Ungra

Ungra Lungro
Komunë
Flag of Ungra Flamuri Coat of arms of Ungra Coat of arms
Pozicioni i komunës së Ungrës brenda provincës së Kozencës
Koordinatat: 39°45′N 16°7′E
Shteti	Itali
Rajoni	Kalabria
Provinca	Provinca e Kozencës
Qeverisja
• Kryetari i Komunës	Carmine Ferraro (që nga 14 qershori 2022) (Rinascita (Listë Civike))
Lartësia	600 m (2,000 ft)
Emërtimet e banorëve	lungresi (italisht) ungërnjotë (arbërisht)
Shenjti mbrojtës	san Nicola di Mira (Shën Kolli)
Dita e shenjtit	6 dhjetor
Komuna kufitare	Firmoza, Altomonte, Fermo, Orsomarso, San Donato di Ninea, Saracena
Gjuha zyrtare	arbërisht (shqip)
Zona sizmike	2
Gradë ditë	2010

Ungra (italisht: Lungro) është një komunë italiane e provincës së Kozencës në Kalabria.

Ndodhet në 600 metra mbi nivelin e detit dhe vendoset në veriperëndim të kryeqytetit të provincës me të njëjtin emër, në mesjetë ishte tashmë i njohur si kasol "Lungrum" dhe, në shekullin XV, u bë tokë zbarkimi për emigrantët nga Shqipëria që iknin nga osmanët.

Ndër qendrat më të mëdha të komunitetit shqiptar në Itali (arbëresh), është kryeqendra fetare e arbëreshëve kontinentalë, seli e Eparkisë Bizantine, e cila mbledh nën juridiksionin e saj të gjitha komunitetet shqiptare të Italisë kontinentale që kanë ruajtur ritin bizantin. Gjuha e lashtë shqipe (arbërishtja), ritet fetare lindore dhe kostumet tipike të kulturës së origjinës ruhen dhe transmetohen me kujdes nga banorët e saj.

Gjeografia fizike

Territori

Panoramë e Ungrës

Vendbanimi ndodhet në rrëzë të malit Petrosa në 600 metra mbi nivelin e detit dhe kufizohet nga dy lumenj: Galatro (ose Fiumicello) dhe Tiro. Deti Jon ndodhet pak më shumë se 40 km larg, i arritshëm përmes SS 534 dhe SS 106. Kufizohet në lindje me territorin e komunës së Saracenës, në jug dhe jugperëndim me ato të Fermos dhe Altomontes (përroi Fiumicello përcakton kufirin), në veriperëndim me territorin e Firmozës dhe në zonat malore brenda Parkut Kombëtar të Pollinos, përkatësisht në veriperëndim dhe veri, me San Donato di Ninea, Orsomarso dhe Verbicaro. Mjedisi është kryesisht malor në pjesën veriore, me pyje ahuje dhe gështenjash, ndërsa duke zbritur drejt jugut, në një lartësi më të ulët, gjenden ullishte, vreshta dhe kultura të përziera në rotacion. Fshati hap një pamje të gjerë që shtrihet deri në fushën e Sibarit, dhe është i rrethuar nga fusha të punuara, përveç anës në mal ku ka vegjetacion spontan që paraprin bukuritë florale dhe faunistike. Është një nga komunat ku gjendet Pisha Loricato. Nga pikëpamja hidrologjike, Ungra është një vend i pasur me ujë (Lungro, Ungros në greqisht, do të thotë i lagësht) me burimet e shumta të ujit dhe përroit Tiro që nuk thahet kurrë. Në vitet '30, Shërbimi Hidrografik Kombëtar regjistronte rreth 40 burime, disa prej të cilave janë humbur; ndër ato të mbetura janë: burimet Buldano që furnizojnë ujësjellësin komunal dhe kanë një prurje prej mbi 20 l/s, burimi Kreres në zonën Mumurro, një burim i vendosur në lokalitetin Scornavacca, që lëshon ujë me një prani të lartë të kripës dhe burime të tjera të vogla. Një përmendje duhet bërë për burimet Venaglie, në komunën e Saracenës, por në kufi me Ungrën, që dalin nga mali Cernistaso dhe kanë një prurje prej mbi 50 l/s. Këto, të kapura nga ndërmarrja So.Ri.Cal., furnizojnë ujësjellësit e komunave të Fermos, Altomontes, Zoccalia (frazion i Saracenës), Tarsisë, San Lorenzo del Vallo, Terranova da Sibari dhe Spixanës.

