzish bilan tahdid qildi. Ularni ligada qolishga koʻndirishdi, lekin buning evaziga shartnoma pulining katta qismini yirik klublarga berishdi.[24][26][27] Muzokaralar yana bir narsani koʻrsatdi: yirik klublar ajralib chiqmoqchi boʻlsa, butun Birinchi divizion ularni qoʻllab-quvvatlashi kerak edi.[28] 1990-yillarning boshida bu fikrga yana qaytishdi. Bunga sabab – klublar Teylor hisoboti talab qilgan stadionlarni qayta qurish xarajatlarini koʻtara olmay qolgan edi.[29]

1990-yilda London Weekend Television (LWT) telekanali rahbari Greg Dyke Angliyaning „Katta beshlik“ deb atalgan klublari – Manchester United, Liverpool, Tottenham Hotspur, Everton va Arsenal vakillari bilan kechki ovqatda uchrashdi.[30] Uchrashuvdan maqsad – bu klublarni Futbol ligasidan ajralib chiqishga tayyorlash edi.[31] Dykening fikricha, milliy televideniyeda faqat yirik klublarning oʻyinlarini koʻrsatish LWT uchun foydaliroq edi. U klublardan teledan tushadigan pulning kattaroq qismini olishni xohlaysizmi, deb soʻramoqchi edi.[32] Besh klub rozi boʻldi va bu ishni oxiriga yetkazishga qaror qildi. Lekin Angliya futbol assotsiatsiyasi (FA) qoʻllab-quvvatlamasa, yangi ligani hech kim jiddiy qabul qilmasdi. Shuning uchun Arsenal rahbari David Dein FA bilan gaplashib, uning fikrini bilib oldi. Oʻsha paytda FA bilan Futbol ligasining munosabati yomon edi. FA bu rejada Futbol ligasining kuchini kamaytirish imkoniyatini koʻrdi.[33] 1991-yil iyunida FA Blueprint for the Future of Football („Futbol kelajagi rejasi“) nomli hujjat chiqardi. Unda Premyer-liga tuzish gʻoyasi qoʻllab-quvvatlandi va yangi ligani nazorat qiladigan eng yuqori organ FA boʻlishi aytildi.[28]

Tashkil topishi va Manchester United hukmronligi (1990-yillar)

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Tashkil topishi, 1990-yillar va Manchester United hukmronligining boshlanishi
MavsumChempionIkkinchi oʻrin
1992–93Manchester UnitedAston Villa
1993–94Manchester UnitedBlackburn Rovers
1994–95Blackburn RoversManchester United
1995–96Manchester UnitedNewcastle United
1996–97Manchester UnitedNewcastle United
1997–98ArsenalManchester United
1998–99Manchester UnitedArsenal
     Dubl sohiblari
     Trebl sohiblari

1990–91-yilgi mavsum oxirida futbolga koʻproq pul olib keladigan yangi liga tuzish taklif qilindi. 1991-yil 17-iyulda eng yuqori divizion klublari „Taʼsischilar kelishuvi“ni imzoladi. Bu hujjatda FA Premyer-ligasi qanday tuzilishining asosiy qoidalari yozib qoʻyildi.[34]

Yangi liga pul masalalarida FA va Futbol ligasiga boʻysunmasligi kerak edi. Yaʼni Premyer-liga telekanallar va homiylar bilan shartnomalarni oʻzi tuzadigan boʻldi. Buning sababi shunday tushuntirildi: koʻproq pul topgan ingliz klublari Yevropaning boshqa kuchli jamoalari bilan teng raqobat qila oladi.[19] Bu oʻzgarish natijasida 104 yildan beri toʻrt divizion bilan ishlab kelgan Futbol ligasi tizimi tugadi. Premyer-liga bitta divizion boʻlib alohida ish boshladi, Futbol ligasida esa uchta divizion qoldi.[27]

Premyer-ligani tuzishda Dyke katta rol oʻynadi. Ammo oʻyinlarni koʻrsatish huquqini u ishlagan LWT ham, uni oʻz ichiga olgan ITV ham ololmadi. Bu huquqni BSkyB telekanali besh yilga 304 million funt toʻlab sotib oldi. Oʻyinlarning qisqa sharhini Match of the Day koʻrsatuvida koʻrsatish huquqi esa BBCga berildi.[30][32]

1991–92-yilgi mavsum oxirida Luton Town, Notts County va West Ham United eski Birinchi divizionda oxirgi oʻrinlarni egallab, quyi ligaga tushdi. Shuning uchun ular Premyer-liganing birinchi mavsumida oʻynamadi. Ularning oʻrniga Ikkinchi diviziondan Ipswich Town, Middlesbrough va Blackburn Rovers koʻtarildi.[35] 1992-yil 27-mayda Birinchi divizionning 22 ta klubi bir vaqtda Futbol ligasidan chiqdi. Shu kuni FA Premyer-ligasi masʼuliyati cheklangan jamiyat sifatida roʻyxatdan oʻtdi. Liganing birinchi idorasi Londonning Lancaster Gate mavzesidagi FA binosida joylashgan edi.[19]

Premyer-liganing birinchi mavsumi 1992–93-yillarda oʻtdi. Unda quyidagi 22 ta klub oʻynadi:[36]

Premyer-ligadagi birinchi golni Sheffield United hujumchisi Brian Deane urdi. Oʻsha oʻyinda Sheffield United Manchester Unitedni 2:1 hisobida yengdi.[37]

Yangi liganing birinchi mavsumida Manchester United chempion boʻldi. Bu jamoa 26 yil davomida Angliya chempioni boʻlolmay kelgan edi. Shundan keyin United Premyer-ligadagi eng kuchli klubga aylandi: dastlabki toʻqqiz mavsumning yettitasida chempion boʻldi. Ikki marta bir mavsumning oʻzida ham liga, ham FA kubogini yutdi. Avvaliga jamoaning asosiy kuchi Bryan Robson, Steve Bruce, Paul Ince, Mark Hughes va Eric Cantona kabi tajribali futbolchilar edi. Keyinroq jamoada Roy Keane hamda klubning oʻz akademiyasida oʻsgan yosh futbolchilar paydo boʻldi. Ular orasida David Beckham va Paul Scholes bor edi, bu avlod „92-yil avlodi“ deb nom oldi.[38]

1994–95-yilgi mavsum oxirida ligadan odatdagidek uchta emas, toʻrtta klub quyi ligaga tushdi. Quyidan esa faqat ikkita klub koʻtarildi. Shu tufayli 1995–96-yilgi mavsumdan boshlab ligadagi klublar soni 22 tadan 20 taga kamaydi. Har bir jamoaning mavsumdagi oʻyinlari ham 42 tadan 38 taga tushdi.[39]

1993–1997-yillarda Unitedga eng koʻp qarshilik koʻrsatgan klublar Blackburn Rovers va Newcastle United boʻldi. Koʻp gol uradigan hujumchi Alan Shearer oʻynagan Blackburn 1994–95-yilgi mavsumda chempion boʻldi. Newcastle 1995–96-yilgi mavsumning koʻp qismida jadvalda birinchi oʻrinda turdi. 1996-yil yozida u Shearerni 15 million funtga sotib oldi – bu oʻsha paytda futbol tarixidagi eng qimmat transfer edi. Shearer keyinchalik Premyer-ligada eng koʻp gol urgan futbolchi boʻldi va bu rekord hozirgacha unda. 1997–98-yilgi mavsumda Arsenal ham liga, ham FA kubogini yutib, chempionlik uchun kurashadigan asosiy jamoalardan biriga aylandi. Shundan keyin bir necha yil ligada asosan Arsenal va Manchester United chempionlik talashdi.[40][41][42]

1998–99-yilgi mavsumda Manchester United bir mavsumda uchta katta sovrinni – Premyer-liga, FA kubogi va UEFA Chempionlar ligasini yutdi. Bunga trebl deyiladi. Shu bilan United 1983–84-yilgi mavsumda Liverpool erishgan gʻalabadan keyin Yevropa kubogini yutgan birinchi ingliz klubi boʻldi. Finalda United Bayern Munichga yutqazib turgan edi, ammo oʻyinning oxirgi daqiqalarida hisobni oʻz foydasiga oʻzgartirib, gʻalaba qozondi.[43]

„Katta toʻrtlik“ning shakllanishi (2000-yillar)

[tahrir | manbasini tahrirlash]
„Katta toʻrtlik“ning 2000-yillardagi natijalari
MavsumArsenalChelseaLiverpoolManchester United
1999–20002541
2000–012631
2001–021623
2002–032451
2003–041243
2004–052153
2005–064132
2006–074231
2007–083241
2008–094321
Ilk toʻrt oʻrinda yakunlangan mavsumlar107810
10 mavsum ichida
     Liga chempioni
     Chempionlar ligasi guruh bosqichi
     Chempionlar ligasining uchinchi saralash yoki pley-off bosqichi
     Chempionlar ligasining birinchi saralash bosqichi
     UEFA kubogi / Yevropa ligasi

2000-yillarda Premyer-ligada toʻrt klub – Arsenal, Chelsea, Liverpool va Manchester United ustun boʻldi. Ularni „Katta toʻrtlik“ deb atay boshladilar.[44] Bu davrda Manchester United olti marta (1999–2000, 2000–01, 2002–03, 2006–07, 2007–08 va 2008–09), Arsenal ikki marta (2001–02 va 2003–04) chempion boʻldi. José Mourinho murabbiylik qilgan Chelsea ham ikki marta (2004–05 va 2005–06) chempionlikni oldi. Arsenal 2003–04-yilgi mavsumda bitta ham oʻyinda yutqazmadi va „Yengilmaslar“ laqabini oldi. Premyer-liga tarixida bunga hozirgacha boshqa hech bir jamoa erisha olmagan.[45] Oʻsha oʻn yilda bu toʻrtlikdan tashqari faqat uchta klub ligada birinchi toʻrt oʻrindan birini egallay oldi: Leeds United (1999–2000 va 2000–01), Newcastle United (2001–02 va 2002–03) va Everton (2004–05). 1999–2000-yildan 2008–09-yilgacha har mavsumda birinchi toʻrt oʻrinning kamida uchtasini „Katta toʻrtlik“ klublari egallab keldi.[46]

Premyer-liga klublari Yevropa musobaqalarida ham kuchli oʻynadi. 2005–2012-yillarda Chempionlar ligasining sakkizta finali oʻtkazildi va ularning yettitasida ingliz klubi maydonga tushdi. Kubokni Liverpool (2005), Manchester United (2008) va Chelsea (2012) yutdi. Arsenal (2006), Liverpool (2007), Chelsea (2008) va Manchester United (2009, 2011) esa finalda magʻlub boʻldi.[47] „Katta toʻrtlik“dan boshqa ingliz klublaridan faqat Leeds United 2000–01-yilgi mavsumda yarim finalgacha yetib bordi. 2006–07, 2007–08 va 2008–09-yilgi mavsumlarda Chempionlar ligasining yarim finalida har safar uchtadan ingliz klubi oʻynadi. Boshqa mamlakatlarning ligalari bunga atigi ikki marta erishgan.[48]

2000–2010-yillarda toʻrtta Premyer-liga klubi UEFA kubogi (keyinchalik Yevropa ligasi deb atalgan) finaliga chiqdi. Ulardan faqat Liverpool 2001-yilda kubokni yutdi. Arsenal (2000), Middlesbrough (2006) va Fulham (2010) finalda yutqazdi.[49]

Bu oʻn yillikda bir qancha rekordlar oʻrnatildi: Chelsea 2004–05-yilgi mavsumda 95 ochko toʻpladi, Manchester United esa 2006–07-yildan 2008–09-yilgacha uch yil ketma-ket chempion boʻldi. Ligaga milliarder egalar kela boshladi: Roman Abramovich Chelseani, 2008-yilda esa Sheikh Mansour Manchester Cityni sotib oldi. Ularning pullari liga ichidagi kuchlar muvozanatini oʻzgartirdi va 2010-yillarda kurash yanada qizgʻin boʻlishiga yoʻl ochdi.[50][51]

„Katta oltilik“ning shakllanishi (2010-yillar)

[tahrir | manbasini tahrirlash]
„Katta oltilik“ning 2010-yillardagi natijalari
MavsumArsenalChelseaLiverpoolManchester CityManchester UnitedTottenham Hotspur
2009–10317524
2010–11426315
2011–12368124
2012–13437215
2013–14432176
2014–15316245
2015–162108453
2016–17514362
2017–18654123
2018–19532164
Ilk toʻrt oʻrinda yakunlangan mavsumlar774966
Ilk olti oʻrinda yakunlangan mavsumlar109610910
10 mavsum ichida
     Liga chempioni
     Chempionlar ligasi guruh bosqichi
     Chempionlar ligasi pley-off bosqichi
     Yevropa ligasi

2009-yildan keyin Tottenham Hotspur va Manchester City ham tez-tez birinchi toʻrtlikka kira boshladi. Shunday qilib, „Katta oltilik“ paydo boʻldi.[52] 2009–10-yilgi mavsumda Tottenham toʻrtinchi oʻrinni egalladi. Undan oldin bunga besh yil avval Everton erishgan edi – shundan beri birinchi toʻrtlikka biror yangi klub kira olmagan edi.[53]

Kurash qizgʻinlashgan boʻlsa ham, boy klublar bilan qolgan jamoalar oʻrtasidagi pul farqi koʻpdan beri tanqid qilib kelinadi.[54] 2011–12-yilgi mavsumda Manchester City chempion boʻldi. 1994–95-yildagi Blackburn Roversdan keyin „Katta toʻrtlik“ga kirmagan klub birinchi marta chempionlikni oldi. Oʻsha mavsumda 1994–95-yildan beri birinchi marta Chelsea ham, Liverpool ham birinchi toʻrtlikka kira olmadi.[52]

Chempionlar ligasiga faqat toʻrtta klub chiqa olardi, „Katta oltilik“ esa olti klubdan iborat edi. Shuning uchun ular oʻrtasidagi kurash keskinlashdi. 2011–12-yilgi mavsumdan keyingi besh mavsumda Manchester United ham, Liverpool ham uch martadan birinchi toʻrtlikdan tashqarida qoldi. Chelsea esa 2015–16-yilgi mavsumni oʻninchi oʻrinda yakunladi. 2016–17-yilda Arsenal beshinchi oʻrinni egalladi. Bu bilan klubning 20 yil ketma-ket birinchi toʻrtlikda boʻlib kelgan davri tugadi.[55]

2015–16-yilgi mavsumda Leicester City chempion boʻldi. Mavsum boshida bukmekerlar uning chempion boʻlish ehtimolini 5000 ga 1 deb baholagan edi. 1994–95-yildagi Blackburn Roversdan beri „Katta oltilik“dan tashqaridagi biror klub chempion boʻlmagan edi.[56]

„Katta oltilik“ ligadagi pul masalalarida katta taʼsirga ega. Bu klublar dunyo boʻylab mashhurligi va oʻyinlarining qiziqarliligini sabab qilib, teledan tushadigan pulning kattaroq qismini talab qildi.[57] Bunga qarshi boʻlganlar esa pulni teng taqsimlash ligada kurashni uzoq yillar saqlab qolishga yordam beradi, deb hisoblaydi.[58] Deloitte kompaniyasining 2016–17-yilgi Football Money League roʻyxati klublar daromadi qanchalik farq qilishini koʻrsatdi. „Katta oltilik“ning har bir klubi 350 million yevrodan koʻp pul topgan, eng koʻpi Manchester Unitedda – 676,3 million yevro. Ulardan keyin turgan Leicester City Chempionlar ligasida oʻynagani hisobiga 271,1 million yevro topgan. Daromadi boʻyicha sakkizinchi oʻrindagi West Ham United 213,3 million yevro olgan. Bu beshinchi oʻrindagi Liverpool daromadining (424,2 million yevro) yarmidan sal koʻproq, xolos.[59]

Klublar pulining asosiy qismini telekanallar bilan tuzilgan shartnomalardan oladi. 2016–17-yilda yetakchi klublarning har biri teledan 150 milliondan 200 million funtga yaqin pul oldi.[60] 2019-yilga kelib „Katta oltilik“ning hamma klublari dunyodagi eng boy oʻnta klub roʻyxatiga kirdi.[61]

2020-yillar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
„Katta oltilik“ning 2020-yillardagi natijalari
MavsumArsenalChelseaLiverpoolManchester CityManchester UnitedTottenham Hotspur
2019–20841236
2020–21843127
2021–22532164
2022–232125138
2023–24263185
2024–2524131517
2025–2611052317
Ilk toʻrt oʻrinda yakunlangan mavsumlar445741
Ilk olti oʻrinda yakunlangan mavsumlar557753
7 mavsum ichida
     Liga chempioni
     Chempionlar ligasi
     Yevropa ligasi
     Konferensiya ligasi

2019–20-yilgi mavsumdan boshlab Premyer-ligada VAR – video yordamchi hakam tizimi ishlay boshladi. Bunda hakamning bahsli qarorlarini maxsus xonadagi hakamlar videoyozuv orqali tekshiradi.[62] Oʻsha mavsumda Liverpool Manchester Citydan ancha oldinda boʻlib, birinchi marta Premyer-liga chempioni boʻldi. Liverpool Angliya chempionligini 30 yildan keyin qayta qoʻlga kiritdi.[63]

2020-yil oktabrida Manchester United va Liverpool Project Big Picture („Katta reja“) nomli taklifni eʼlon qildi. Unda Premyer-liga yirik klublari bilan quyi English Football League klublari oʻrtasidagi aloqani kuchaytirish koʻzda tutilgan edi.[64] Premyer-liga rahbariyati ham, Buyuk Britaniya hukumatining Madaniyat, ommaviy axborot vositalari va sport vazirligi ham bu taklifni tanqid qildi.[65]

2021-yil 26-aprelda Leicester City va Crystal Palace oʻrtasidagi oʻyin qisqa vaqtga toʻxtatildi. Bu musulmon futbolchilar Wesley Fofana va Cheikhou Kouyaté Ramazon oyida roʻza ochib olishi uchun qilindi. Premyer-liga tarixida oʻyin bu sabab bilan birinchi marta toʻxtatildi.[66]

2022-yilgi jahon chempionati qishda oʻtkazilgani uchun Premyer-liganing 2022–23-yilgi mavsumida noyabr–dekabr oylarida olti hafta tanaffus qilindi.[67] Oʻyinlar anʼanaga koʻra 26-dekabrda qayta boshlandi.[68] Oʻsha mavsumda futbolchilar irqchilikka qarshi ekanini koʻrsatish uchun oʻyin oldidan tiz choʻkishni faqat ayrim muhim oʻyinlarda qilishga kelishdi.[69] Newcastle United toʻrtinchi, Brighton oltinchi oʻrinni egalladi. Tottenham esa sakkizinchi, Chelsea oʻn ikkinchi oʻrinda qoldi.[70][71] Bir paytlar chempion boʻlgan Leicester City quyi ligaga tushdi. 2011–12-yildagi Blackburn Roversdan keyin bu Premyer-ligada chempion boʻlib, keyin quyi ligaga tushgan ikkinchi klub boʻldi.[72]

2023–24-yilgi mavsumda Manchester City soʻnggi yetti yil ichida oltinchi marta Premyer-liga chempioni boʻldi. Angliya chempionati tarixida toʻrt yil ketma-ket chempion boʻlgan birinchi klub ham shu boʻldi.[73]

Tashkiliy tuzilmasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ligani The Football Association Premier League Limited (FAPL) nomli kompaniya boshqaradi.[74][75][76] Bu kompaniya ligada oʻynaydigan 20 ta klubga tegishli. Har bir klub kompaniyaning aksiyadori boʻlib, bittadan ovozga ega. Klublar liga qoidalarini oʻzgartirish, shartnomalar tuzish kabi masalalarda ovoz beradi. Liga raisini, ijrochi direktorini va direktorlar kengashini ham klublar saylaydi. Liganing kundalik ishlarini ana shu rahbarlar olib boradi.[77] Angliya futbol assotsiatsiyasi ligani kundalik boshqarishga aralashmaydi. Ammo u maxsus aksiyador boʻlgani uchun rais va ijrochi direktor saylovini hamda yangi qoidalar qabul qilinishini toʻxtatib qoʻyish (veto qoʻyish) huquqiga ega.[78]

2019-yil dekabridan beri liganing ijrochi direktori – Richard Masters.[79] 2023-yil boshidan esa liga raisi – Alison Brittain.[80]

Premyer-liga Yevropa klublar assotsiatsiyasiga (European Club Association, ECA) oʻz vakillarini yuboradi. Qancha klub va qaysi klublar vakil boʻlishi UEFA reytingiga qarab belgilanadi. 2023–24-yilgi mavsumda ECAda liganing 13 ta klubi bor edi: Arsenal, Aston Villa, Brighton & Hove Albion, Chelsea, Everton, Liverpool, Manchester City, Manchester United, Newcastle United, Nottingham Forest, Tottenham Hotspur, West Ham United va Wolverhampton Wanderers.[81] ECA UEFAning klub musobaqalari qoʻmitasiga uch kishini saylaydi. Bu qoʻmita Chempionlar ligasi va Yevropa ligasi kabi turnirlarni tashkil qilishda ishtirok etadi.[82]

Liga rahbarlari
LavozimTartib raqamiIsmFaoliyat yillari
Ijrochi direktor 1 Rick Parry 1991–1997
2 Richard Scudamore 1999–2018
3 Richard Masters 2019-yildan
Rais 1 Sir John Quinton 1991–1999
2 Dave Richards 1999–2013
3 Anthony Fry 2013–2014
4 Richard Scudamore 2014–2018
5 Gary Hoffman 2020–2022
6 Alison Brittain 2023-yildan

Boshqaruvga doir tanqidlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Premyer-liga oʻz ishini yetarlicha ochiq olib bormasligi va qarorlari uchun javob bermasligi sababli tanqid qilinadi.

2021-yilda Saudiya Arabistonining davlat investitsiya jamgʻarmasi (PIF) qoʻllab-quvvatlagan guruh Newcastle Unitedni sotib olmoqchi boʻldi. Liga klub egalari va rahbarlariga qoʻyiladigan talablarni sabab qilib, bu bitimni toʻxtatib qoʻydi. Koʻplab parlament aʼzolari, Newcastle muxlislari va bitimda qatnashgan tomonlar ligani tanqid qildi: ularning fikricha, liga qarorlarini ochiq va asosli qabul qilmagan.[83][84][85] Sotib oluvchi guruh aʼzosi, PCP Capital Partners kompaniyasi vakili Amanda Staveley 2021-yil 6-iyulda shunday dedi: muxlislar futbolni nazorat qiluvchi tashkilotlardan hamma ishni ochiq qilishni talab qilishga haqli. Uning soʻzlariga koʻra, Premyer-liga davlat nazoratchisiga oʻxshab ish yuritadi, lekin davlat idoralari kabi oʻz qarorlari uchun javob bermaydi.[85]

Buyuk Britaniyada futbol boshqaruvini muxlislar ishtirokida oʻrganish ishlari olib borildi. Uning rahbari, parlament aʼzosi Tracey Crouch 2021-yil 22-iyulda dastlabki xulosalarni eʼlon qildi. Unda Premyer-liga muxlislar ishonchini yoʻqotgani aytildi. Tekshiruv, jumladan, klublarni sotib olish bitimlarini nazorat qiladigan yangi, mustaqil davlat idorasini tuzishni tavsiya qildi.[86][87]

2021-yil mayida liganing ijrochi direktori Richard Masters mustaqil nazorat idorasi tuzilishiga qarshi chiqdi. Uning soʻzlariga koʻra, bu muammoni hal qilmaydi. U Premyer-liga soʻnggi 30 yil davomida oʻz klublarini qanday nazorat qilib kelganini himoya qildi.[88]

Musobaqa tartibi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

„Premyer-liga juda qiyin va boshqalardan farq qiladi. Uni boshqa bir liga bilan solishtirsangiz, goʻyo boshqa sport turi bilan taqqoslagandek boʻlasiz“. — Antonio Conte[89]

„Premyer-ligada nima boʻlishini hech qachon aniq bilmaysiz; jamoalar oʻrtasidagi farq juda kichik“. — Luis Suárez[90]

Musobaqa

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Premyer-ligada 20 ta klub oʻynaydi. Mavsum avgustdan mayga qadar davom etadi. Shu vaqt ichida har bir klub qolgan jamoalar bilan ikki martadan – bir marta oʻz maydonida, bir marta raqib maydonida oʻynaydi. Natijada har bir jamoa 38 ta oʻyin oʻtkazadi. Gʻalaba uchun uch ochko, durang uchun bir ochko beriladi, magʻlubiyat uchun esa ochko berilmaydi. Jadvalda jamoalar avval toʻplagan ochkosiga, ochko teng boʻlsa – urgan va oʻtkazib yuborgan gollari farqiga, bu ham teng boʻlsa – urgan gollari soniga qarab joylashtiriladi. Bularning hammasi teng boʻlsa, jamoalar bir xil oʻrinda turadi. Agar chempionlik, quyi ligaga tushish yoki boshqa turnirga yoʻllanma shu jamoalar orasida hal boʻlayotgan boʻlsa, ularning bir-biri bilan oʻynagan oʻyinlari hisobga olinadi: avval shu oʻyinlardagi ochkolar, keyin raqib maydonida urilgan gollar. Shunda ham teng boʻlsa, ikki jamoa betaraf stadionda qoʻshimcha oʻyin (pley-off) oʻtkazadi.[91]

Yuqori ligaga koʻtarilish va quyi ligaga tushish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Har mavsum oxirida Premyer-liga bilan undan keyingi liga – EFL Championship oʻrtasida klublar almashadi. Premyer-ligada oxirgi uch oʻrinni egallagan jamoalar Championshipga tushadi. Championshipda birinchi va ikkinchi oʻrinni olgan jamoalar Premyer-ligaga koʻtariladi. Uchinchi oʻrin uchun esa Championshipda 3–6-oʻrinlarni olgan klublar oʻzaro saralash oʻyinlari (pley-off) oʻtkazadi.[92][93] 1995-yilda toʻrtta klub tushib, faqat ikkita klub koʻtarilgandan keyin Premyer-ligadagi jamoalar soni 22 tadan 20 taga kamaydi.[94][95] Bundan oldin, 1991–92-yilgi mavsum boshida, yaʼni Premyer-liga tuzilishidan bir yil oldin, Angliyaning eng yuqori divizioni 22 ta jamoaga koʻpaytirilgan edi.[95]

2006-yil 8-iyunda FIFA Yevropaning barcha yirik ligalaridan, jumladan Italiyaning A Seriyasi va Ispaniyaning La Ligasidan 2007–08-yilgi mavsumgacha jamoalar sonini 18 taga kamaytirishni soʻradi. Premyer-liga bunga rozi emasligini aytdi.[96] 2007–08-yilgi mavsum ham 20 ta jamoa bilan boshlandi.[97]

Video yordamchi hakam

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Video yordamchi hakam (VAR) tizimi Premyer-ligada 2019–20-yilgi mavsum boshida ishga tushirildi. Bu tizimda maydondagi hakamga qaror chiqarishda texnika va alohida hakamlar yordam beradi.[98] Muxlislar va sharhlovchilar VARni turlicha qabul qildi. Baʼzilar qarorlar aniqroq boʻlganini maqtadi. Boshqalar esa VAR oʻyinni sekinlashtirishini va bir xil holatlarda turli qarorlar chiqarilishini tanqid qildi.[99][100]

Oxirgi soʻz baribir maydondagi hakamda qoladi. VAR faqat toʻrt holatda aralasha oladi: gol urilganda, penalti belgilanganda, toʻgʻridan-toʻgʻri qizil kartochka koʻrsatilganda va hakam jazoni boshqa futbolchiga berib yuborganda. VAR hakamlari videoni koʻrib, maydondagi hakam bilan quloqchin orqali gaplashadi. Ular maxsus markazda ishlaydi: u yerda oʻyinni turli tomondan suratga olgan kameralarning tasvirini koʻrish va videoni sekinlashtirib yoki tezlashtirib qayta koʻrish mumkin.[101][100]

Tadqiqotchilar Otto Kolbinger va Melanie Knopp Premyer-liga muxlislari VAR haqida nima deyishini bilish uchun Twitter ijtimoiy tarmogʻidagi xabarlarni oʻrgandi.[102] Ular xabarlarning ijobiy yoki salbiy ekanini maxsus usul bilan aniqladi va muxlislar qaysi muammolarni koʻproq muhokama qilganini ajratib chiqdi. Natijada Twitterdagi fikrlarning koʻpi salbiy ekani maʼlum boʻldi. Muxlislar VAR oʻyinni toʻxtatib qoʻyishidan va qarorlar bir xil emasligidan norozi boʻlgan. Ayniqsa, qoʻl bilan oʻynash va ofsayd boʻyicha qarorlar koʻp tanqid qilingan. Tadqiqotchilar muxlislarni tinchlantirish uchun texnikani yaxshilash va qarorlar qanday qabul qilinishini ochiq tushuntirish kerak, degan xulosaga kelgan.[manba kerak]

Klublar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1992-yilda tuzilganidan 2026–27-yilgi mavsumgacha Premyer-ligada 51 ta klub oʻynagan.[103]

Chempionlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Klub Chempionliklar Ikkinchi oʻrinlar Chempionlik mavsumlari
Manchester United 13 7 1992–93, 1993–94, 1995–96, 1996–97, 1998–99, 1999–2000, 2000–01, 2002–03, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2010–11, 2012–13
Manchester City 8 4 2011–12, 2013–14, 2017–18, 2018–19, 2020–21, 2021–22, 2022–23, 2023–24
Chelsea 5 4 2004–05, 2005–06, 2009–10, 2014–15, 2016–17
Arsenal 4 9 1997–98, 2001–02, 2003–04, 2025–26
Liverpool 2 5 2019–20, 2024–25
Blackburn Rovers 1 1 1994–95
Leicester City 1 0 2015–16

Kursiv bilan hozir Premyer-ligada oʻynamayotgan sobiq chempionlar koʻrsatilgan.

2026–27-yilgi mavsum

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2026–27-yilgi mavsumda ligada 20 ta klub oʻynaydi: oʻtgan mavsumda 1–17-oʻrinlarni egallagan jamoalar va Championshipdan koʻtarilgan uchta klub.

2026–27-yilgi klub 2025–26-yilgi oʻrni Oliy diviziondagi ilk mavsumi Premyer-ligadagi ilk mavsumi Oliy diviziondagi mavsumlari Premyer-ligadagi mavsumlari Oliy divizionda uzluksiz ishtirokining boshlanishi Premyer-ligadagi joriy uzluksiz ishtiroki (mavsum) Oliy divizion chempionliklari Soʻnggi chempionligi
Arsenal[v 1][v 2]1-oʻrin1904–051992–93110351919–20 (101 mavsum[v 3])35142025–26
Aston Villa[v 1][v 4]4-oʻrin1888–891992–93113322019–20 (8 mavsum)871980–81
Bournemouth6-oʻrin2015–162015–1610102022–23 (5 mavsum)50–
Brentford[v 2]9-oʻrin1935–362021–221162021–22 (6 mavsum)60–
Brighton & Hove Albion[v 2]8-oʻrin1979–802017–1814102017–18 (10 mavsum)100–
Chelsea[v 1][v 2]10-oʻrin1907–081992–9392351989–90 (38 mavsum)3562016–17
Coventry City[v 1]1-oʻrin (Championship)1967–681992–9335102026–27 (1 mavsum)10–
Crystal Palace[v 1]15-oʻrin1969–701992–9327182013–14 (14 mavsum)140–
Everton[v 1][v 2][v 4]13-oʻrin1888–891992–93124351954–55 (73 mavsum)3591986–87
Fulham11-oʻrin1949–502001–0232202022–23 (5 mavsum)50–
Hull City6-oʻrin pley-off (Championship)2008–092008–09662026–27 (1 mavsum)10–
Ipswich Town[v 1]2-oʻrin (Championship)1961–621992–932872026–27 (1 mavsum)111961–62
Leeds United[v 1]14-oʻrin1924–251992–9355172025–26 (2 mavsum)231991–92
Liverpool[v 1][v 2]5-oʻrin1894–951992–93112351962–63 (65 mavsum)35202024–25
Manchester City[v 1]2-oʻrin1899–19001992–9398302002–03 (25 mavsum)25102023–24
Manchester United[v 1][v 2]3-oʻrin1892–931992–93102351975–76 (52 mavsum)35202012–13
Newcastle United12-oʻrin1898–991993–9495322017–18 (10 mavsum)1041926–27
Nottingham Forest[v 1]16-oʻrin1892–931992–9361102022–23 (5 mavsum)511977–78
Sunderland7-oʻrin1890–911996–9788182025–26 (2 mavsum)261935–36
Tottenham Hotspur[v 1][v 2]17-oʻrin1909–101992–9392351978–79 (49 mavsum)3521960–61
  • West Ham United, Burnley va Wolverhampton Wanderers 2026–27-yilgi mavsum uchun Championshipga tushdi. Coventry City, Ipswich Town va Hull City esa 2025–26-yilgi Championshipda mos ravishda gʻolib, ikkinchi oʻrin sohibi va pley-off finali gʻolibi sifatida Premyer-ligaga koʻtarildi.
  • Premyer-ligaga ilk bor koʻtarilganidan beri quyi ligaga tushmagan ikki klub bor: Brentford (35 mavsumdan 6 tasida qatnashgan) va Brighton & Hove Albion (35 mavsumdan 10 tasida qatnashgan).
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Premyer-liganing ilk aʼzosi
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 Premyer-ligadan hech qachon tushmagan
  3. ↑ Ikkinchi Jahon urushi sabab 1940–41-yildan 1945–46-yilgacha liga oʻyinlari oʻtkazilmagan.
  4. 1 2 Futbol ligasining ilk oʻn ikki klubidan biri

Angliyadan tashqaridagi klublar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2011-yilda Swansea City koʻtarilgach, Premyer-ligada birinchi marta Uels klubi oʻynay boshladi.[104][105] Angliyadan tashqarida oʻtgan birinchi Premyer-liga oʻyini 2011-yil 20-avgustda boʻldi: Swansea City oʻz stadioni – „Liberty“da Wigan Athleticni qabul qildi.[106] 2013–14-yilgi mavsumda Cardiff City ham koʻtarildi va ligada ikkita Uels klubi boʻldi.[107] Ammo Cardiff birinchi mavsumining oʻzidayoq quyi ligaga tushib ketdi.[108] 2017–18-yilda Cardiff yana koʻtarildi, lekin oʻsha mavsumda Swansea City tushib ketgani uchun 2018–19-yilgi mavsumda ham ligada bitta Uels klubi qoldi.[109] 2018–19-yilgi mavsum oxirida Cardiff ham tushdi. Shundan beri Premyer-ligada Uels klubi oʻynamaydi.[110]

Swansea kabi klublar Uels futbol assotsiatsiyasiga aʼzo. Shuning uchun ular Yevropa musobaqalarida Angliya nomidan oʻynashi kerakmi yoki Uels nomidanmi, degan savol koʻp yillar tortishuvga sabab boʻldi. 2012–13-yilgi mavsumda Swansea Angliya liga kubogini yutdi va 2013–14-yilgi Yevropa ligasida Angliyaga berilgan uchta oʻrindan birini oldi.[111] Bundan oldin, 2012-yil martida UEFA Uels klublari bu oʻrinlarni olishi mumkinligini aniq aytgan edi.[112]

Shotlandiya yoki Irlandiya klublari Premyer-ligada oʻynashi haqida ham vaqti-vaqti bilan gap chiqib turadi, lekin bu hech qachon amalga oshmagan. Bunga eng yaqin kelingan payt – 1998-yil. Oʻshanda Premyer-liga Wimbledon klubiga Irlandiya poytaxti Dublinga koʻchib oʻtishga ruxsat bergan, ammo Irlandiya futbol assotsiatsiyasi bunga yoʻl qoʻymagan.[113][114][115][116] Ingliz gazetalarida Shotlandiyaning ikki yirik klubi – Celtic va Rangers Premyer-ligaga qoʻshilishi mumkinligi ham yozilgan, lekin bu ham gapligicha qolgan.[117]

Uelsning yana uchta klubi – Merthyr Town, Newport County va Wrexham Angliya ligalarida oʻynaydi. Ular ham kelajakda Premyer-ligaga koʻtarilishi mumkin.

Angliya oliy divizionidagi mavsumlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1888–89-yilgi mavsumdan 2026–27-yilgi mavsumgacha Angliyaning eng yuqori divizionida – avval eski Birinchi divizionda, keyin Premyer-ligada 128 ta mavsum oʻtdi va ularda jami 65 ta jamoa oʻynadi. Qalin harf bilan hozir Premyer-ligada oʻynayotgan klublar, kursiv bilan esa bu ligada hech qachon oʻynamagan klublar yozilgan. Qavs ichidagi yil klubning eng yuqori divizionda oxirgi marta oʻynagan mavsumini bildiradi. Hamma mavsumlarda oʻynagan klub yoʻq. Bunga eng yaqin klub – Everton: u 128 mavsumning 124 tasida oʻynagan.