Klima është kryesisht e nxehtë në stinën verore dhe e butë në periudhën dimërore. Temperatura mesatare vjetore është midis 14° dhe 16° gradë, ndërsa reshjet mesatare janë midis 1200 dhe 1400 mm në vit. Fshati bën pjesë në zonën klimatike D me rreth 2010 gradë ditë. Nuk mungojnë, midis muajve janar dhe shkurt, reshje bore kryesisht në zonat e larta të fshatit.

Planifikimi urbanistik

Dy vilat komunale të përshkuara nga Corso Giorgio Castriota Scanderbeg

Krejtësisht ndryshe nga fshati i parë mesjetar, shtëpitë e të cilit kishin rrugë paralele me disa rrugë kryq për kalim (të ngjashme me kampin romak), struktura arkitekturore e vendit arbëresh është kryesisht në formë rrethore. Në të vërtetë, ndërtesat u ndërtuan rreth një sheshi të vogël në formë rrethore. Të gjitha hapjet kryesore dalin në një shesh të vogël. Çdo grumbull shtëpish përbën një gjiton emri i të cilave rrjedh nga elementë të pranishëm në territor: Kastjeli (prania e një kështjelle), Bregu (zona më e lartë e vendbanimit, 780 m.s.l.m.), Konxa (Ikonë – prania e Kishës së Shën Mërisë të Konstantinopolit me ikonën e Virgjëreshës), Shin Lliri (prania e kishës së Shën Ilisë), Kriqi (prania e një kryqi), Abati (prania dikur e Abacisë së Shën Mërisë së Burimeve), Burgu (fshati i parë mesjetar), Taverna (rruga kryesore), Quenga (sheshi i “tregtisë”), Sheshi (në sheshin 16 Korrik).

Nëpër rrugët e ngushta të qendrës historike, tipologjitë arkitekturore dallohen sipas gjitonisë, pra fqinjërisë në shqip, portave të fshatit mesjetar dhe pallateve të vjetër zotërorë. Gjitonja është një sektor i lagjes, ka përfaqësuar dhe ende përfaqëson, edhe pse në mënyrë më të kufizuar pasi qendra historike është zbrazur për shkak të zhvillimit të ndërtimit që ka zhvendosur pjesën më të madhe të banorëve drejt zonave të reja me karakteristika qytetërore, një bërthamë të vërtetë sociale me rregulla të veta. Këtu mund të përshkohen rrugë historike përrallore për të risjellë mjediset dhe ngjarjet e një populli që ka ruajtur identitetin e vet, duke lartësuar diversitetin e vet etnik dhe kulturor.

Bust i Gjergj Kastriotit Skënderbeut

Vendi ruan emergjenca arkitekturore fetare dhe civile, si dhe disa struktura të tjera industriale të reduktuara në arkeologji. Të forta janë ende shprehësitë që lidhen me “mbrojtjen” simbolike, veçanërisht edikolat votive si ato të Shën Leonardit dhe Shën Ilisë, në rrugët me të njëjtin emër. Dy sheshet kryesore janë sheshi Xhuzepe Garibaldis, i famshëm për tregun perimesh-frutor, dhe sheshi Agostino Casini (ku është vendosur busti i Skënderbeut) nga ku fillon rruga më madhështore e vendit, Corso Gjergj Kastriot Skënderbeu (shtrihet përgjatë ish-SS105, tani SP263) ku ekzistojnë dy vilat komunale të vendosura njëra përballë tjetrës. Vendi është i vendosur në pjerrësi, duke paraqitur një artikulim kompakt por të parregullt në agregimin e njësive të veçanta, mjaft të ruajtura në destinimin e përdorimit, në karakteristikat arkitekturore dhe në përdorimin e materialeve.