  • 124 mavsum: Everton (2027)
  • 113 mavsum: Aston Villa (2027)
  • 112 mavsum: Liverpool (2027)
  • 110 mavsum: Arsenal (2027)
  • 102 mavsum: Manchester United (2027)
  • 98 mavsum: Manchester City (2027)
  • 95 mavsum: Newcastle United (2027)
  • 92 mavsum: Chelsea (2027), Tottenham Hotspur (2027)
  • 88 mavsum: Sunderland (2027)
  • 81 mavsum: West Bromwich Albion (2021)
  • 73 mavsum: Bolton Wanderers (2012)
  • 72 mavsum: Blackburn Rovers (2012)
  • 71 mavsum: Wolverhampton Wanderers (2026)
  • 68 mavsum: West Ham United (2026)
  • 66 mavsum: Sheffield Wednesday (2000)
  • 65 mavsum: Derby County (2008)
  • 63 mavsum: Sheffield United (2024)
  • 62 mavsum: Stoke City (2018)
  • 61 mavsum: Middlesbrough (2017), Burnley (2026), Nottingham Forest (2027)
  • 57 mavsum: Birmingham City (2011)
  • 56 mavsum: Leicester City (2025)
  • 55 mavsum: Leeds United (2027)
  • 47 mavsum: Southampton (2025)
  • 46 mavsum: Preston North End (1961)
  • 35 mavsum: Coventry City (2027)
  • 33 mavsum: Portsmouth (2010)
  • 32 mavsum: Huddersfield Town (2019), Fulham (2027)
  • 30 mavsum: Notts County (1992)
  • 28 mavsum: Blackpool (2011), Ipswich Town (2027)
  • 27 mavsum: Norwich City (2022), Crystal Palace (2027)
  • 26 mavsum: Charlton Athletic (2007)
  • 23 mavsum: Queens Park Rangers (2015)
  • 22 mavsum: Bury (1929)
  • 17 mavsum: Cardiff City (2019), Luton Town (2024)
  • 14 mavsum: Wimbledon (2000), Watford (2022), Brighton & Hove Albion (2027)
  • 12 mavsum: Grimsby Town (1948), Oldham Athletic (1994), Bradford City (2001)
  • 11 mavsum: Brentford (2027)
  • 10 mavsum: Bournemouth (2027)
  • 9 mavsum: Bristol City (1980), Swansea City (2018)
  • 8 mavsum: Wigan Athletic (2013)
  • 6 mavsum: Hull City (2027)
  • 5 mavsum: Accrington (1893)
  • 3 mavsum: Bradford (Park Avenue) (1921), Oxford United (1988), Reading (2013)
  • 2 mavsum: Darwen (1894), Millwall (1990)
  • 1 mavsum: Glossop North End (1900), Leyton Orient (1963), Northampton Town (1966), Carlisle United (1975), Swindon Town (1994), Barnsley (1998)

Premyer-ligadagi mavsumlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1992–93-yilgi mavsumdan 2026–27-yilgi mavsumgacha Premyer-ligada 35 ta mavsum oʻtdi va ularda 51 ta jamoa oʻynadi. Qalin harf bilan hozir ligada oʻynayotgan klublar yozilgan. Qavs ichidagi yil klubning Premyer-ligada oxirgi marta oʻynagan mavsumini bildiradi. Olti klub – Arsenal, Chelsea, Everton, Liverpool, Manchester United va Tottenham Hotspur – hamma mavsumlarda oʻynagan.

Xalqaro musobaqalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yevropa musobaqalariga yoʻllanma olish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2025–26-yilgi mavsum uchun saralash mezonlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Premyer-ligada birinchi toʻrt oʻrinni egallagan jamoalar keyingi mavsumda toʻgʻridan-toʻgʻri Chempionlar ligasiga chiqadi. Agar Chempionlar ligasi yoki Yevropa ligasini yutgan klub oʻz ligasida birinchi toʻrtlikka kirmagan boʻlsa ham, keyingi mavsumda Chempionlar ligasida oʻynashi mumkin. Bundan tashqari, oʻtgan mavsumda Yevropa turnirlarida eng yaxshi natija koʻrsatgan ikki mamlakat Chempionlar ligasida yana bittadan qoʻshimcha oʻrin oladi. Shunday qilib, bitta mamlakatdan Chempionlar ligasida koʻpi bilan yetti jamoa oʻynashi mumkin.[118]

Premyer-ligada beshinchi oʻrinni olgan jamoa va Angliya kubogi gʻolibi keyingi mavsumda Yevropa ligasida oʻynaydi. Agar Angliya kubogi gʻolibi ligada birinchi beshlikka kirgan yoki UEFA turnirlaridan birini yutgan boʻlsa, uning oʻrniga ligada oltinchi oʻrinni olgan jamoa Yevropa ligasiga chiqadi. Angliya liga kubogi gʻolibi esa Konferensiyalar ligasida oʻynash huquqini oladi. Agar bu kubok gʻolibi boshqa yoʻl bilan Yevropa turniriga chiqib boʻlgan boʻlsa, uning oʻrni ligadagi oltinchi jamoaga, oltinchi jamoa ham allaqachon yoʻllanma olgan boʻlsa – yettinchi jamoaga beriladi.[119]

Har bir mamlakat klublariga UEFA turnirlarida nechta oʻrin berilishi shu mamlakatning UEFA reytingiga bogʻliq. Bu reyting klublarning soʻnggi besh yildagi Yevropa turnirlaridagi natijalariga qarab hisoblanadi. Manbada koʻrsatilgan paytda Angliya bu reytingda birinchi, Ispaniya esa ikkinchi oʻrinda edi.

2025-yil 1-iyundagi holat quyidagicha (faqat Yevropaning eng kuchli beshta ligasi berilgan):[120][121]

Oʻrin Aʼzo mamlakat
(L: liga, C: kubok, LC: liga kubogi)		 Koeffitsiyent Jamoalar[x 1] 2026–27-yilgi mavsumdagi odatiy yoʻllanmalar[x 2]
2025 2024 Oʻzgarish 2020–21 2021–22 2022–23 2023–24 2024–25 Jami Chempionlar ligasi Yevropa ligasi Konferensiya ligasi Jami
11– Angliya Angliya (L, C, LC[x 3]) 24.357 21.000 23.000 17.375 29.464 115.196 4/9 4 2 1 7
22– Italiya Italiya (L, C) 16.285 15.714 22.357 21.000 21.875 97.231 0/7
33– Ispaniya Ispaniya (L, C) 19.500 18.428 16.571 16.062 23.892 94.453 2/8
44– Germaniya Germaniya (L, C) 15.214 16.214 17.125 19.357 18.421 86.331 2/7
55– Fransiya Fransiya (L, C) 7.916 18.416 12.583 16.250 17.928 73.093 2/7
  1. ↑ 2025–26-yilgi Chempionlar ligasi, Yevropa ligasi yoki Konferensiya ligasida hali qatnashayotgan jamoalar soni.
  2. ↑ Yevropa natijalari uchun qoʻshimcha oʻrinlar: soʻnggi mavsumning bir yillik koeffitsiyenti eng yuqori ikki mamlakatiga Chempionlar ligasi liga bosqichida bittadan qoʻshimcha yoʻllanma beriladi.
  3. ↑ Angliya liga kubogi gʻolibiga UEFAning maxsus ruxsati bilan Konferensiya ligasidan oʻrin beriladi; bu liga oʻrni orqali yoʻllanma olishi mumkin boʻlgan eng quyi jamoa oʻrnini egallaydi.

Oldingi mavsumlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2005-yilda Yevropa turnirlariga yoʻllanma berish qoidasida kutilmagan holat yuz berdi. Liverpool Chempionlar ligasini yutdi, ammo Premyer-ligada Chempionlar ligasiga yoʻllanma beradigan oʻrinni egallay olmadi. Finaldan uch hafta oldin Angliya futbol assotsiatsiyasi Chempionlar ligasiga faqat Premyer-ligadagi birinchi toʻrt jamoa chiqishini, uchinchi va toʻrtinchi jamoalar esa saralash bosqichidan boshlashini belgilagan edi.[122] Odatda turnir gʻolibi keyingi yili ham ishtirok etib, sovrinni himoya qiladi. Ammo Liverpool keyingi mavsumda oʻynay oladimi-yoʻqmi, nomaʼlum boʻlib qoldi. UEFA avvaliga bir mamlakatga toʻrttadan ortiq oʻrin berilmasligini aytdi va Angliya futbol assotsiatsiyasiga Everton oʻrniga Liverpoolni yuborishni taklif qildi.[123] Keyin UEFA ijrochi direktori Lars-Christer Olsson Liverpool amaldagi gʻolib sifatida turnirda albatta qatnashishini aytdi. Natijada oʻsha yili Angliya Chempionlar ligasida beshta oʻrin oldi.[124] Bu holat takrorlanmasligi uchun UEFA yangi qoida kiritdi: Chempionlar ligasi gʻolibi oʻz mamlakati ligasida qaysi oʻrinni egallashidan qatʼi nazar, keyingi mavsumda ham Chempionlar ligasida oʻynaydi.[124] Oʻsha paytda toʻrtta oʻrinli mamlakatlarda amaldagi gʻolib birinchi toʻrtlikka kirmasa, toʻrtinchi oʻrindagi jamoaning oʻrnini olardi. Yaʼni bir mamlakatdan toʻrttadan ortiq jamoa oʻynay olmasdi.[125] Bu qoida 2012-yilda ishlatildi: Chelsea Chempionlar ligasini yutdi, ammo Premyer-ligada oltinchi oʻrinni oldi. Shuning uchun 2012–13-yilgi Chempionlar ligasiga Tottenham Hotspur oʻrniga Chelsea chiqdi, Tottenham esa Yevropa ligasida oʻynadi.[126]

2015–16-yilgi mavsumdan boshlab Yevropa ligasi gʻolibi ham Chempionlar ligasiga chiqadigan boʻldi. Shundan keyin bir mamlakatdan Chempionlar ligasida beshtagacha jamoa oʻynashi mumkin boʻldi.[127] Angliyada bu birinchi marta 2016–17-yilgi mavsumda yuz berdi: Premyer-ligada oltinchi oʻrinni olgan Manchester United Yevropa ligasini yutdi va 2017–18-yilgi Chempionlar ligasida Angliyaning beshinchi vakili boʻldi.[128]

2020–2024-yillarda ingliz klublari Chempionlar ligasini ikki marta yutdi: 2021-yilgi finalda Chelsea Manchester Cityni, 2023-yilgi finalda esa Manchester City Inter Milanni yengdi. Shu besh yilda Real Madrid ham ikki marta gʻolib boʻldi: 2022-yilda Liverpoolni, 2024-yilda Borussia Dortmundni yengdi. Shunday qilib, beshta finalda oʻynagan oʻnta jamoaning toʻrttasi ingliz klubi edi: Chelsea, ikki marta Manchester City va Liverpool.[129]

Xalqaro musobaqalardagi natijalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ingliz klublari UEFA turnirlarida jami 52 ta sovrin yutgan. Bu boʻyicha ular faqat Ispaniya klublaridan (67) orqada. Eng nufuzli turnir – Chempionlar ligasini oltita ingliz klubi jami 15 marta yutgan, yana 12 marta finalda yutqazgan. Ispaniya klublarida bu raqamlar 20 va 11 ga teng.[130] Ikkinchi darajali turnir – Yevropa ligasida ingliz klublari 11 marta gʻolib boʻlib, 9 marta finalda yutqazgan; bu boʻyicha Angliya mamlakatlar orasida ikkinchi oʻrinda.[131] Hozir oʻtkazilmaydigan Kubok egalari kubogini ingliz jamoalari 8 marta yutgan – bu rekord, yana 5 marta finalga chiqqan.[132] UEFA tashkil qilmagan Yarmarka shaharlari kubogida ingliz klublari 4 marta gʻolib, 4 marta finalchi boʻlgan. Bu boʻyicha ular faqat Ispaniya klublaridan (6 gʻalaba, 3 final) orqada.[133] Yangi tashkil etilgan uchinchi darajali turnir – Konferensiyalar ligasida ham ingliz klublari hozircha eng koʻp – uch marta gʻolib boʻlgan.[134] Hozir oʻtkazilmaydigan toʻrtinchi darajali Intertoto kubogida Angliya 4 marta gʻolib, bir marta finalchi boʻlib, mamlakatlar orasida beshinchi oʻrinda turadi. Ammo ingliz klublari bu turnirga koʻpincha zaxira tarkibni yuborgan yoki umuman qatnashmagan.[135][136][137] Bir oʻyinli UEFA Superkubogida Angliya klublari 10 marta gʻolib, 12 marta ikkinchi oʻrinni olgan. Ispaniya 17 gʻalaba va 15 ikkinchi oʻrin bilan oldinda.[138] Xalqaro klub chempionligi maqomiga ega boʻlgan sobiq Qitʼalararo kubokka ham ingliz jamoalari jiddiy yondashmagan: ular bir oʻyinli musobaqada jami olti marta qatnashib, faqat bir marta yutgan va yana uch marta qatnashishdan voz kechgan.[139] FIFA oʻtkazadigan klublar oʻrtasidagi jahon chempionatini ingliz klublari besh marta yutgan. Bu sakkiz gʻalabaga ega Ispaniyadan keyingi ikkinchi natija.[140][137]

Homiylik

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Liganing birinchi mavsumida homiy boʻlmagan. 1993–2001-yillarda ligaga Carling pivo kompaniyasi homiylik qildi va liga FA Carling Premiership deb ataldi. 2001-yilda Barclaycard bilan shartnoma tuzilgach, nomi FA Barclaycard Premiership boʻldi. 2004–05-yilgi mavsum oldidan esa liga FA Barclays Premiership deb atala boshladi.

2007–08-yilgi mavsumda liganing nomi Barclays Premier League ga oʻzgartirildi.[141][142]

DavrHomiyLiga nomi
1992–1993Homiy yoʻqFA Premier League
1993–2001CarlingFA Carling Premiership[19]
2001–2004BarclaycardFA Barclaycard Premiership[19]
2004–2007BarclaysFA Barclays Premiership
2007–2016Barclays Premier League[19][143]
2016-yildan hozirgachaHomiy yoʻqPremier League

Barclays banki bilan shartnoma 2015–16-yilgi mavsum oxirida tugadi. 2015-yil 4-iyunda liga nomiga homiy nomini qoʻshish boʻyicha yangi shartnoma tuzilmasligi eʼlon qilindi. Liga rahbarlari AQShdagi yirik sport ligalari kabi ligani homiy nomisiz, toza nom bilan tanitishni xohlagan edi.[144]

Liganing nomiga homiylik qiladigan kompaniyadan tashqari boshqa rasmiy hamkorlari va mahsulot yetkazib beruvchilari ham bor.[145] 2025–26-yilgi mavsumdan boshlab oʻyinlar uchun rasmiy toʻplarni Puma kompaniyasi chiqaradi. Undan oldin toʻplarni Nike chiqarib kelgan.[146]

1994–2019-yillarda Topps kompaniyasi Premyer-liga futbolchilari tasvirlangan albom uchun yopishtiriladigan rasmlar va kolleksiya kartochkalarini chiqarish huquqiga ega edi.[147] 2007–08-yilgi mavsumda chiqarilgan Topps Match Attax – Premyer-liganing rasmiy kartochkali oʻyini. U Buyuk Britaniyada oʻgʻil bolalar orasida eng koʻp sotilgan kolleksiya mahsuloti va dunyoda eng koʻp sotilgan sport kartochkali oʻyini boʻldi.[147][148] 2018-yil oktabrida bu huquq 2019–20-yilgi mavsumdan boshlab Panini kompaniyasiga oʻtishi eʼlon qilindi.[149] 2017-yildan beri Cadbury shokolad kompaniyasi liganing rasmiy oziq-ovqat hamkori. 2017–18-yildan 2019–20-yilgacha u „Oltin butsa“ (eng koʻp gol urgan futbolchiga), „Oltin qoʻlqop“ (eng koʻp oʻyinda gol oʻtkazmagan darvozabonga) va „Mavsumning eng yaxshi pleymeykeri“ (eng koʻp gol pasi bergan futbolchiga) mukofotlariga homiylik qildi.[150][151] 2020–21-yilgi mavsumda bu mukofotlarga Coca-Cola Zero Sugar, 2021–22-yilgi mavsumdan beri esa Castrol homiylik qiladi.[152]

Moliyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Premyer-liga daromadi boʻyicha dunyodagi eng katta futbol ligasi. 2009–10-yilgi mavsumda uning klublari jami 2,48 milliard yevro pul topgan.[153][154] 2013–14-yilda teledan tushgan pul koʻpaydi, xarajatlar esa nazorat ostida boʻldi. Natijada liga klublari hammasi boʻlib 78 million funtdan koʻproq sof foyda koʻrdi. Boshqa hech bir futbol ligasi bunday foyda koʻrmagan edi.[155] 2010-yilda Premyer-liga Buyuk Britaniyaning xalqaro savdosiga va telekoʻrsatuv sohasiga qoʻshgan hissasi uchun Queenʼs Award for Enterprise – Qirolichaning tadbirkorlik mukofotiga sazovor boʻldi.[156]

Dunyodagi eng boy futbol klublarining bir nechtasi Premyer-ligada oʻynaydi. Deloitte kompaniyasining Football Money League roʻyxatiga koʻra, 2009–10-yilgi mavsum oxirida dunyodagi eng koʻp pul topgan 20 ta klubning yettitasi Premyer-liga klubi edi.[157] 2013–14-yilgi mavsum oxiriga kelib esa, asosan teledan tushgan pul koʻpaygani hisobiga liganing 20 ta klubining hammasi dunyodagi eng koʻp pul topgan 40 ta klub roʻyxatiga kirdi.[158] 2019-yilda liga oʻyinlarini mamlakat ichida va chet elda koʻrsatish huquqidan yiliga taxminan 3,1 milliard funt pul topdi.[159]

2012-yil dekabrida Premyer-liga klublari xarajatlarni qattiq cheklashga kelishib oldi. Birinchi taklifga koʻra, klub topganidan koʻp sarflamasligi kerak edi. Ikkinchi taklif esa futbolchilar maoshiga ketadigan pul har mavsumda qanchagacha oshishi mumkinligini cheklardi. Oʻsha paytda yangi teleshartnomalar tuzilishi yaqinlashib qolgan edi. Klublar bu pulning katta qismi toʻgʻridan-toʻgʻri futbolchilar va ularning agentlari choʻntagiga ketib qolishini xohlamadi.[160]

2016–17-yilgi mavsumda liga 20 ta klubga hammasi boʻlib 2 398 515 773 funt toʻladi. Har bir klub ligada oʻynagani uchun bir xil miqdorda – 35 301 989 funt oldi. Bundan tashqari, har bir klubga Buyuk Britaniyada oʻyinlarning qisqa sharhini koʻrsatish huquqi uchun 1 016 690 funt, jonli efirda koʻrsatilgan har bir oʻyini uchun 1 136 083 funt, chet elda koʻrsatish huquqi uchun 39 090 596 funt va savdo-reklama huquqlari uchun 4 759 404 funt berildi. Mavsum oxirida egallangan oʻringa qarab qoʻshimcha pul ham toʻlandi.[161] Bu pul jadvalning oxiridan sanaganda har bir oʻrin uchun 1 941 609 funt boʻldi. Masalan, 2017-yil mayida 16-oʻrinni olgan Burnley jadvalning oxiridan beshinchi boʻlgani uchun 5 × 1 941 609 = 9 708 045 funt oldi.[161]

Quyi ligaga tushish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Premyer-liga Futbol ligasidan ajralib chiqqandan beri uning klublari quyi ligalardagi klublarga qaraganda ancha koʻp pul oladi. Bu farqning asosiy sabablaridan biri – teledan tushadigan pul.[162]

Premyer-ligaga yangi koʻtarilgan jamoalar koʻpincha birinchi mavsumdayoq quyi ligaga qaytib ketadi. 2001–02, 2011–12, 2017–18 va 2022–23-yilgi mavsumlardan boshqa har bir mavsumda yangi koʻtarilgan jamoalardan kamida bittasi yana Futbol ligasiga tushib ketgan. 1997–98, 2023–24 va 2024–25-yilgi mavsumlarda esa koʻtarilgan uchala klub ham mavsum oxirida quyi ligaga qaytgan.[163]

Quyi ligaga tushgan klublar teledan tushadigan pulning keskin kamayishiga moslashishi uchun Premyer-liga ularga oʻz daromadidan „parashyut toʻlovi“ deb ataladigan yordam puli beradi. Premyer-liga klubi teledan oʻrtacha 41 million funt oladi,[164] Championship klubi esa atigi 2 million funt.[165] 2013–14-yilgi mavsumdan boshlab quyi ligaga tushgan klub toʻrt mavsum davomida jami 60 million funtdan koʻproq yordam oladi.[166] Tanqidchilarning fikricha, bu toʻlovlar Premyer-ligada oʻynab ketgan klublar bilan unga hali chiqmagan klublar oʻrtasidagi farqni yanada oshiradi.[167] Shuning uchun quyi ligaga tushgan klublar koʻpincha tez orada yana Premyer-ligaga qaytib chiqadi.