Origjina e emrit

Emri Lungrum shfaqet për herë të parë në histori, rreth shekullit XII. Etimologjia Lungrum ose Ugrium duket t’i referohet lagështisë së veçantë të territorit të tij. Sipas Domenico De Marchis, emri i tij rrjedh nga greqishtja ugros (“i lagësht”, “i lëngshëm”, “ujë”). Kjo teori do të mbështetej edhe nga emri i manastirit të vjetër të fshatit të Lungros, “Santa Maria delle Fonti”.

Sipas një hipoteze tjetër, emri i fshatit do të rrjedhë nga një koloni hungarezësh e vendosur në territor disa shekuj para ardhjes së popullsisë Arbëreshë.

Histori

Emri Lungrum shfaqet për herë të parë në histori, rreth shekullit XII. Në vitin 1193, Ogerio (ose Ruggero) dhe Basilia, feudalë të Brahalla (emri i vjetër i Altomonte), me miratimin e Soffrido, peshkop i Kasanos, i dhanë territorin përballë kishëzës së Shën Mërisë de Fontibus pranë kasolles së Lungrum (gjithashtu Hungarium) murgjve bazilianë «totum casale […] Lungrum, cum omnibus vassallis, angariis, & villani qui sunti ibi».

Rreth manastirit u zhvillua një aglomerat i vogël rural i banuar nga njerëz vendas. Pas shpërbërjes së Mbretërisë së Normanëve (1194) dhe nën sundimin e Svevëve (1266), abacia dhe kasolla e Lungrum kaluan një periudhë të gjatë krize dhe gjërat u përkeqësuan më tej me sundimin e Anzhuinëve (1266-1442) së pari, të Aragonëzëve më pas (1442-1495).

Kjo vazhdoi derisa, në 1486, Paolo Porta (ose della Porta), abat i Abacisë së Shën Mërisë së Burimeve, priti 17 familje shqiptare që u vendosën rreth manastirit bazilian; emrat e krerëve të familjeve ishin këta: Straticò, Mattanò, Jerojanni, Cagliolo, Belluscio, Prevati (sot Loprete) Baccaro (sot Vaccaro), Musacchio, Brescia, Damisi, Manisi, Marco, Cortese, Tripoli, Cucco (sot Cucci), Bavasso, Matranga (sot Matrangolo).

Ndërkohë abacia e Shën Mërisë së Burimeve, e cila prej kohësh kalonte një periudhë krize të thellë, në 1525 u braktis nga murgjit bazilianë dhe u shndërrua në komandë në dispozicion të pontifikut.

Në 1531, Lungrum, kasollë e Altomonte, u nda për t'u infeuduar familjes Venato që e mbajti deri në 1586, kur kaloi te Campilongo (ose Campolongo); në 1621 kaloi te Pescara dhe, në fund, në 1717 kaloi te Sanseverino, Princërit e Bisignano dhe Kontët e Saponarës.

Në 1532, në kasollën e Lungrum u numëruan 77 vatra, ndërsa në 1545 vatrat ishin 149, por jo të gjithë ishin shqiptarë; në të vërtetë midis mbiemrave të regjistruar, gjejmë si mbiemra italianë ashtu edhe shqiptarë; këta ishin: Baccaro, Bavasso, Bellezze (Bellizzi), Belluscio, Burrelce, Conte, Cortese, Crisius, Cucchio, Cucchia, Danese (Damese, Damis), De Alfano, Da Falogna, De lo Prevete (Del Prete), De Marco, Dorise, Dorosi (Dorsa), Ferraro, Freca, Fresciva, Gramise, Greco, Lecchadita, (Leccaditi), Marso, Marzo, Matino, Iroianni (Irianni), Mosacchio, Russo, Saxus, Solanus, Stratico.

Shqiptarët i ripërtëritën jetën vendbanimit të vogël rural, duke vendosur gjuhën, zakonet, traditat dhe ritin bizantin të vendit të origjinës. Ata ishin mbarështues dhe bujq të aftë dhe në kohë të shkurtër i dhanë një konfigurim të ri urban qendrës së banuar. Shumëzimi i shpejtë i familjeve shqiptare i lejoi kasollës të fitojë në 1546 titullin Universitas, me të cilin banorëve u njoh e drejta për të krijuar brenda saj një administratë qytetare.