Premyer-ligaga tez qaytib chiqa olmagan baʼzi klublar pulsiz qolib, bankrot boʻlgan: ular tashqi boshqaruvchi qoʻliga oʻtgan yoki butunlay yopilgan. Daromadning keskin kamayishiga dosh bera olmagan ayrim klublar esa yanada pastroq ligalarga tushib ketgan.[168][169]

Ommaviy axborot vositalarida yoritilishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Buyuk Britaniya va Irlandiya

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Buyuk Britaniya va Irlandiyada efirga uzatilgan oʻyinlar soni
MavsumlarSkyBoshqalarJami
1992–200160–60
2001–2004110110
2004–2007138138
2007–200992Setanta46–138
2009–201092ESPN46138
2010–201311523138
2013–2016116TNT[z 3]38154
2016–201912642168
2019–202512852Amazon20200
2025–2029215+52–270[170]
Eden Hazard 2012-yilda Chelsea va Norwich City oʻrtasidagi oʻyinda toʻp bilan

Televideniye Premyer-liga tarixida katta rol oʻynagan. 1992-yilda liga oʻyinlarini koʻrsatish huquqini Sky kompaniyasiga berganida, bu oʻsha paytda juda xatarli qaror boʻlib koʻrindi, lekin keyin oʻzini oqladi. Oʻshanda Buyuk Britaniyada pullik televideniye deyarli yoʻq edi, muxlislar jonli futbolni koʻrish uchun pul toʻlashga hali oʻrganmagan edi. Ammo Skyning ishni toʻgʻri tashkil qilgani, ligada futbolning sifati va odamlarning futbolga qiziqishi tufayli bu huquqning narxi tez oʻsib bordi.[25]

Premyer-liga oʻyinlarni koʻrsatish huquqini barcha klublar nomidan birgalikda sotadi. Ispaniyaning La Ligasi kabi baʼzi Yevropa ligalarida esa har bir klub oʻz oʻyinlarini alohida sotadi. Natijada u yerda pulning katta qismi bir nechta eng yirik klubga tushadi.[171] Premyer-ligada bu pul uch qismga boʻlinadi:[172] yarmi barcha klublarga teng boʻlinadi; toʻrtdan bir qismi jadvaldagi oʻringa qarab beriladi – birinchi oʻrindagi klub oxirgi oʻrindagidan 20 baravar koʻp oladi, oradagi klublar ulushi esa oʻrinma-oʻrin bir xil miqdorda kamayib boradi; qolgan toʻrtdan bir qismi klubning televizorda koʻrsatilgan oʻyinlari uchun toʻlanadi, bundan odatda yirik klublar koʻproq oladi. Chet elga sotilgan huquqlardan tushgan pul esa 20 ta klubga teng boʻlinadi.[173]

Buyuk Britaniyada Premyer-liganing hamma oʻyinlari ham televizorda koʻrsatilmaydi. U yerda koʻp yillardan beri shanba kuni soat 14:45 dan 17:15 gacha boshlanadigan har qanday futbol oʻyinini jonli koʻrsatish taqiqlangan va bu taqiq hozir ham amalda.[174][175][176]

Sky bilan tuzilgan birinchi shartnoma besh mavsumga 304 million funt turgan.[177] 1997–98-yilgi mavsumdan boshlangan keyingi toʻrt mavsumlik shartnoma 670 million funtga yetdi.[177] 2001–2004-yillar uchun uchinchi shartnoma BSkyB bilan 1,024 milliard funtga tuzildi. 2004–2007-yillarda liga chet ellardagi huquqlarni har bir mamlakatga alohida sotib, 320 million funt topdi.[178] 2006-yil avgustida Skyning yakka hukmronligi tugadi: oltita oʻyin toʻplamidan ikkitasini Setanta Sports telekanali sotib oldi. Bunga Yevropa komissiyasining talabi sabab boʻldi – u barcha huquqlar bitta telekanalga berilmasligi kerak, deb hisoblagan edi. Sky va Setanta birgalikda 1,7 milliard funt toʻladi. Bu oldingi shartnomadan uchdan ikki baravar koʻp edi. Huquqlar narxi endi oshmaydi, deb oʻylagan mutaxassislar bundan hayron qoldi. Setanta yana bir huquqni oldi: shanba kuni soat 15:00 dagi bitta oʻyinni faqat Irlandiya tomoshabinlari uchun jonli koʻrsatish. BBC oʻsha uch mavsumda Match of the Day koʻrsatuvida oʻyinlar sharhini berish huquqini 171,6 million funtga saqlab qoldi. Bu oldingi uch yil uchun toʻlangan 105 million funtdan 63 foiz koʻp edi.[179] Sky va BT Group 242 ta oʻyinni keyinroq toʻliq qayta koʻrsatish huquqi uchun birgalikda 84,3 million funt toʻlashga kelishdi. Bu oʻyinlarni odatda oʻyin kuni soat 22:00 dan keyin 50 soat davomida televizor va internetda koʻrsatish mumkin edi.[180] Chet ellarga sotilgan huquqlar 625 million funt keltirdi – bu oldingi shartnomadan deyarli ikki baravar koʻp.[181] Shartnomalarning umumiy qiymati 2,7 milliard funtdan oshdi. 2007–2010-yillarda har bir Premyer-liga klubi oʻyinlarni koʻrsatishdan yiliga oʻrtacha 40 million funt oldi.[182]

Cristiano Ronaldo 2009-yilda Manchester United va Liverpool oʻrtasidagi oʻyinda jarima zarbasiga tayyorlanmoqda

Premyer-liga bilan Sky oʻrtasidagi shartnoma raqobatni cheklovchi til biriktirishga oʻxshaydi, degan ayblovlar bilan bir necha marta sudga tushgan.[183] Buyuk Britaniyaning savdoda adolatni nazorat qiluvchi idorasi 2002-yilda tekshiruv oʻtkazdi. Tekshiruv BSkyB pullik sport telekanallari bozorida eng kuchli oʻrinni egallab turganini aniqladi. Ammo kompaniya bu ustunligidan notoʻgʻri foydalangan, deyishga yetarli dalil topilmadi.[184] 1999-yil iyulida sud Premyer-liga barcha klublarning huquqlarini birgalikda sotishini tekshirdi va bu xalq manfaatlariga zid emas, degan xulosaga keldi.[185]

BBC 2016-yilgacha shanba va yakshanba kechqurunlari, kerak boʻlsa boshqa kunlari ham oʻyinlar sharhini koʻrsatib keldi.[186] 2010–2013-yillarda oʻyinlarni koʻrsatish huquqining oʻzi 1,782 milliard funtga sotildi.[187] Setanta Sports ligaga oxirgi 30 million funtni oʻz vaqtida toʻlay olmadi. Shuning uchun 2009-yil 22-iyunda uning Buyuk Britaniyadagi ikki toʻplami ESPN telekanaliga berildi: 2009–10-yilgi mavsumda 46 ta, 2010–2013-yillarda esa har mavsumda 23 tadan oʻyin.[188] 2012-yil 13-iyunda liga eʼlon qildi: BT 2013–14, 2014–15 va 2015–16-yilgi mavsumlarda har yili 38 ta oʻyinni koʻrsatadi va buning uchun yiliga 246 million funt toʻlaydi. Qolgan 116 ta oʻyin Skyda qoldi, u yiliga 760 million funt toʻlaydi. Mamlakat ichidagi huquqlarning umumiy narxi 3,018 milliard funtga yetdi. Bu 2010–11 – 2012–13-yillardagi shartnomalardan 70,2 foiz koʻp edi.[189] 2015-yilda Sky va BT yana uch yilga, 2018–19-yilgi mavsumgacha 5,136 milliard funtlik shartnoma tuzdi. Bu ham oldingisidan 70,2 foiz koʻp edi.[190]

2019–20-yilgi mavsumdan yangi shartnomalar kuchga kirdi va mamlakat ichida jami 200 ta oʻyin koʻrsatiladigan boʻldi. 2018-yil fevralida BT shanba kuni tushlik paytida boshlanadigan 32 ta oʻyinni oldi. Sky esa yettita toʻplamdan toʻrttasini oldi: dam olish kunlaridagi oʻyinlarning koʻpi (shu jumladan, shanba kechqurungi sakkizta yangi oʻyin), dushanba va juma kungi oʻyinlar. Har birida 20 tadan oʻyin boʻlgan yana ikki toʻplam keyinroq sotilishi kerak edi: ularga hafta oʻrtasidagi uchta tur va bayram kunidagi bitta tur kirgan. Sky koʻrsatishi mumkin boʻlgan oʻyinlar soni 148 taga yetib boʻlgani uchun, qolgan toʻplamlardan kamida bittasini internet orqali koʻrsatadigan yangi kompaniya olishi mumkin, deb taxmin qilindi. Sky va BT olgan besh toʻplamning narxi 4,464 milliard funt boʻldi.[191] 2018-yil iyunida qolgan ikki toʻplamni Amazon Prime Video va BT olgani eʼlon qilindi. Amazon har mavsumda 20 ta oʻyinni, jumladan dekabrdagi hafta oʻrtasi turi va 26-dekabrdagi barcha oʻyinlarni koʻrsatish huquqini oldi.[192] Amazon koʻrsatuvlarini Sunset + Vine va BT Sport birgalikda tayyorladi.[193]

Buyuk Britaniyada COVID-19 pandemiyasi sabab toʻxtatilgan 2019–20-yilgi mavsum qayta boshlanganda, liga qolgan barcha oʻyinlar televizorda, asosan Sky, BT va Amazonda koʻrsatilishini eʼlon qildi. Koʻp oʻyinlar bepul kanallarda ham berildi: Sky oʻzining Pick kanalida 25 ta oʻyinni, Amazon Twitch saytida toʻrtta oʻyinni koʻrsatdi. BBC esa liga tarixida birinchi marta toʻrtta oʻyinni jonli efirda koʻrsatdi.[194][195][196]

2020–21-yilgi mavsum stadionlarda tomoshabinlarsiz boshlandi. Shu sababli 8-sentyabrda klublar kamida sentyabr oxirigacha barcha oʻyinlarni televizorda koʻrsatishga qaror qildi. BBC va Amazon bittadan qoʻshimcha oʻyin oldi, oktabr uchun esa alohida tartib ishlab chiqilishi aytildi.[197][198] Keyin odatda koʻrsatilmaydigan oʻyinlarni BT Sport Box Office va Sky Box Office orqali har biri uchun 14,95 funt toʻlab koʻrish mumkinligi eʼlon qilindi. Muxlislar bundan norozi boʻldi. Muxlislar federatsiyasi (Football Supporters' Federation) narxni juda qimmat deb hisobladi. Odamlar oʻyinlarni noqonuniy saytlarda koʻra boshlashidan ham xavotir bildirildi. Muxlislar pullik koʻrsatuvni sotib olmaslikka va shu pulni xayriyaga berishga chaqirdi: Newcastle muxlislarining „Charity Not PPV“ („Pullik koʻrsatuv emas, xayriya“) tashabbusi bilan mahalliy oziq-ovqat banki uchun 20 ming funt, Arsenal muxlislari esa Islington Giving jamgʻarmasi uchun 34 ming funt yigʻdi. 13-noyabrda, Buyuk Britaniyada karantin qayta joriy qilingan paytda, Premyer-liga odatda koʻrsatilmaydigan oʻyinlarni ham asosiy telekanallar koʻrsatishini, BBC va Amazon esa qoʻshimcha oʻyinlar olishini eʼlon qildi.[199][200][201][202]

2022–23-yildan 2024–25-yilgacha boʻlgan keyingi shartnomalar COVID-19 pandemiyasi sabab tanlov oʻtkazilmasdan uzaytirildi. Shuning uchun huquqlar 2019–20-yilgi mavsumdagidek qoldi.[203]

Buyuk Britaniyadagi oʻyinlar sharhi

KoʻrsatuvDavrKanal
Match of the Day1992–2001
2004-yildan hozirgacha		BBC
The Premiership2001–2004ITV

2016-yil avgustida BBC Premyer-liga haqida The Premier League Show nomli haftalik koʻrsatuv tayyorlashini eʼlon qildi.[204]

Dunyo boʻylab

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Premyer-liga – dunyoda eng koʻp tomosha qilinadigan futbol ligasi. Uning oʻyinlari 212 ta mamlakat va hududda 643 million xonadonga koʻrsatiladi, ularni 4,7 milliard kishi koʻrishi mumkin.[8] Chet eldagi telekanallar uchun koʻrsatuvlarni liganing Premier League Productions boʻlimi tayyorlaydi, bu ishni IMG Productions kompaniyasi boshqaradi.[205] 2024-yil 22-noyabrda liga IMG bilan shartnomani toʻxtatib, 2026–27-yilgi mavsumdan bu boʻlimni oʻzi boshqarishini eʼlon qildi.[206]

Osiyoda eng koʻp koʻrsatiladigan sport koʻrsatuvi – Premyer-liga.[207] Hindiston va unga qoʻshni mamlakatlarda oʻyinlarni STAR Sports jonli koʻrsatadi.[208] Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikada koʻrsatish huquqi faqat beIN Sports telekanalida.[209] Xitoyda 2021–22-yilgi mavsumdan boshlab oʻyinlarni iQiyi, Migu va CCTV koʻrsatadi.[210][211][212] Indoneziyada oʻyinlarni SCTV, Malayziyada Astro koʻrsatadi. Avstraliyada jonli efir va internet orqali koʻrsatish huquqi faqat Optus aloqa kompaniyasida, undan oldin bu huquq Fox Sportsda edi.[213] 2022–23-yilgi mavsumdan Kanadada oʻyinlarni FuboTV koʻrsatadi.[214] Undan oldin Kanadada oʻyinlarni Sportsnet va TSN boʻlishib koʻrsatgan, keyin huquq DAZNʼga oʻtgan edi.[215]

AQShda ligani Comcast kompaniyasiga qarashli NBC Sports telekanali koʻrsatadi.[216] NBC Sports 2013-yilda bu huquqni Fox Soccer va ESPNʼdan olgan, uning koʻrsatuvlari yuqori baholangan.[217][218][219] 2015-yilda NBC Sports Premyer-liga bilan 2021–22-yilgi mavsum oxirigacha – olti yilga 1 milliard dollarlik (640 million funt) yangi shartnoma tuzdi.[220][221] 2022-yil yanvarida esa Kanadadagi huquqni DAZN oʻrniga FuboTV oldi.[214]

2021-yil noyabrida NBC yana olti yilga, 2028-yilgacha 2,76 milliard dollarlik (2 milliard funt) shartnoma tuzdi.[222][223]

Afrikaning Sahroi Kabirdan janubdagi mamlakatlarida ligani SuperSport koʻrsatadi.[224] 2025-yilgacha Yevropada oʻyinlarni koʻrsatish huquqi quyidagi telekanallarda edi: Fransiyada – Canal+,[225] Germaniya va Avstriyada – Sky Sport Germany,[226] Rossiyada – Match TV,[227] Italiyada – Sky Sport Italy,[228] Portugaliyada – Eleven Sports,[229] Ispaniyada – DAZN,[230] Turkiyada – beIN Sports Turkey,[231] Ruminiyada – Digi Sport,[232] Shvetsiya, Daniya va Norvegiyada – NENT.[233] NENT Polsha va Niderlandiyadagi huquqlarni ham olgan.[234] Janubiy Amerikaning koʻp qismida ligani ESPN koʻrsatadi,[235] Braziliyada esa ESPN Brasil va ESPN4 kanallari boʻlishib koʻrsatadi.[236][237] Markaziy Amerikada oʻyinlarni Paramount+ koʻrsatadi.[238]

Stadionlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2023–24-yilgi mavsumga qadar Premyer-liga oʻyinlari 61 ta stadionda oʻtkazilgan.[239] 1989-yildagi Hillsborough fojiasidan keyin tayyorlangan Teylor hisobotida stadionlardagi tik turib tomosha qilinadigan joylarni olib tashlash tavsiya qilindi. Shundan keyin Premyer-ligadagi barcha stadionlar faqat oʻrindiqli boʻldi.[240][241] Liga tuzilgandan beri Angliyadagi stadionlar kengaytirilib, sharoitlari yaxshilanib bordi, baʼzi klublar esa yangi stadionlarga koʻchib oʻtdi.[242] Premyer-liga oʻyinlari oʻtkazilgan stadionlardan 11 tasi keyinchalik buzib tashlangan. 2026–27-yilgi mavsumdagi stadionlarning sigʻimi bir-biridan juda farq qiladi: masalan, Manchester Unitedning Old Trafford stadioniga 74 031 kishi, Bournemouthning Dean Court stadioniga esa atigi 12 357 kishi sigʻadi.[243]