Në 1576, abati komandatar Camillo Venati u ripërcolli shqiptarëve kapitujt, imunitetet dhe favoritë që u ishin dhënë tashmë në 1508.

Në gjysmën e dytë të shekullit XVII dhe gjatë shekullit XVIII, u intensifikuan përplasjet midis familjeve baronale të Sanseverino të Altomonte dhe Pescara të Saracenës. Në Ungra ndodhën shumë përplasje politike për fituar disa të drejta baronale mbi feude të kundërshtuara më parë. Gjatë viteve u intensifikuan kundërshtimet shekullore fetare midis ritit greko-bizantin të shqiptarëve dhe ritit latin të popullsisë fqinje. Shumë priftërinj shqiptarë vuajtën burg për shkak të praktikimit të ritit lindor, por ungrasit, u mblodhën rreth tyre dhe, duke luftuar me këmbëngulje, arritën të ruajnë identitetin e tyre fetar. Që nga 1768 shqiptarët e Ungrës me këmbëngulje iu hodhën mbrojtjes së të drejtave të veta. Për shekuj, falë edhe veprës së Kishës Bizantine, vazhduan të ruajnë ritin e tyre si element të identitetit të tyre. Kështu u përcaktua feja katolike sepse e bashkuar me Romën, dhe greko-bizantine për bashkimin me Lindjen dhe besimin bizantin në liturgji dhe teologji shpirtërore.

Sipas rendit administrativ të vendosur nga Gjenerali Championnet në 1799, Ungra iu caktua Kantonit të Kastrovillarit, Departamentit të Cratit. Në 1807 u bë selë e Qeverisë, ndërsa në 1811 u vendos në Juridiksionin e Altomonte. Në 1820 u shpall Kryeqendër e Rrethit në vend të Altomonte.

Rilindja e Ungrës

Në Ungra qysh në 1820 për të shtypur “krimet” e rënda të kryera kundër qeverisë borbone nga disa lëvizje irredentiste, policia dërgoi një gjyqtar hetues; pastaj në qershor të 1820 në Ungra ishte aktive Carbonarija, e cila u frekuentua gjithnjë e më shumë, edhe pse duhej të kalonin disa vite para se të regjistroheshin kryengritje të tjera. Një kryengritje kundër borbonëve u zhvillua në Kozenca në mars të 1844. Ajo pa pjesëmarrjen e shumë arbëreshëve, ndër të cilët ungrasit Pasquale Cucci dhe vëllezërit Angelo dhe Domeniko Damis. Kryengritja u shtyp me ashpërsi, por ungrasit vazhduan veprimtarinë e tyre: më 2 Qershor 1848, morën pjesë në kryengritjen e Kozencës, ku u formua një qeveri ku u emërua kapiten ungrasi Domeniko Damis. Ofensiva e Ferdinandit II vazhdoi me përparimin e trupave të gjeneralit Busacca, i cili zbarkoi në Sapri me 2500 burra. Më 14 Qershor Domenico Mauro arriti në Ungra dhe së bashku me Vincenzo Stratigò, Domeniko Damis, Pietro Irianni, Pier Giuseppe Samengo dhe 200 vullnetarë të tjerë ungras, arriti në Campotenese më 15 Qershor. Ndërkohë nga Siçilia, i komanduar nga gjenerali Ribotti, në Kozenca arrinte një kontingjent prej 800 burrash. Më 27 Qershor Busacca shpërtheu një sulm kundër kompanisë së Giuseppe Pace (arbëresh nga Frascineto) i cili, i ndihmuar nga burrat e Stratigò dhe të Damis, arriti të siguronte një fitore të mahnitshme, duke detyruar armikun të tërhiqej. Së shpejti, trupat borbone përgatitën ofensivën me marshimin e gjeneralit Lanza, i cili nga Basilicata ishte gati të bashkohej me Busacca pranë Castrovillari. Ungrasit, për të thyer ofensivën e tyre, vendosën të organizonin një pritë në një pikë strategjike: mbi urën e lumit Cornuto. Detyra u mor nga kripëxorët e Ungrës, ekspertë sabotues, të cilët në pak kohë arritën ta shpërthejnë urën, por më 30 Qershor gjenerali Lanza arriti të arrinte në Campotenese. Pesë kompanitë, të komanduara përkatësisht nga Stratigò, Damis, Mauro, Baratta dhe Pace, pasi zbuluan tradhtinë e lartë të gjeneralit Ribotti, u hodhën me dëshpërim kundër armikut. Ishte një luftë e pabarabartë sepse arbëreshët ishin numerikisht më pak dhe të rraskapitur nga betejat e mëparshme, prandaj u mundën ashpër dhe u detyruan të tërhiqeshin. Kështu Lanza pushtoi Campotenese dhe u bashkua me Busacca afër Castrovillari. Më 1 Korrik Stratigò dhe Damis së bashku me Mauron zbritën në Ungra ku shpërndanë kompanitë; sidoqoftë, rreth gjashtëdhjetë prej tyre, ndër të cilët shumë ungras, me shpresën për të ringjallur kryengritjen, u drejtuan drejt Cilento por u bllokuan menjëherë nga trupat borbone. Për krimet e vitit ’48 shumë arbëreshë dhe shumë ungras u burgosën, u dënuan me internim të detyruar ose u dëbuan nga miniera e kripës gëlqerore. Domeniko Damis u çua në burgjet e Procidës dhe u dënua me 25 vjet pranga, të reduktuara më vonë në 18. Angelo Damis u detyrua në internim të detyruar në shtëpinë e vet. Vincenzo Stratigò u dërgua në internim të detyruar. Pier Giuseppe Samengo u arrestua, por u lirua menjëherë për mungesë provash. Pasquale Cucci u detyrua në ilegalitet. Ferdinandi II bëri që të mbyllej për dy vjet (1848-1850) edhe Kolegji i Shën Mitrit (i përcaktuar nga Mbreti si “fole breshkash”, sepse konsiderohej vendi nga ku niseshin dhe realizoheshin të gjitha veprimet e komplotit kundër qeverisë së tij). Në Ungra, më 16 korrik 1859, Vincenzo Stratigò, i ndaluar i kërkuar nga policia borbone, duke lavdëruar suksetet e trupave franko-piemonteze në betejat e Palestro dhe San Martino, nxitë ungrasit në kryengritje kundër tiranit dhe mblodhi popullsinë në sheshin përballë shtëpisë së vet. Përsëri, megjithatë, kryengritja u shtyp me dhunë dhe shumë persona u transferuan në burgjet e Ungrës dhe Kozencës. Kështu thotë një artikull në faqen e parë të Gazetës së Mbretërisë së Dy Siçilive, nr. 156, e 19 korrikut 1859 (Arkivi i familjes Stratigò): «Më 16 të këtij muaji në orët e pasdites, disa të marrë të komunes së Ungrës filluan të përqarkullonin vendbanimin me britma sedicioze, duke nxitur atë popullsi të bëjë të njëjtën gjë. Midis tyre një Vincenzo Stratigò iu dha të mbajë fjalim popullsisë, dhe disa bashkëfajtorë të tij u drejtuan drejt komunes së afërt Fermës me të njëjtin qëllim të keq, por përpjekja e tyre ishte e kotë duke u pritur shumë keq nga banorët e atij vendi. U krijua menjëherë rendi me arritjen e Nënintendantit të Rrethit dhe nga forca e disa xhandarmëve. Tetë nga fajtorët kryesorë janë tashmë në burg.» Më 6 maj 1860 Domeniko Damis u nis me Mijët nga Gjenova drejt Marsala. Nga Siçilia i njoftoi patriotët e Ungrës të përgatiteshin për të ndjekur Garibaldin drejt Napoli. Me lajmin e arritjes së tij, 500 vullnetarë u nisën vetëm nga Ungra. Kështu Angelo Damis, kreu legjionar i zonës, organizoi pesë kompani të udhëhequra nga po aq ungras të shquar si Vincenzo Stratigò, Cesare Martino, Pietro Irianni, Pasquale Trifilio dhe Pier Giuseppe Samengo. Më 2 shtator, nën një shi lulesh, Garibaldi arriti në Castrovillari; bashkë me të ishte Domenico Damis i cili mori komandën e kompanive të Ungrës. Legjionit të Ungrës iu bashkua ai i Frascineto dhe , duke formuar kështu një brigadë nën komandën e Giuseppe Pace. Më 1 dhe 2 tetor trupat borbone i kundërvunë një rezistencë të mbetur tonëve. Në betejën e Volturnos, ungrasit luftuan me trimëri duke arritur një fitore të shkëlqyer. Edhe sot në Ungra një pjesë e toponimisë i është kushtuar ngjarjeve të Rilindjes: ndër rrugët dhe sheshet më të famshme janë Rruga e Mijëve, rruga e 500, Sheshi 16 Korrik dhe Sheshi Gjeneral Damis.