Stadionga keladigan muxlislar sotib olgan chiptalar Premyer-liga klublari uchun doimiy daromad manbai hisoblanadi.[244] 2022–23-yilgi mavsumda har bir oʻyinga oʻrtacha 40 235 kishi keldi, butun mavsumda esa stadionlarga jami 15 289 340 kishi tashrif buyurdi.[245] Bu liganing birinchi, 1992–93-yilgi mavsumidagi oʻrtacha 21 126 kishidan 19 109 kishi koʻp.[246] Ammo shuni hisobga olish kerakki, 1992–93-yilda koʻp stadionlarda joylar soni kamaytirilgan edi: klublar Teylor hisobotida belgilangan muddat – 1994–95-yilgacha tribunalarga oʻrindiqlar oʻrnatayotgan edi.[247][248] 2022–23-yilgi mavsumda birinchi marta jami tomoshabinlar soni 15 milliondan oshdi va bu liga rekordi boʻldi. Oʻrtacha tomoshabinlar soni ham 2021–22-yilgi mavsumdagi 39 989 kishilik rekorddan oshib ketdi. Oʻsha rekord esa 1948–49-yilgi mavsumdan beri, yaʼni 70 yildan ortiq vaqt buzilmagan koʻrsatkichni yangilagan edi.[249]

2024-yil oktabrida hukumat yangi mustaqil futbol nazorat idorasiga Premyer-liga klublariga oʻz stadionlarini oʻzlariga qarashli yoki boshqa kompaniyalarga sotishni taqiqlash huquqini bermoqchi ekani xabar qilindi.[250]

Murabbiylar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

„Bunday saviyani ilgari koʻrmaganman. Albatta, Germaniya, Italiya va Ispaniyada ham murabbiylar bor, lekin Premyer-ligadagilar eng yaxshilari, elita murabbiylar. Ularning mahorati va tayyorgarligi juda yuqori“. — Pep Guardiola, Premyer-liga murabbiylari haqida.[251]

Premyer-liga murabbiylari jamoaning kundalik ishiga – mashgʻulotlarni oʻtkazish, oʻyinga tarkib tanlash, yangi futbolchilar olishga javob beradi. Murabbiyning klubdagi taʼsiri har xil boʻladi: bu klub egalariga va murabbiyning muxlislar bilan munosabatiga ham bogʻliq.[252] Murabbiylarda UEFA Pro litsenziyasi boʻlishi shart. Bu UEFAning B va A darajali litsenziyalaridan keyingi eng yuqori murabbiylik guvohnomasi.[253] Premyer-liga klubida doimiy murabbiy boʻlib ishlamoqchi boʻlgan har bir kishida bu litsenziya boʻlishi kerak. Litsenziyasi yoʻq vaqtinchalik murabbiy jamoani koʻpi bilan 12 hafta boshqara oladi.[254] Vaqtinchalik murabbiy eski murabbiy ketgandan keyin yangisi tayinlanguncha jamoani boshqarib turadi. Ulardan baʼzilari yaxshi natija koʻrsatgani uchun doimiy murabbiy etib tayinlangan. Masalan, Portsmouthda Paul Hart, Tottenham Hotspurda David Pleat va Manchester Unitedda Ole Gunnar Solskjær shunday boʻlgan.

Arsenalning sobiq murabbiyi Arsène Wenger Premyer-liga tarixida eng uzoq ishlagan murabbiydir.

Arsène Wenger 1996-yildan 2017–18-yilgi mavsum oxirigacha Arsenal murabbiyi boʻlgan. U Premyer-ligada bitta klubda eng uzoq ishlagan va eng koʻp – 828 ta oʻyinda jamoasini boshqargan murabbiy.[255] Undan oldin bu rekord Alex Fergusonda edi: u Premyer-liga tuzilganidan to 2012–13-yilgi mavsum oxirida nafaqaga chiqquniga qadar Manchester Unitedni 810 ta oʻyinda boshqargan. Ferguson Unitedga 1986-yil noyabrida kelgan. Demak, u eski Birinchi divizionning oxirgi besh mavsumida ham, Premyer-liganing dastlabki 21 ta mavsumining hammasida ham United murabbiyi boʻlgan.[256]

Murabbiylar nega ishdan boʻshatilishi va bu jamoaga qanday taʼsir qilishini oʻrgangan bir nechta tadqiqot bor. Liverpool universitetidan Sue Bridgewater va Amsterdam universitetidan Bas ter Weel bu haqda alohida-alohida tadqiqot oʻtkazgan. Bridgewaterning aniqlashicha, klublar odatda jamoa bir oʻyinda oʻrtacha bir ochkodan kam toʻplay boshlaganda murabbiyni ishdan boʻshatadi.[257]

Kursiv vaqtinchalik murabbiylarni bildiradi.

Premyer-liganing 2026–27-yilgi mavsumdagi murabbiylari
Murabbiy Davlati Klub Tayinlangan sana Ishlagan muddati (2026-yil 20-oktabr holatiga koʻra)
Mikel Arteta Ispaniya IspaniyaArsenal2019-yil 20-dekabr6 yil 10 oy
Unai Emery Ispaniya IspaniyaAston Villa2022-yil 1-noyabr3 yil 11 oy 19 kun
Daniel Farke Germaniya GermaniyaLeeds United2023-yil 4-iyul3 yil 3 oy 16 kun
Fabian Hürzeler Germaniya GermaniyaBrighton & Hove Albion2024-yil 15-iyun2 yil 4 oy 5 kun
Régis Le Bris Fransiya FransiyaSunderland2024-yil 1-iyul2 yil 3 oy 19 kun
Frank Lampard Angliya AngliyaCoventry City2024-yil 28-noyabr1 yil 10 oy 22 kun
David Moyes Shotlandiya ShotlandiyaEverton2025-yil 11-yanvar1 yil 9 oy 9 kun
Sergej Jakirović Bosniya va Gersegovina Bosniya va GersegovinaHull City 2025-yil 11-iyun1 yil 4 oy 9 kun
Keith Andrews Irlandiya IrlandiyaBrentford 2025-yil 27-iyun1 yil 3 oy 23 kun
Michael Carrick Angliya AngliyaManchester United2026-yil 13-yanvar9 oy 7 kun
Roberto De Zerbi Italiya ItaliyaTottenham Hotspur 2026-yil 31-mart6 oy 19 kun
Marco Rose Germaniya GermaniyaBournemouth2026-yil 1-iyun4 oy 19 kun
Andoni Iraola Ispaniya IspaniyaLiverpool2026-yil 4-iyun4 oy 16 kun
Pierre Sage Fransiya FransiyaCrystal Palace2026-yil 15-iyun4 oy 5 kun
Gary OʼNeil Angliya AngliyaIpswich Town2026-yil 23-iyun3 oy 27 kun
Enzo Maresca Italiya ItaliyaManchester City2026-yil 29-iyun3 oy 21 kun
Xabi Alonso Ispaniya IspaniyaChelsea2026-yil 1-iyul3 oy 19 kun
Oliver Glasner Avstriya AvstriyaNottingham Forest2026-yil 6-iyul3 oy 14 kun
Álvaro Arbeloa Ispaniya IspaniyaFulham2026-yil 7-iyul3 oy 13 kun
Matthias Jaissle Germaniya GermaniyaNewcastle United2026-yil 5-avgust2 oy 15 kun

Futbolchilar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oʻyinlar soni

[tahrir | manbasini tahrirlash]
James Milner Premyer-ligada eng koʻp oʻyin oʻtkazgan futbolchidir.
Eng koʻp oʻyin oʻtkazgan futbolchilar
OʻrinFutbolchiOʻyin
1Angliya James Milner658
2Angliya Gareth Barry653
3Uels Ryan Giggs632
4Angliya Frank Lampard609
5Angliya David James572
6Uels Gary Speed535
7Angliya Emile Heskey516
8Avstraliya Mark Schwarzer514
9Angliya Jamie Carragher508
10Angliya Phil Neville505
2026-yil 24-may holatiga koʻra.[258]
Kursiv futbolchining hali professional faoliyatini davom ettirayotganini, qalin yozuv esa hali Premyer-ligada oʻynayotganini bildiradi.

Transfer qoidalari va xorijlik futbolchilar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Futbolchilar boshqa klubga faqat Angliya futbol assotsiatsiyasi belgilagan maxsus davrlarda – „transfer oynalari“da oʻtishi mumkin. Birinchi oyna mavsumning oxirgi kunidan 31-avgustgacha, ikkinchisi 31-dekabrdan 31-yanvargacha ochiq boʻladi. Bu muddatlardan tashqari futbolchini roʻyxatga olish uchun FAning alohida ruxsati kerak, bunday ruxsat odatda favqulodda holatlarda beriladi.[259] 2010–11-yilgi mavsumdan boshlab Premyer-liga yangi qoida kiritdi: har bir klub 21 yoshdan katta koʻpi bilan 25 ta futbolchini roʻyxatga oladi. Bu roʻyxatni faqat transfer oynasida yoki favqulodda holatda oʻzgartirish mumkin.[260][261] Bu qoida „mahalliy tarbiyalangan futbolchilar“ talabini ham kiritishga imkon berdi: 2010-yildan boshlab roʻyxatdagi 25 futbolchidan kamida sakkiztasi shunday futbolchi boʻlishi kerak.[260]

Premyer-liganing birinchi mavsumi – 1992–93-yilgi mavsumning birinchi turida asosiy tarkiblarda maydonga tushgan futbolchilardan atigi 11 tasi Buyuk Britaniya yoki Irlandiyadan emas edi.[262] 2000–01-yilga kelib ligadagi futbolchilarning 36 foizi, 2004–05-yilda esa 45 foizi chet ellik edi. 1999-yil 26-dekabrda Chelsea Premyer-ligada birinchi boʻlib asosiy tarkibga faqat chet ellik futbolchilarni chiqardi.[263] 2005-yil 14-fevralda esa Arsenal oʻyinga butunlay chet elliklardan iborat 16 kishilik tarkibni eʼlon qilgan birinchi klub boʻldi.[264] 2009-yilga kelib ligadagi futbolchilarning 40 foizidan kamrogʻi ingliz edi.[265] 2020-yil fevraliga qadar Premyer-ligada 117 ta turli mamlakat fuqarolari oʻynagan, 101 ta mamlakat fuqarolari esa gol urgan.[266]

Klublar yosh ingliz futbolchilari oʻrniga chet elliklarni koʻproq olayotganidan xavotir kuchaydi. Shundan keyin 1999-yilda Buyuk Britaniya Ichki ishlar vazirligi Yevropa Ittifoqiga kirmaydigan mamlakatlardan kelgan futbolchilarga ishlash uchun ruxsatnoma berish qoidalarini qattiqlashtirdi.[267] Ruxsatnoma olish uchun futbolchi soʻnggi ikki yil ichida oʻz terma jamoasining rasmiy oʻyinlarining kamida 75 foizida maydonga tushgan boʻlishi kerak edi. Bundan tashqari, uning mamlakati oʻsha ikki yilda FIFA reytingida oʻrtacha 70-oʻrindan pastga tushmagan boʻlishi talab qilinardi. Agar futbolchi bu talablarga toʻgʻri kelmasa, uni olmoqchi boʻlgan klub qarorga eʼtiroz bildirishi mumkin edi.[268]

2021-yil yanvarida Buyuk Britaniya Yevropa Ittifoqidan chiqqach (Brexit), yangi qoida kuchga kirdi. Endi chet ellik futbolchi, u Yevropa Ittifoqi fuqarosi boʻladimi yoki yoʻqmi, Angliyada oʻynash uchun futbol boshqaruv organining maxsus tasdigʻini (GBE) olishi shart.[269]

Toʻpurarlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Alan Shearer 260 gol bilan Premyer-liga tarixidagi eng yaxshi toʻpurardir.

2026-yil 24-maydagi holat:[270]

OʻrinFutbolchiYillarGollarOʻyinlarHar oʻyinga gol
1Angliya Alan Shearer1992–20062604410.59
2Angliya Harry Kane2012–20232133200.67
3Angliya Wayne Rooney2002–20182084910.42
4Misr Mohamed Salah2014–2015,
2017–2026		1933280.59
5Angliya Andy Cole1992–20081874140.45
6Argentina Sergio Agüero2011–20211842750.67
7Angliya Frank Lampard1995–20151776090.29
8Fransiya Thierry Henry1999–2007,
2012		1752580.68
9Angliya Robbie Fowler1993–2007,
2008		1633790.43
10Angliya Jermain Defoe2001–2003,
2004–2014,
2015–2019		1624960.33

Kursiv futbolchining professional faoliyatini davom ettirayotganini, qalin yozuv esa hali Premyer-ligada oʻynayotganini bildiradi.

Thierry Henry (chapda) va Mohamed Salah (oʻngda) toʻrttadan „Oltin butsa“ yutib, bu borada rekord oʻrnatgan.

Har mavsumda eng koʻp gol urgan futbolchiga „Oltin butsa“ mukofoti beriladi. Liga tarixida eng koʻp gol urgan futbolchi – Blackburn Rovers va Newcastle Unitedning sobiq hujumchisi Alan Shearer: uning 260 ta goli bor.[271] 35 nafar futbolchi ligada 100 tadan ortiq gol urgan.[272] 1992–93-yilgi birinchi mavsumdan beri 11 ta klubning 23 nafar futbolchisi mavsumning eng yaxshi toʻpurari boʻlgan (baʼzilari bu nomni boshqa futbolchi bilan boʻlishgan).[273] Thierry Henry 2005–06-yilgi mavsumda 27 ta gol urib, toʻrtinchi marta eng yaxshi toʻpurar boʻldi. Erling Haaland 2022–23-yilgi mavsumda 36 ta gol urib, 38 oʻyinli mavsumlar uchun rekord oʻrnatdi.[274] Manchester United futbolchisi Ryan Giggs liganing dastlabki 21 mavsumining har birida kamida bitta gol urgan – bu ham rekord.[275] Giggs 162 ta gol pasi bilan Premyer-ligada eng koʻp gol pasi bergan futbolchi hamdir.[276]

Ish haqi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Premyer-ligada jamoa yoki futbolchi maoshiga chegara qoʻyilmagan. Liga tuzilgan paytda futbolchining oʻrtacha yillik maoshi 75 ming funt edi. Teleshartnomalarning narxi oshgan sari maoshlar ham tez oʻsdi.[277] 2018–19-yilgi mavsumda futbolchining oʻrtacha yillik maoshi 2,99 million funtga yetdi.

2018–19-yilgi mavsumda Premyer-liganing 20 ta klubi futbolchilar maoshiga jami 1,62 milliard funt sarfladi. Boshqa ligalarda bu raqam ancha kam edi: La Ligada 1,05 milliard, A Seriyada 0,83 milliard, Bundesligada 0,72 milliard va Liga 1da 0,54 milliard funt. Premyer-ligada oʻrtacha maosh eng yuqori klub – Manchester United (6,5 million funt). Bu Ispaniyadagi eng yuqori koʻrsatkich – Barcelona (10,5 million) va Italiyadagi Juventusdan (6,7 million) kam, ammo Germaniyadagi Bayern Munich (6,4 million) va Fransiyadagi Paris Saint-Germaindan (6,1 million) koʻp. 2018–19-yilgi mavsumda ligadagi eng koʻp maosh toʻlaydigan klub eng kam toʻlaydigan klubdan 6,82 baravar koʻp toʻlagan. La Ligada bu farq 19,1 baravar, A Seriyada 16 baravar, Bundesligada 20,5 baravar, Liga 1da esa 26,6 baravar. Klublar orasidagi bu farq kichikroq boʻlgani uchun Premyer-ligada kurash boshqa yirik Yevropa ligalaridagidan teng va qizgʻinroq, deb hisoblanadi.[278]

Futbolchi transferlari narxi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Premyer-liga tuzilgandan beri futbolchilar uchun toʻlanadigan eng katta transfer narxi doim oshib kelgan. Liganing birinchi mavsumi boshlanishidan oldin Alan Shearer narxi 3 million funtdan oshgan birinchi britaniyalik futbolchi boʻldi.[279] Premyer-liga klublari toʻlagan eng katta transfer narxi – 125 million funt. Bu pul Enzo Fernández va Alexander Isak uchun toʻlangan. Bu ikki transfer Premyer-liga klublari ishtirok etgan eng qimmat transferlar hamdir.

Premyer-liga klublari toʻlagan eng katta transfer summalari
Oʻrin Futbolchi Narx (million funt) Yil Qaysi klubdan → qaysi klubga Manba(lar)
1 Argentina Enzo Fernández £125 2026 Angliya Chelsea Angliya Manchester City [280]
Shvetsiya Alexander Isak £125 2025 Angliya Newcastle United Angliya Liverpool [281]
3 Angliya Morgan Rogers £117 2026 Angliya Aston Villa Angliya Chelsea [282]
4 Angliya Elliot Anderson £116 2026 Angliya Nottingham Forest Angliya Manchester City [283]
5 Argentina Enzo Fernández £106,8 2023 Portugaliya Benfica Angliya Chelsea [284]
6 Fransiya Bradley Barcola £106 2026 Fransiya Paris Saint-Germain Angliya Liverpool [285]
7 Angliya Jack Grealish £100 2021 Angliya Aston Villa Angliya Manchester City [286]
Angliya Declan Rice £100[b] 2023 Angliya West Ham United Angliya Arsenal [287]
Ekvador Moisés Caicedo £100[c] 2023 Angliya Brighton & Hove Albion Angliya Chelsea [288]
Germaniya Florian Wirtz £100[d] 2025 Germaniya Bayer Leverkusen Angliya Liverpool [289]
  1. ↑ Bu nomdagi FA – Angliya futbol assotsiatsiyasi.
  2. ↑ Boshlangʻich toʻlov 100 million funt, xabarlarga koʻra yana 5 million funt bonus
  3. ↑ Boshlangʻich toʻlov 100 million funt, xabarlarga koʻra yana 15 million funt bonus
  4. ↑ Boshlangʻich toʻlov 100 million funt, xabarlarga koʻra yana 16 million funt bonus
Premyer-liga klublari olgan eng katta transfer summalari
Oʻrin Futbolchi Narx (million funt) Yil Qaysi klubdan → qaysi klubga Manba(lar)
1 Argentina Enzo Fernández £125 2026 Angliya Chelsea Angliya Manchester City [280]
Shvetsiya Alexander Isak £125 2025 Angliya Newcastle United Angliya Liverpool [281]
3 Angliya Morgan Rogers £117 2026 Angliya Aston Villa Angliya Chelsea [282]
4 Angliya Elliot Anderson £116 2026 Angliya Nottingham Forest Angliya Manchester City [283]
5 Braziliya Philippe Coutinho £105[a] 2018 Angliya Liverpool Ispaniya Barcelona [290]
6 Angliya Jack Grealish £100 2021 Angliya Aston Villa Angliya Manchester City [286]
Angliya Declan Rice £100[b] 2023 Angliya West Ham United Angliya Arsenal [287]
Ekvador Moisés Caicedo £100[c] 2023 Angliya Brighton & Hove Albion Angliya Chelsea [288]
9 Italiya Sandro Tonali £92,5[d] 2026 Angliya Newcastle United Angliya Tottenham Hotspur [291]
10 Belgiya Eden Hazard £89[e] 2019 Angliya Chelsea Ispaniya Real Madrid [292]
  1. ↑ Boshlangʻich toʻlov 105 million funt, xabarlarga koʻra yana 37 million funt bonus
  2. ↑ Boshlangʻich toʻlov 100 million funt, xabarlarga koʻra yana 5 million funt bonus
  3. ↑ Boshlangʻich toʻlov 100 million funt, xabarlarga koʻra yana 15 million funt bonus
  4. ↑ Boshlangʻich toʻlov 92,5 million funt, xabarlarga koʻra yana 7,5 million funt bonus
  5. ↑ Boshlangʻich toʻlov 89 million funt, xabarlarga koʻra yana 60 million funt bonus

Mukofotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kubok

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Premyer-liga kubogi

Premyer-ligada ikkita kubok bor: biri haqiqiy kubok, u amaldagi chempionda saqlanadi, ikkinchisi uning nusxasi. Agar mavsumning oxirgi kunigacha ikki klub chempionlik uchun kurashayotgan boʻlsa, gʻolib aniqlangandan bir necha daqiqa oʻtib kubokni topshirish uchun ikkita kubok kerak boʻladi.[293] Juda kamdan-kam hollarda oxirgi turda ikkitadan koʻp klub chempion boʻlishi mumkin boʻladi. Bunday paytda avvalgi chempionlarga berilgan nusxadan foydalaniladi.[294]

Hozirgi Premyer-liga kubogini Londondagi Garrard & Co/Asprey zargarlik kompaniyasi yasagan. Uning chizmasini kompaniya xodimlari Trevor Brown va Paul Marsden tayyorlagan. Kubokning tepasida oltin toj, pastida malaxit toshidan qilingan taglik bor. Tagligining ogʻirligi 33 funt (taxminan 15 kg), kubokning oʻzi 22 funt (taxminan 10 kg).[295] Kubok tagligi bilan birga 76 sm baland, 43 sm keng va 25 sm qalinlikda.[296]

Arsenalga 2003–04-yilgi mavsumni magʻlubiyatsiz yakunlagani uchun topshirilgan oltin Premyer-liga kubogi

Kubokning asosiy qismi sof kumushdan va oltin suvi yuritilgan kumushdan, tagligi esa qimmatbaho tosh – malaxitdan yasalgan. Taglikni oʻrab turgan kumush halqaga chempion boʻlgan klublarning nomlari yoziladi. Malaxitning yashil rangi futbol maydonining rangini bildiradi.[296] Kubokning bezaklari ingliz futbolining ramzi boʻlgan uchta sherga asoslangan. Ikki sher kubokning ikki yonidagi dastasi ustida turadi. Uchinchi sher esa mavsum oxirida kubokni boshi uzra koʻtargan chempion jamoa sardoridir.[297] Kubok dastalariga bogʻlanadigan lentalar har yili chempion jamoaning rangida boʻladi. 2004-yilda Arsenal bitta ham oʻyinda yutqazmay chempion boʻlganini nishonlash uchun kubokning maxsus oltin nusxasi yasalgan.[298]

Futbolchi va murabbiylar mukofotlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Liverpool futbolchilariga 2019–20-yilda berilgan Premyer-liga chempionligi medali

Chempionlik kubogi va gʻolib futbolchilarga beriladigan medallardan tashqari, Premyer-liga mavsum davomida boshqa mukofotlar ham beradi. Har bir oʻyinda eng yaxshi oʻynagan futbolchi „Oʻyinning eng yaxshi futbolchisi“ deb taqdirlanadi. Har oy „Oyning eng yaxshi murabbiyi“, „Oyning eng yaxshi futbolchisi“ va „Oyning eng yaxshi goli“ mukofotlari beriladi.[299] Mavsum oxirida „Mavsumning eng yaxshi murabbiyi“,[300] „Mavsumning eng yaxshi futbolchisi“[301] va „Mavsumning eng yaxshi goli“ mukofotlari topshiriladi. 2019–20-yilgi mavsumdan boshlab 23 yoshgacha boʻlgan eng yaxshi futbolchiga „Mavsumning eng yaxshi yosh futbolchisi“ mukofoti beriladi.[302]

Har mavsumda eng koʻp gol urgan futbolchi „Oltin butsa“, eng koʻp gol pasi bergan futbolchi „Mavsumning eng yaxshi pleymeykeri“,[151] eng koʻp oʻyinda darvozasiga gol oʻtkazmagan darvozabon esa „Oltin qoʻlqop“ mukofotini oladi.[303]

2021–22-yilgi mavsumdan yana toʻrtta mukofot berila boshlandi. „Mavsumning eng yaxshi seyvi“ toʻpni eng chiroyli qaytargan darvozabonga beriladi.[304] „Mavsumning hal qiluvchi futbolchisi“ bitta oʻyin taqdirini eng koʻp oʻzgartirgan futbolchiga topshiriladi.[305] „Eng kuchli gol“ mukofoti zarbadan keyin toʻp darvozaga eng tez uchib kirgan gol muallifiga beriladi. „Eng kutilmagan qaytish“ mukofoti esa Oracle kompaniyasining hisob-kitobiga koʻra yutqazib turib, gʻalaba qozonishi eng kam kutilgan jamoaga beriladi.[306]

2017–18-yilgi mavsumdan boshlab Premyer-ligada 100 ta oʻyin oʻtkazgan, keyin har yuz oʻyin, shuningdek, 50 ta gol urgan, keyin har 50 ta gol urgan futbolchiga maxsus mukofot beriladi. Bunday futbolchiga liga esdalik medali va uning yutugʻi yozilgan taxtacha solingan quti topshiradi.[307]

20 mavsum mukofotlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2012-yilda Premyer-liga oʻzining 20 yilligi munosabati bilan „20 mavsum mukofotlari“ni topshirdi:[308]

Izohlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ 2011–2019-yillarda turli mavsumlarda Uelsning Cardiff City va Swansea City klublari ham Angliya futbol ligalari tizimida qatnashib, Premyer-ligada oʻynagan.
  2. ↑ 1992–1995-yillarda ligada 22 ta klub boʻlgan.
  3. ↑ 2023-yilgacha BT Sport deb atalgan.
  1. ↑ Angliyadan tashqarida English Premier League (EPL), norasmiy tarzda esa Prem deb ham ataladi.

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ „When will goal-line technology be introduced?“. 2013-yil 9-iyulda asl nusxadan arxivlangan. The total number of matches can be calculated using the formula n*(n-1) where n is the total number of teams.
  2. ↑ „Why is there a Saturday football blackout in the UK for live streams & TV broadcasts?“. Goal India. 2022-yil 2-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 2-may.
  3. ↑ Smith, Rory; Draper, Kevin; Panja, Tariq. „The Long Search to Fill Soccer's Biggest, Toughest Job“ (2020-yil 9-fevral). 2020-yil 9-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 19-avgust.
  4. ↑ „Premier League agrees record £6.7bn domestic TV rights deal“. BBC Sport. 2023-yil 4-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 4-dekabr.
  5. ↑ „Annual Review of Football Finance 2022“. Deloitte (2022). Qaraldi: 2026-yil 22-avgust.
  6. ↑ „Overseas rights overtake domestic in latest Premier League cycle“. SportBusiness (2022-yil 24-may). 2022-yil 25-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 22-avgust.
  7. ↑ „Premier League clubs share record £2.8bn in broadcast revenue“. Premier League (2024-yil 7-iyun). 2024-yil 7-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 12-iyun.
  8. 1 2 „History and time are key to power of football, says Premier League chief“ (2013-yil 3-iyul). 2016-yil 9-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 3-iyul.
  9. ↑ „Playing the game: The soft power of sport“. British Council. 2018-yil 10-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 9-oktyabr.
  10. ↑ „Premier League Annual Report 2024/25“. Premier League. Qaraldi: 2026-yil 23-avgust.
  11. ↑ „English Premier League Performance Stats – 2024–25“. ESPN. Qaraldi: 2025-yil 19-iyun.
  12. ↑ „Premier League 2024/25 » Attendance“. weltfussball.de. 2025-yil 25-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 25-may.
  13. ↑ Chard, Henry „Your ground's too big for you! Which stadiums were closest to capacity in England last season?“. Sky Sports. Sky Sports. 2018-yil 6-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 30-yanvar.
  14. ↑ „Member associations - UEFA rankings - Country coefficients“. UEFA (2018-yil iyul). 2025-yil 23-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 26-yanvar.
  15. ↑ O, Gerard „Champions League: What Country Has Been the Most Successful“. Bleacher Report. 2022-yil 2-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 2-may.
  16. ↑ „Premier League Competition Format & History | Premier League“. 2022-yil 24-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 24-iyul.
  17. ↑ „How long have Everton been in top-flight, which other clubs have never gone down“ (2023-yil 14-may). 2023-yil 9-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 9-may.
  18. ↑ „1985: English teams banned after Heysel“. BBC News (1985-yil 31-may). 2017-yil 8-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 8-avgust.
  19. 1 2 3 4 5 6 „A History of The Premier League“. Premier League. 2011-yil 18-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2007-yil 22-noyabr.
  20. ↑ „The Taylor Report“. Football Network. 2006-yil 16-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2007-yil 22-noyabr.
  21. 1 2 Taylor, Matthew. The Association Game: A History of British Football. Routledge, 18 October 2013 — 342-bet. ISBN 978-1-317-87008-1. Qaraldi: 2017-yil 9-iyul (2023-yil 16-iyulda asl nusxadan arxivlangan). 
  22. ↑ Tongue, Steve. Turf Wars: A History of London Football. Pitch Publishing, 2016. ISBN 978-1-78531-248-9. 
  23. ↑ Lipton, Martin „Chapter 15: Mr Chairman“, . White Hart Lane: The Spurs Glory Years 1899–2017. Weidenfeld & Nicolson, 5 October 2017. ISBN 978-1-4091-6928-4. Qaraldi: 2018-yil 9-dekabr (2023-yil 16-iyulda asl nusxadan arxivlangan). 
  24. 1 2 Taylor, Matthew. The Association Game: A History of British Football. Routledge, 18 October 2013 — 343-bet. ISBN 978-1-317-87008-1. Qaraldi: 2017-yil 10-iyul (2024-yil 19-fevralda asl nusxadan arxivlangan). 
  25. 1 2 Crawford, Gerry „Fact Sheet 8: British Football on Television“. Centre for the Sociology of Sport, University of Leicester. 2011-yil 6-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 10-avgust.
  26. ↑ „Super Ten Losing Ground“ (1988-yil 14-iyul). 2021-yil 28-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 9-sentyabr.
  27. 1 2 „The History of the Football League“. The Football League. 2008-yil 11-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 12-sentyabr.
  28. 1 2 King, Anthony. End of the Terraces: The Transformation of English Football. Leicester University Press, 2002 — 64–65-bet. ISBN 978-0-7185-0259-1. Qaraldi: 2019-yil 4-iyul (2024-yil 19-fevralda asl nusxadan arxivlangan). 
  29. ↑ King, Anthony. End of the Terraces: The Transformation of English Football. Leicester University Press, 2002 — 103-bet. ISBN 978-0-7185-0259-1. 
  30. 1 2 Conn, David. „Greg Dyke seems to forget his role in the Premier League's formation“. The Guardian (2013-yil 4-sentyabr). 2017-yil 16-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 18-yanvar.
  31. ↑ „The Men who Changed Football“. BBC News (2001-yil 20-fevral). 2022-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 20-dekabr.
  32. 1 2 Rodrigues, Jason. „Premier League football at 20: 1992, the start of a whole new ball game“. The Guardian (2012-yil 2-fevral). 2019-yil 3-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 18-yanvar.
  33. ↑ MacInnes, Paul. „Deceit, determination and Murdoch's millions: how Premier League was born“. The Guardian (2017-yil 23-iyul). 2017-yil 24-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 18-yanvar.
  34. ↑ „In the matter of an agreement between the Football Association Premier League Limited and the Football Association Limited and the Football League Limited and their respective member clubs“. HM Courts Service. 2007-yil 27-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 8-avgust.
  35. ↑ Lovejoy, Joe „3. The Big Kick-Off“, . Glory, Goals and Greed: Twenty Years of the Premier League. Random House, 2011. ISBN 978-1-78057-144-7. 
  36. ↑ „Premiership 1992/93“. Soccerbase. 2020-yil 21-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 16-oktyabr.
  37. ↑ Shaw, Phil. „The Premier Kick-Off: Ferguson's false start“ (1992-yil 17-avgust). 2012-yil 28-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 24-avgust.
  38. ↑ „Sir Alex Ferguson's best ever Manchester United players“. BBC Sport. British Broadcasting Corporation (2013-yil 8-may). Qaraldi: 2026-yil 4-oktyabr.
  39. ↑ Mendola, Nicholas „Premier League relegation history: Relegated teams by season, length of absence“ (en-US). NBC Sports (2026-yil 25-may). Qaraldi: 2026-yil 25-avgust.
  40. ↑ „ARSENAL DOUBLE VICTORY - Early Day Motions - UK Parliament“ (en). edm.parliament.uk. Qaraldi: 2026-yil 18-sentyabr.
  41. ↑ „Shearer goes home for pounds 15m“ (en). The Independent (1996-yil 29-iyul). Qaraldi: 2026-yil 18-sentyabr.
  42. ↑ „Final-day title deciders: Blackburn triumph in dramatic day“ (en). www.premierleague.com (2022-yil 12-may). Qaraldi: 2026-yil 18-sentyabr.
  43. ↑ „1998/99 Season Review“ (en). www.premierleague.com (2018-yil 25-may). Qaraldi: 2026-yil 18-sentyabr.
  44. ↑ Northcroft, Jonathan. „Breaking up the Premier League's Big Four“ (2008-yil 11-may). 2011-yil 10-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 26-may.
  45. ↑ „Arsenal make history“. BBC Sport (2004-yil 15-may). 2009-yil 27-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 16-sentyabr.
  46. ↑ Stone, Simon.. „Man City might miss out on Champions League - Guardiola“. BBC Sport. British Broadcasting Corporation (2024-yil 25-dekabr). Qaraldi: 2026-yil 4-oktyabr.
  47. ↑ „UEFA Champions League – History: Finals by season“. UEFA. 2018-yil 10-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 21-iyun.
  48. ↑ Saffer, Paul.. „Champions League last eight: which nations dominate?“. UEFA.com. UEFA (2019-yil 8-aprel). Qaraldi: 2026-yil 4-oktyabr.
  49. ↑ „UEFA Europa League – History: Finals by season“. UEFA. 2018-yil 25-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 21-iyun.
  50. ↑ Neate, Rupert; correspondent, Rupert Neate Wealth. „Oligarch v sheikh: Champions League final's battle of the billionaires“ (en-GB). The Guardian (2021-yil 29-may). Qaraldi: 2026-yil 20-sentyabr.
  51. ↑ Großekathöfer, Maik; Pfeil, Gerhard. „Manchester City's New Owners: The Sheikhs Take on the Oligarchs in British Football“ (en). Der Spiegel (2008-yil 12-sentyabr). Qaraldi: 2026-yil 20-sentyabr.
  52. 1 2 Jolly, Richard „Changing dynamics of the 'Big Six' in Premier League title race“. The National (2011-yil 11-avgust). 2017-yil 4-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 18-avgust.
  53. ↑ Smith, Rory. „Champions League defeat could ruin Tottenham's season says Vedran Corluka“. The Daily Telegraph (2010-yil 23-iyul). 2022-yil 10-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 14-avgust.
  54. ↑ „Alex McLeish says Aston Villa struggle to compete with top clubs“. BBC Sport (2011-yil 8-sentyabr). 2024-yil 19-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 8-sentyabr.
  55. ↑ De Menezes, Jack. „Arsenal secure top-four finish for 20th straight season to reach Champions League after Manchester United defeat“ (2016-yil 11-may). 2016-yil 18-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 1-iyun.
  56. ↑ „Leicester City win Premier League title after Tottenham draw at Chelsea“. BBC Sport (2016-yil 2-may). 2018-yil 24-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 22-mart.
  57. ↑ Conn, David. „Premier League clubs aim to block rich six's bid for a bigger share of TV cash“. The Guardian (2017-yil 27-sentyabr). 2018-yil 8-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 21-dekabr.
  58. ↑ Tweedale, Alistair. „The changing shape of the Premier League: how the 'big six' are pulling away“. The Daily Telegraph (2017-yil 2-oktyabr). 2022-yil 10-yanvarda asl nusxadan arxivlangan.
  59. ↑ Wilson, Bill. „Manchester United remain football's top revenue-generator“. BBC News (2018-yil 23-yanvar). 2018-yil 5-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 13-mart.
  60. ↑ Conn, David. „Premier League finances: the full club-by-club breakdown and verdict“. The Guardian (2018-yil 6-iyun). 2018-yil 9-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 9-dekabr.
  61. ↑ „Deloitte Football Money League 2019: Real Madrid richest ahead of Barcelona and Manchester United“. Sky News (2019-yil 24-yanvar). 2019-yil 24-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 24-yanvar.
  62. ↑ MacInnes, Paul. „VAR VAR voom! The Premier League gets set for video referees“ (2019-yil 9-avgust). 2020-yil 8-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 16-noyabr.
  63. ↑ „Liverpool win Premier League: Reds' 30-year wait for top-flight title ends“. BBC Sport (2020-yil 25-iyun). 2021-yil 1-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 1-avgust.
  64. ↑ MacInnes, Paul; Hytner, David. „Project Big Picture: leading clubs' plan to reshape game sparks anger“. The Guardian (2020-yil 11-oktyabr). 2020-yil 12-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 12-oktyabr.
  65. ↑ de Menezes, Jack. „'Project Big Picture' condemned by government as EFL chief launches defence of secret talks“. The Independent (2020-yil 11-oktyabr). 2020-yil 17-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 12-oktyabr.
  66. ↑ Dorsett, Rob; Trehan, Dev. „Wesley Fofana: Leicester defender thanks Premier League after being allowed to break Ramadan fast mid-game“. Sky Sports (2021-yil 26-aprel). 2021-yil 27-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 22-fevral.
  67. ↑ „Premier League set for mid-season break“. BBC Sport. 2020-yil 2-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 8-may.
  68. ↑ „How the 2022 World Cup will affect the 2022/23 Premier League season“. talkSPORT (2022-yil 2-aprel). 2020-yil 2-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 8-may.
  69. ↑ „Premier League players agree to stop taking a knee before every game“. ESPN (2022-yil 3-avgust). 2022-yil 3-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 3-avgust.
  70. ↑ Thomas-Humphreys, Harry. „The last time Newcastle United played in the Champions League“. Metro (2023-yil 23-may). 2023-yil 28-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 28-may.
  71. ↑ „Brighton qualify for Europa League: 'Special times at a club on the rise'“. BBC Sport (2023-yil 24-may). 2023-yil 1-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 29-may.
  72. ↑ Hafez, Shamoon. „What went wrong for Leicester City?“. BBC Sport (2023-yil 28-may). 2023-yil 29-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 30-may.
  73. ↑ „Man City take greatness to new heights with fourth straight Premier League title“. ESPN.com (2024-yil 19-may).
  74. ↑ „The Football Association Premier League Limited - Find and update company information - Gov.uk“ (en). Companies House (1992-yil 27-may). 2026-yil 29-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 20-iyun.
  75. ↑ „Terms & Conditions“. Premier League. 2015-yil 18-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan.
  76. ↑ „Privacy Policy“. Premier League. 2015-yil 1-iyulda asl nusxadan arxivlangan.
  77. ↑ „Our relationship with the clubs“. Premier League. 2006-yil 14-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 8-avgust.
  78. ↑ „The Premier League and Other Football Bodies“. Premier League. 2006-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 12-sentyabr.
  79. ↑ „Premier League chief executive Richard Masters given job on permanent basis“. BBC Sport. 2021-yil 12-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 12-avgust.
  80. ↑ „Clubs vote unanimously to appoint Whitbread PLC CEO to the position from early 2023“. Premier League (2022-yil 26-iyul). 2022-yil 27-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 27-oktyabr.
  81. ↑ „ECA Members“. European Club Association. 2018-yil 11-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 5-mart.
  82. ↑ „European Club Association: General Presentation“. European Club Association. 2010-yil 9-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 7-sentyabr.
  83. ↑ „Newcastle fans 'kept in the dark' by Premier League amid ongoing takeover“. Sky Sports. 2021-yil 9-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 8-avgust.
  84. ↑ Waugh, Chris; Slater, Matt. „Explained: the Premier League's letter about Newcastle's failed takeover“. The Athletic. 2021-yil 5-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 14-avgust.
  85. 1 2 „Newcastle takeover: Amanda Staveley wants UK Government and Premier League to make arbitration transparent“. Sky Sports. 2021-yil 9-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 8-avgust.
  86. ↑ „Dangers to English football 'very real', says chair of fan-led review into game“. BBC Sport. 2021-yil 9-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 8-avgust.
  87. ↑ „English football needs independent regulator, says chair of fan-led review“. The Guardian (2021-yil 22-iyul). 2021-yil 7-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 8-avgust.
  88. ↑ „'Time to act': Former players demand independent regulator for football“. The Guardian (2021-yil 17-may). 2021-yil 14-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 14-avgust.
  89. ↑ „Antonio Conte calls Tottenham's January departures 'strange' and points to past mistakes made in the transfer window“. Sky Sports. 2026-yil 5-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 22-fevral.
  90. ↑ „'I wouldn't go to another Premier League team' – Barcelona forward Luis Suarez refuses to rule out Liverpool return“. talksport.com. talkSport (2016-yil 12-fevral). 2022-yil 4-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 4-avgust.
  91. ↑ „Premier League Rule C.17 p.107“, Premier League Handbook Season 2021/22. The Football Association Premier League Limited. Qaraldi: 2022-yil 17-may (2021-yil 21-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan). 
  92. ↑ Baxter, Kevin. „There are millions of reasons to want a promotion and avoid relegation in the English Premier League“. Los Angeles Times (2016-yil 14-may). 2018-yil 11-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 11-yanvar.
  93. ↑ Fisher, Ben. „Fulham lead march of heavyweights in £200m Championship play-offs“. The Guardian (2018-yil 9-may). 2018-yil 20-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 19-iyul.
  94. ↑ Barclay, Patrick. F.A. Premiership: Free spirits set to roam. The Guardian (1994-yil 14-avgust).
  95. 1 2 Miller, Nick „How the Premier League has evolved in 25 years to become what it is today“. ESPN (2017-yil 15-avgust). 2018-yil 6-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 5-iyul.
  96. ↑ „Fifa wants 18-team Premier League“. BBC Sport (2006-yil 8-iyun). 2006-yil 28-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 8-avgust.
  97. ↑ „English Premier League Table 2007-08“. ESPN. 2018-yil 6-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 11-yanvar.
  98. ↑ „Video Assistant Referees Explained | VAR“. Premier League (2020-yil 1-iyun). 2021-yil 24-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 13-mart.
  99. ↑ „International Football Association Board | Laws of the Game | IFAB“. www.theifab.com. Qaraldi: 2026-yil 20-sentyabr.
  100. 1 2 „Video Assistant Referees Explained | VAR | Premier League“ (en). www.premierleague.com. Qaraldi: 2026-yil 20-sentyabr.
  101. ↑ „Referees & PGMOL | Premier League“ (en). www.premierleague.com. Qaraldi: 2026-yil 20-sentyabr.
  102. ↑ Kolbinger, Otto; Knopp, Melanie (9 December 2020). "Video kills the sentiment—Exploring fans' reception of the video assistant referee in the English premier league using Twitter data". PLOS ONE 15 (12). doi:10.1371/journal.pone.0242728. ISSN 1932-6203. PMID 33296406. PMC 7725346. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7725346.
  103. ↑ „Clubs“. Premier League. 2018-yil 3-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 25-yanvar.
  104. ↑ Wathan, Chris. Rodgers looking for his Swans to peak in play-offs and reach Premier League summit. Western Mail (2011-yil 12-may), s. 50.
  105. ↑ „Swansea wins promotion to EPL“. ESPN. Associated Press (2011-yil 30-may). 2015-yil 22-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 29-iyun.
  106. ↑ Herbert, Ian. „Vorm is man in form to save Swans“ (2011-yil 21-avgust). 2011-yil 19-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 22-avgust.
  107. ↑ „Cardiff Becomes Second Welsh Team in English Premier League“. The Sports Network. Associated Press (2013-yil 16-aprel). 2013-yil 10-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 29-iyun.
  108. ↑ „Cardiff City relegation: Fans left singing the blues“. BBC News (2014-yil 3-may). 2018-yil 14-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 11-yanvar.
  109. ↑ „Premier League: Liverpool finish fourth as Swansea are relegated“. BBC Sport (2018-yil 13-may). 2018-yil 20-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 13-may.
  110. ↑ „Cardiff City relegated: Defeat against Crystal Palace relegates Bluebirds and seals Brighton's survival“ (2019-yil 4-may). 2019-yil 6-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 6-iyun.
  111. ↑ „Swans end Bantams fairytale“. ESPN FC (2013-yil 24-fevral). 2013-yil 27-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 30-iyun.
  112. ↑ „Uefa give Swansea and Cardiff European assurance“. BBC Sport (2012-yil 21-mart). 2016-yil 7-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 24-yanvar.
  113. ↑ Hammam (2000), 3-bet
  114. ↑ Bose, Mihir. „Hammam cast in villain's role as Dons seek happy ending“. The Daily Telegraph (2001-yil 16-avgust). 2016-yil 21-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 31-oktyabr.
  115. ↑ „Hammam meets grass-roots on whistle-stop tour“ (1998-yil 23-yanvar). 2013-yil 21-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 13-iyun.
  116. ↑ Quinn, Philip. „'Dublin Dons on way' Hammam“ (1998-yil 10-iyun). 2013-yil 21-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 13-iyun.
  117. ↑ Ziegler, Martyn; Esplin, Ronnie. „Celtic and Rangers will join European super league, says Scotland manager Gordon Strachan“. The Daily Telegraph (2013-yil 10-aprel). 2022-yil 10-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 21-may.
  118. ↑ Johnson, Dale. „How Premier League teams can reach Champions League, Europe“. ESPN (2025-yil 17-aprel). 2025-yil 19-aprelda asl nusxadan arxivlangan.
  119. ↑ „European qualification for UEFA competitions explained“. Premier League. 2017-yil 25-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 12-fevral.
  120. ↑ „Member associations - UEFA rankings - Country coefficients – UEFA“. UEFA (2025-yil 8-may). 2019-yil 4-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 2-yanvar.
  121. ↑ „UEFA Country Ranking 2023“. kassiesa.net. 2021-yil 14-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 2-yanvar.
  122. ↑ „FA decision goes against Liverpool“. CNN (2005-yil 5-may). 2009-yil 12-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 24-iyul.
  123. ↑ „UEFA and FA argue about Liverpool's defence“. Anfield Road.com (2005-yil 27-may). 2016-yil 16-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 23-iyul.
  124. 1 2 „Liverpool get in Champions League“. BBC Sport (2005-yil 10-iyun). 2012-yil 12-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2007-yil 11-dekabr.
  125. ↑ „EXCO approves new coefficient system“. UEFA (2008-yil 20-may). 2008-yil 21-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 12-sentyabr.
  126. ↑ „Jubilant Chelsea parade Champions League trophy“. CNN International (2012-yil 21-may). 2013-yil 3-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 11-yanvar.
  127. ↑ „Added bonus for UEFA Europa League winners“. UEFA.org. Union of European Football Associations (2013-yil 24-may). 2015-yil 22-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 11-yanvar.
  128. ↑ „Europa League win earns Manchester United a Champions League spot“. UEFA (2017-yil 24-may). 2019-yil 10-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 11-yanvar.
  129. ↑ Spiers, Tim. „Premier League teams are exhausted – no wonder they cannot dominate in Europe“ (en-US). The New York Times (2026-yil 12-mart). Qaraldi: 2026-yil 12-mart.
  130. ↑ „UEFA Champions League Finals 1956–2021“. RSSSF. 2022-yil 12-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 29-may.
  131. ↑ „UEFA Cup: All-time finals“. UEFA (2005-yil 30-iyun). 2008-yil 9-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 15-mart.
  132. ↑ Ross, James M. „European Cup Winners' Cup Finals 1961–99“. RSSSF (1999-yil 31-may). 2016-yil 5-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 8-iyul.
  133. ↑ Vieli, André. UEFA: 60 years at the heart of football. Nyon: Union des Associations Européennes de Football, 2014 — 45-bet. DOI:10.22005/bcu.175315 (2021-yil 3-avgustda asl nusxadan arxivlangan). 
  134. ↑ „UEFA Europa Conference League: all you need to know“ (2020-yil 3-dekabr). 2023-yil 16-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 28-may.
  135. ↑ „UEFA Intertoto Cup history“. UEFA. 2006-yil 3-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 7-iyun.
  136. ↑ „English clubs pay for Intertoto fiasco“. The Independent (1995-yil 16-dekabr). 2022-yil 1-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 9-may.
  137. 1 2 Risolo, Don (2010). Soccer Stories: Anecdotes, Oddities, Lore, and Amazing Feats (Wayback Machine saytida 26 March 2023 sanasida arxivlangan) p.109. U of Nebraska Press. Retrieved 29 February 2012.
  138. ↑ „UEFA Super Cup History“. UEFA. Union of European Football Associations (2021-yil iyul). 2020-yil 10-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 10-noyabr.
  139. ↑ „Intercontinental Club Cup“. RSSSF. 2022-yil 12-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 28-may.
  140. ↑ „Futebol: Titulos“ [Football: Titles] (pt). Sport Club Corinthians Paulista. 2013-yil 4-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 4-mart.
  141. ↑ „Premier League and Barclays Announce Competition Name Change“. Premier League. 2009-yil 4-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 22-noyabr.
  142. ↑ „Barclays nets Premier League deal“. BBC News (2006-yil 27-sentyabr). 2009-yil 22-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 7-sentyabr.
  143. ↑ „Barclays renews Premier sponsorship“. Premier League (2009-yil 23-oktyabr). 2009-yil 25-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 23-oktyabr.
  144. ↑ „Premier League closes door on title sponsorship from 2016 to 2017 season“. ESPN FC. Press Association. 2018-yil 8-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 7-iyun.
  145. ↑ „Partners“. Premier League. 2010-yil 13-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 7-sentyabr.
  146. ↑ „Premier League and PUMA announce official partnership“. PremierLeague.com. Premier League (2025-yil 13-mart). 2025-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 27-mart.
  147. 1 2 „Topps“. Premier League.com. 2018-yil 6-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 5-oktyabr.
  148. ↑ „Impressive sales figures show Topps Match Attax to be an immediate hit“. Talking Retail.com. 2018-yil 6-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 6-oktyabr.
  149. ↑ „Panini lands worldwide Premier League card, sticker exclusive starting in 2019–20“. Beckett News. Qaraldi: 2019-yil 29-sentyabr.
  150. ↑ „Cadbury and Premier League enter partnership“. Premier League (2017-yil 24-yanvar). 2019-yil 5-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 5-iyun.
  151. 1 2 „New Premier League player award announced“. Premier League (2018-yil 18-aprel). 2018-yil 18-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 16-may.
  152. ↑ „Premier League announces partnership with Castrol“. Premier League (2021-yil 24-noyabr). 2023-yil 22-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 22-mart.
  153. ↑ „Premier League wages keep on rising, Deloitte says“. BBC News (2011-yil 9-iyun). 2016-yil 30-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 13-avgust.
  154. ↑ „English Premier League generates highest revenue, German Bundesliga most profitable“ (2010-yil 10-iyun). 2010-yil 24-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 20-sentyabr.
  155. ↑ Jakeman, Mike. „Unbelievably, the Premier League is becoming profitable“. Quartz (2015-yil 25-mart). 2015-yil 27-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 25-mart.
  156. ↑ „Prestigious Award for Premier League“. Premier League (2010-yil 21-aprel). 2010-yil 22-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 21-aprel.
  157. ↑ „Top 20 clubs Deloitte Football Money League 2011“. Deloitte. 2012-yil 30-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 22-yanvar.
  158. ↑ „Deloitte Football Money League 18th Edition“ (2015-yil yanvar). da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 14 november 2015.
  159. ↑ „English Premier League broadcast rights rise to $12 billion“. Sky News. Associated Press. 2021-yil 19-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 19-avgust.
  160. ↑ Austin, Simon. „Premier League clubs agree new cost controls“. BBC Sport (18 december 2012). 17 october 2013da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 8 july 2013.
  161. 1 2 The Football Association Premier League Limited (1 june 2017). „Premier League value of central payments to Clubs“. Press-reliz.
  162. ↑ Conn, David. „Rich clubs forced to give up a sliver of the TV pie“ (10 may 2006). 26 may 2006da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 8-avgust.
  163. ↑ Brewin, John. „1997/98 – Season Review“. Soccernet. ESPN (4 july 2005). 23 december 2007da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 29 november 2007.
  164. ↑ „Championship clubs to lose out as Premier League parachute and solidarity payments cut“. Gazette Live. 24 february 2020da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 20 november 2019.
  165. ↑ „Richard Scudamore takes big stick to Championship over parachute money“ (16 may 2013). 2018-yil 6-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 12 december 2016.
  166. ↑ „Premier League's relegated clubs to receive £60m boost“. BBC Sport (2013-yil 16-aprel). 7 april 2015da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 12 february 2018.
  167. ↑ James, Stuart. „Why clubs may risk millions for riches at the end of the rainbow“ (5 august 2006). 10 march 2007da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13 august 2006.
  168. ↑ Bailey, Ben; Whyte, Patrick. „Premier League casualties – clubs that have struggled since relegation“. Daily Mail & General Trust (19 march 2009). 22 march 2009da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 7 april 2009.
  169. ↑ „Down again: Leicester's relegation horror“ (5 may 2008). 2022-yil 10-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 7 april 2009.
  170. ↑ „Premier League completes sales process for UK live rights & free-to-air highlights“. Premier League (2023-yil 4-dekabr). 19 november 2024da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 14 january 2025.
  171. ↑ Blythe, Nils. „Why TV is the key to Real success“. BBC News (2 march 2010). 5 march 2010da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 14 september 2010.
  172. ↑ „Frequently asked questions about the F.A. Premier League, (How are television revenues distributed to Premier League clubs?)“. Premier League. 26 november 2007da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2007-yil 11-dekabr.
  173. ↑ Harris, Nick. „Premier League nets £1.4bn TV rights bonanza“ (23 march 2010). 26 march 2010da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 12-sentyabr.
  174. ↑ Murphy, Mike. „The most popular sport in the UK is barely on television, even during the holidays“. Quartz. 7 august 2017da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 6 august 2017.
  175. ↑ „El Clasico will not be shown on UK television as La Liga shifts Barcelona vs Real Madrid kick-off time“. The Independent (12 october 2016). 7 august 2017da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 6 august 2017.
  176. ↑ MacInnes, Paul. „Premier League launches major fightback against illegal streaming“. The Guardian (29 march 2017). 7 august 2017da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 6 august 2017.
  177. 1 2 „BSkyB Timeline“. BSkyB. 11 january 2012da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 20 october 2009.
  178. ↑ „Premier League launches international rights tender“. SportBusiness. SBG Companies Ltd.. 28 september 2007da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 12-sentyabr.
  179. ↑ „BBC keeps Premiership highlights“. BBC Sport (2006-yil 8-iyun). 21 june 2006da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 8-avgust.
  180. ↑ Bond, David. „TV deal pays another £84m“ (26 may 2006). 11 october 2007da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 8-avgust.
  181. ↑ „Premiership in new £625m TV deal“. BBC News (18 january 2007). 24 may 2007da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 3 june 2007.
  182. ↑ „Premier League clubs benefit from new overseas TV deal“. BBC Sport (30 march 2010). 12 january 2016da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 11 september 2010.
  183. ↑ Harris, Nick. „Football: High Court countdown: Battle begins for football's future“ (12 january 1999). 1 february 2012da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 11 september 2010.
  184. ↑ „BSkyB investigation: alleged infringement of the Chapter II prohibition“. Office of Fair Trading (17 december 2002). 23 august 2006da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 11 september 2010.
  185. ↑ „Sport and European Competition Policy“. European Commission Directorate-General IV – Competition. 23 august 2006da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 8-avgust.
  186. ↑ „BBC renews Match of the Day deal“. BBC Sport (25 may 2012). 25 may 2012da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 25 may 2012.
  187. ↑ „New Television Rights“. BBC News (6 february 2009). 23 april 2009da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 6 january 2010.
  188. ↑ „ESPN win Premier League rights“. Premier League (22 june 2009). 24 june 2009da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 22 june 2009.
  189. ↑ „Premier League rights sold to BT and BSkyB for £3bn“. BBC News (13 june 2012). 9 august 2013da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 21-iyun.
  190. ↑ „Premier League TV rights: Sky and BT pay £5.1bn for live games“. BBC Sport (10 february 2015). 11 february 2015da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 10 february 2015.
  191. ↑ „Premier League TV rights: Five of seven live packages sold for £4.464bn“. BBC Sport (13 february 2018). 5 august 2020da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13 july 2020.
  192. ↑ „Premier League TV rights: Amazon to show 20 matches a season from 2019 to 2022“. BBC News (7 june 2018). 2 april 2019da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 24 march 2019.
  193. ↑ „Amazon's Premier League production goes to BT and Sunset+Vine“. SportsPro Media (22 march 2019). 16 july 2021da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 24 march 2019.
  194. ↑ „Premier League to resume on 17th June with Man City v Arsenal“. SportsPro Media (29 may 2020). 13 july 2020da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13 july 2020.
  195. ↑ „Amazon's four Premier League matches to be made available free“. SportsPro Media (3 june 2020). 3 june 2020da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13 july 2020.
  196. ↑ „Amazon's Premier League games to air on Twitch for free“. SportsPro Media. 10 july 2020da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13 july 2020.
  197. ↑ Rosser, Jack. „Premier League clubs to agree to matches on live TV until fans return“. Evening Standard (8 september 2020). 10 october 2020da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 5 october 2020.
  198. ↑ „All 28 Premier League games in September to be broadcast live in UK“. SportsPro Media (8 september 2020). 2020-yil 12-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 5 october 2020.
  199. ↑ „Plan will drive fans to illegal streams“. BBC Sport. 2020-yil 12-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 12-oktyabr.
  200. ↑ „BBC and Amazon to air games as Premier League ends PPV experiment“. SportsPro Media (13 november 2020). 2020-yil 16-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 18 november 2020.
  201. ↑ Kilpatrick, Dan „Tottenham fans join support for food banks over Premier League PPVs“. Evening Standard (20 october 2020). 22 november 2020da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 18 november 2020.
  202. ↑ Collings, Simon. „Arsenal fans raise £34k for Islington Giving charity in PPV boycott“. Evening Standard (26 october 2020). 2020-yil 16-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 18 november 2020.
  203. ↑ „League secures approval in principle for renewals with UK broadcast partners“. Premier League (13 may 2021). 13 august 2023da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 25 may 2023.
  204. ↑ „The Premier League Football Show“. BBC Sport (august 2016). 26 january 2020da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 25 december 2019.
  205. ↑ Flanagan, Chris. „Inside Premier League Productions: the company you know nothing about servicing 730m homes every matchday“. London: Future plc (19 january 2016). 10 august 2018da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 9 august 2018.
  206. ↑ „Premier League to bring media operations in-house“. Broadband TV News (22 november 2024). 23 november 2024da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 25 november 2024.
  207. ↑ „ESPN-Star extends pact with FA Premier League“. Business Line (21 march 2004). 29 september 2007da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 9 august 2006.
  208. ↑ „Disney Star renews English Premier League broadcast rights for next three seasons“. The Hindu. 2023-yil 22-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 17-mart.
  209. ↑ BeIN Media Group (10 january 2021). „Premier League extends broadcast partnership with beIN SPORTS until 2025“. Press-reliz.
  210. ↑ Frater, Patrick „China's iQiyi Signs English Premier League Soccer Rights Deal“. Variety (2021-yil 22-iyul). 2023-yil 22-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 22-mart.
  211. ↑ „iQiyi Sports sublicenses Premier League rights to Migu“. SportsMint Media (16 august 2021). 2023-yil 22-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 22-mart.
  212. ↑ Dixon, Ed „Premier League returning to CCTV in China“. SportsPro (2 august 2022). 2023-yil 22-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 22-mart.
  213. ↑ Siracusa, Claire. „Optus snatches English Premier League rights from Fox Sports in Australia“. Sydney: Nine Entertainment (3 november 2015). 29 december 2017da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 14 january 2017.
  214. 1 2 Houpt, Simon. „fuboTV buys Canadian rights to English Premier League“. The Globe and Mail (13 january 2022). 21 february 2023da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 17 july 2026.
  215. ↑ Davidson, Neil. „Streaming service DAZN makes English Premier League broadcast deal official“. The Globe and Mail. The Canadian Press. 29 may 2020da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 11 june 2019.
  216. ↑ Goff, Steven. „English Premier League gets a big American stage on NBC“. 19 august 2014da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 17 august 2014.
  217. ↑ Paulsen „Premier League Viewership Up in Year Two on NBC“. Sports Media Watch (28 may 2015). 2018-yil 6-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 12 august 2015.
  218. ↑ Yoder, Matt „NBC and the English Premier League will continue the best marriage in sports media“. Awful Announcing (11 august 2015). 2018-yil 6-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 12 august 2015.
  219. ↑ Rashid, Saad. „NBC Sports deserves new Premier League rights deal“. World Soccer Talk (28 july 2015). 2018-yil 6-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 12 august 2015.
  220. ↑ „NBC retains Premier League rights until 2021–22 season“. ESPN. Associated Press (10 august 2015). 9 november 2018da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 12 august 2015.
  221. ↑ Sandomir, Richard. „NBC Retains Rights to Premier League in Six-Year Deal“ (10 august 2015). 12 august 2015da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13 august 2015.
  222. ↑ Hayes, Dade „NBCUniversal Extends Premier League Rights Through 2028“. Deadline. Los Angeles: Penske Corporation (18 november 2021). 18 november 2021da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 18 november 2021.
  223. ↑ „NBC keeps Premier League U.S. broadcast rights in 6-year, $2.7 billion deal“. CNBC. New York: NBCUniversal. 18 november 2021da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 19 november 2021.
  224. ↑ Premier League Productions. „Premier League renews partnership with Supersport“. Press-reliz.
  225. ↑ Groupe Canal+ (9 july 2021). „Canal+ Renouvelle Les Droits Du Championnat Anglais Dans Son Intégralité!“ (fr). Press-reliz.
  226. ↑ Sky Deutschland (9 june 2021). „Sky bleibt bis 2025 das Zuhause der Premier League in Österreich“. Press-reliz.
  227. ↑ „Матч Тв" Стал Эксклюзивным Вещателем Английской Премьер-лиги!“. Match TV (23 july 2021). 23 july 2021da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 23 july 2021.
  228. ↑ Sky Italia (2022-yil 29-may). „La Premier League solo su Sky Sport e NOW fino al 2025“ (it). Press-reliz.
  229. ↑ Eleven Sports (29 september 2021). „Eleven Portugal Secures Exclusive Premier League Rights From 2022 To 2025“. Press-reliz.
  230. ↑ DAZN Spain (13 july 2021). „DAZN seguirá emitiendo la Premier League en España hasta 2025“ (es). Press-reliz.
  231. ↑ beIN Sports Turkey (25 august 2021). „Premier League önümüzdeki sezondan itibaren beIN SPORTS'ta!“ (tr). Press-reliz.
  232. ↑ „Spectacolul Premier League revine la Digi Sport“. Digi Sport (15 december 2021). 11 december 2022da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 16 august 2022.
  233. ↑ Vivaplay Group (6 february 2020). „NENT Group secures int'l Premier League rights in six-year deal“. Press-reliz.
  234. ↑ Vivaplay Group (7 july 2021). „NENT Group wins Premier League rights in the Netherlands, Poland, Estonia, Latvia and Lithuania from 2022 to 2028“. Press-reliz.
  235. ↑ ESPN. „ESPN adquirió los derechos exclusivos de la Premier League por tres temporadas para Sudamérica de habla hispana“. Press-reliz.
  236. ↑ ESPN (2 february 2022). „ESPN e Premier League renovam direitos exclusivos por mais três temporadas na América do Sul“ (pt-BR). Press-reliz.
  237. ↑ „ESPN dividirá Campeonato Inglês com Fox; saiba onde assistir cada jogo“ (pt-br). UOL. 23 january 2022da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 20 november 2021.
  238. ↑ Lang, Jamie. „Premier League Soccer Finds Central American Home With Paramount Plus“. Los Angeles: Penske Corporation (13 january 2022). 2023-yil 22-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 22-mart.
  239. ↑ „What's new for 2023/24? Five Premier League updates for the new season!“. West Ham United FC (9 august 2023). 13 november 2023da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13 november 2023.
  240. ↑ Fox, Norman. „Football: Fayed's race against time“. The Independent (18 april 1999). 18 january 2012da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 14 september 2010.
  241. ↑ Slater, Matt. „Call grows for return of terraces“. BBC Sport (14 march 2007). 2017-yil 16-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 28 may 2009.
  242. ↑ Whyatt, Chris. „Match-going mood killers?“. BBC Sport (3 january 2008). 6 january 2008da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 15 september 2010.
  243. ↑ „Premier League: Next season's stages 🏟️🤩“. x.com (16 june 2026). Qaraldi: 2026-yil 24-iyul.
  244. ↑ Buraimo, Babatunde; Simmons, Rob (2006). "Market size and attendance in English Premier League football". Lancaster University Management School Working Paper (Lancaster University Management School) 2006/003. http://eprints.lancs.ac.uk/48823/4/EnglishPremierLeague.pdf. Qaraldi: 4 January 2018.Angliya Premyer-ligasi]]
  245. ↑ „Premier League attendances at record high as crowds swell across the pyramid“. The Times (11 june 2023). 11 december 2023da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13 november 2023.
  246. ↑ „Football Stats Results for 1992–1993 Premiership“. football.co.uk. DigitalSportsGroup. 2 january 2007da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 10-avgust.
  247. ↑ „Fact Sheet 2: Football Stadia After Taylor“. University of Leicester. 26 june 2006da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 10-avgust.
  248. ↑ „Shifting stands“. Soccernet. ESPN (27 july 2005). 21 october 2012da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 10-avgust.
  249. ↑ „Is the Premier League about to break a 70-year-old attendance record?“. All Football (15 december 2019). 13 november 2023da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13 november 2023.
  250. ↑ Hughes, Matt; Hughes, Exclusive by Matt. „Football regulator given power to block Premier League stadium sales“ (en-GB). The Guardian (23 october 2024). Qaraldi: 23 october 2024.
  251. ↑ Bate, Adam „Pep Guardiola interview: 'Everyone wants to copy the winner but it is a big mistake,' says Man City head coach“. UK: Sky Sports (11 february 2022). 2025-11-12da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 11 february 2022.
  252. ↑ Kelly, Seamus; Harris, John (2010). "Managers, directors and trust in professional football". Sport in Society: Cultures, Commerce, Media, Politics 13 (3): 489–502. doi:10.1080/17430431003588150. ISSN 1743-0437.
  253. ↑ White, Duncan. „The Knowledge“ (5 december 2005). 2022-yil 10-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13 october 2010.
  254. ↑ Hughes, Matt; Samuel, Martin. „Avram Grant's job under threat from lack of Uefa licence“ (22 september 2007). 2011-yil 10-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 8 november 2010.
  255. ↑ „Wenger's incredible stats as he enters Hall of Fame“. Premier League. 11 august 2026da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 24-iyul.
  256. ↑ „Longest serving managers“. League Managers Association. 7 february 2015da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 14 september 2010.
  257. ↑ „Soccernomics: Does sacking the manager actually make a difference?“. FourFourTwo (13 march 2016). 11 december 2017da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 14 december 2017.
  258. ↑ „Premier League Statistics“. Premier League. 2 september 2025da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 20 september 2025.
  259. ↑ „Premier League rules“. Premier League (2010). 6 march 2009da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 7-sentyabr.
  260. 1 2 „Home Grown Player rules“. Premier League (16 july 2010). 2010-yil 13-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 5 august 2010.
  261. ↑ „New Premier League squad rules explained“. BBC Sport (27 july 2010). 12 january 2016da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 5 august 2010.
  262. ↑ Atkinson, Ron. „England need to stem the foreign tide“ (23 august 2002). 3 november 2007da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 10-avgust.
  263. ↑ Ingle, Sean. „Phil Neal: King of Europe?“ (12 june 2001). 4 october 2009da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 10-avgust.
  264. ↑ „Wenger backs non-English line-up“. BBC Sport (14 february 2005). 3 august 2013da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 10-avgust.
  265. ↑ Williams, Ollie. „Where the Premier League's players come from“. BBC Sport (17 august 2009). 12 january 2016da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 3 october 2010.
  266. ↑ „Samatta adds Tanzania to Premier League nations“. Premier League. 1 february 2020da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 1 february 2020.
  267. ↑ „New Work Permit Criteria for Football Players Announced“. Department for Education and Employment (2 july 1999). 30 september 2007da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 1 july 2007.
  268. ↑ „Work permit arrangements for football players“. Home Office. 26 september 2006da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 1 july 2007.
  269. ↑ „Plan agreed on entry requirements for overseas players in England post-Brexit in 2021“. The Football Association. 2021-yil 14-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 14-avgust.
  270. ↑ „Premier League player stats“. Premier League. 21 august 2025da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 19 august 2025.
  271. ↑ Whooley, Declan. „Will Luis Suarez break the Premier League goal scoring record this season?“ (23 december 2013). 12 may 2019da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 15 august 2014.
  272. ↑ „Players by Statistic“. Premier League. 3 july 2016da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 20 august 2013.
  273. ↑ „Premier League Golden Boot award winners“. Premier League (20 may 2020). 19 july 2020da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 21 july 2020.
  274. ↑ „Premier League records“. football.co.uk. DigitalSportsGroup (24 march 2008). 1 december 2009da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13 september 2010.
  275. ↑ „Ryan Giggs goal makes him only person to score in all PL seasons trivia“. SportBusiness. SBG Companies Ltd.. 1 june 2012da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 21 november 2009.
  276. ↑ „Premier League Player Stats: Assists – All Seasons“. Premier League. 15 september 2017da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 19 november 2021.
  277. ↑ „Forty factors fuelling football inflation“ (31 july 2003). 18 august 2006da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 8-avgust.
  278. ↑ „Global Sports Salaries Survey 2018“. Sporting Intelligence (27 november 2018). 27 november 2018da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 27 november 2018.
  279. ↑ „From £250,000 to £29.1m“ (5 march 2006). 3 december 2007da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2 december 2007.
  280. 1 2 „Enzo Fernandez transfer news: Man City sign midfielder from Chelsea in British-record-equaling £125M deal“. Sky Sports (2 september 2026). 2 september 2026da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2 september 2026.
  281. 1 2 Mokbel, Sami; Sanghera, Mandeep. „Isak joins Liverpool in £125m British record deal“. BBC Sport (1 september 2025). 1 september 2025da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 1 september 2025.
  282. 1 2 „Morgan Rogers transfer news: Chelsea complete record-breaking £117m deal to sign forward from Aston Villa“. Sky Sports (21 july 2026). 31 july 2026da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 21 july 2026.
  283. 1 2 „Elliot Anderson to Man City: Midfielder's record-breaking £116m transfer from Nottingham Forest announced“. Sky Sports (2 july 2026). 25 july 2026da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2 july 2026.
  284. ↑ „Enzo Fernandez transfer news: Chelsea complete British record £107m fee for Benfica midfielder“. BBC Sport (1 february 2023). 1 february 2023da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 1 february 2023.
  285. ↑ „Bradley Barcola transfer news: Liverpool complete £123m signing of France winger from PSG“. Sky Sports (31 august 2026). Qaraldi: 31 august 2026.
  286. 1 2 „Jack Grealish: Man City sign England midfielder from Aston Villa for £100m“. BBC Sport (2021-yil 5-avgust). 2021-yil 5-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 5-avgust.
  287. 1 2 „Arsenal sign Rice in club-record £105m deal“. Sky Sports (17 july 2023). 13 august 2023da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 12 august 2023.
  288. 1 2 Steinberg, Jacob. „Chelsea complete Moisés Caicedo signing in British record £115m deal“ (14 august 2023). 14 august 2023da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 14 august 2023.
  289. ↑ „Florian Wirtz arrives in England for Liverpool medical ahead of £116m move“. Liverpool F.C. (20 june 2025). 20 june 2025da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 21 june 2025.
  290. ↑ Jones, Matt. „Philippe Coutinho Completes £142 Million Barcelona Transfer“. Bleacher Report (6 january 2018). 13 august 2023da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 12 august 2023.
  291. ↑ „Tottenham seal £100m move for Newcastle's Tonali“. BBC Sport (6 july 2026). 9 july 2026da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 28 july 2026.
  292. ↑ „Eden Hazars transfer deal agreed“ (7 june 2019). 5 september 2019da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 30 july 2019.
  293. ↑ „Is there more than one Premier League trophy?“. Premier League. 29 april 2014da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 29 april 2014.
  294. ↑ Rumsby, Ben „Premier League consider borrowing a championship trophy as season heads for three-way climax“ (28 april 2014). 2022-yil 10-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 29 april 2014.
  295. ↑ „Size and weight of the Barclays Premier League trophy“. Premier League (12 march 2010). 12 january 2016da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 16 may 2012.
  296. 1 2 „The Premier League Trophy“. Premier Skills. British Council. 11 may 2013da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 22-yanvar.
  297. ↑ „What makes the Barclays Premier League Trophy so special?“. Barclays. 22 november 2010da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13 september 2010.
  298. ↑ „Special trophy for Gunners“. BBC Sport (18 may 2004). 21 august 2017da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 20 august 2017.
  299. ↑ „Season review 2009/10“. Premier League (13 may 2010). 16 may 2010da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 15 september 2010.
  300. ↑ Neale, Richard. „Tottenham Hotspur's Sir Harry Redknapp is Premier League manager of season“ (7 may 2010). 31 may 2010da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 15 september 2010.
  301. ↑ „Rooney named Barclays Player of the Season“. The Independent (10 may 2010). 1 february 2012da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 7 august 2011.
  302. ↑ „TAG Heuer Young Player of the Season award launched“. Premier League (10 october 2019). 10 october 2019da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 7 august 2020.
  303. ↑ „Chelsea scoop hat-trick of Barclays awards“. Premier League (13 may 2010). 16 may 2010da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 15 september 2010.
  304. ↑ „Premier League Castrol Game Changer of the Season award“. Premier League (24 may 2024). 5 june 2023da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 23 august 2024.
  305. ↑ „Premier League Castrol Save of the Season award“. Premier League (24 may 2024). 23 august 2024da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 23 august 2024.
  306. ↑ Preston, Rob „Oracle Cloud data analysis informs two Premier League awards“. Oracle (21 may 2024). 13 may 2025da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 23 august 2024.
  307. ↑ „Premier League Milestones celebrate players' success“. Premier League (24 april 2018). 18 november 2018da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 16-may.
  308. ↑ „20 Seasons Awards: The Winners“. Premier League (15 may 2012). 18 may 2012da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 15 may 2012.

Bibliografiya

  • Hammam, Sam. The Wimbledon We Have. London: Wimbledon FC, 2000. 

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Angliya_Premyer-ligasi&oldid=6313480" dan olindi