Internatët e lirë në Ungër

Në periudhën midis 1940 dhe 1943 në Ungër, pas shpalljes së ligjeve raciste, u deportuan si "internatë të lirë" rreth njëzet refugjatë hebrej, që kishin arritur në Itali nga Polonia dhe Gjermania, dhe një duzinë të deportuarish politikë. "Internatët e lirë" u miqësuan me banorët e vendit: një internat mjek filloi t'i vizitonte disa të sëmurë, një i ri internat ndoqi mësime private falas (pasi fëmijët e internatëve nuk mund të shkonin në shkollë) te një profesor lokal dhe, si rast i veçantë integrimi, një internat në fund të internimit u martua me një grua nga Ungra. Të gjithë internatë mbijetuan deri në Çlirimin dhe arritjen e ushtrisë aleate në shtator 1943, me përjashtim të një refugjati (Emilio Haimann) i cili vdiq në Ungër për shkak natyral më 17 prill 1941.

Aksidenti ajror i Shën Mërisë së Malit

Më 25 mars 1982 vdes në moshën 24-vjeçare togeri Giovanni Pinto i Stërmës së 32-të, i rrëzuar në një Fiat G.91 në male midis Firmozës dhe Ungrës, konkretisht në lokalitetin Shën Mëria e Malit. Një bari kishte parë atë ditë rreth orës 13 një "flakë në qiell" por vetëm ditën tjetër, duke u ngjitur në male për të kullotur kopenë, gjeti mbetjet e avionit. Ndër hipotezat e aksidentit më e besueshme është prania e bankave të dendura mjegulle. Për të kujtuar atë është ngritur një trullo në vendin e përplasjes.

Simbolet

Stema dhe flamuri u njohën me Dekret Kryesor të Shtetit (DCG) të 29 korrikut 1933.

Flamur me sfond blu dhe i kufizuar me argjend, në pjesën e sipërme mbart shkrimin "Komuna e Ungrës" me në qendër një mburojë, të mbikëqyrur nga një kurorë me nëntë kulla, me figurën e një luani të ngritur mbi një arkë me motive dekorative me sfond të zi me katër yje. Mburoja, përveç kësaj, është e rrethuar nga dy degë të dafinës dhe të lisit të ndërfutura.

— Art. 3 pika 2 e Statutit komun

Stema e komunës së Ungrës paraqet një përbërje simbolike: luani i ngritur mbi një arkë me katër yje, përfaqëson një komunitet krenar për veten e vet, ndërsa në tekstin e statutit komunor mungon referenca për një element të pranishëm në stemë dhe shumë kuptimplotë: dy gota nga të cilat rrjedh ujë me bollëk që simbolizojnë përroin Tiro dhe Galatron që kufizojnë fshatin.

Nderime

Më 4 maj 2007 Ungra u vlerësua me emërtimin "Qytet i Bashkimit të Italisë", sipas propozimit të shkrimtarit Giuseppe Martino, autor i shumë eseve historike, për shkak të ngjarjeve historike në të cilat qytetarët u bënë protagonistë. Kjo nderim iu dha fshatit arbëresh të Pollinos si "Komunitet Simbol i Bashkimit të Italisë" për të qenë protagonist i një epopeje të vërtetë të kësaj periudhe historike.

Monumente dhe vende me interes

Monumenti i të rënëve brenda vilës komunale

Ekzistojnë dy monumente "për kujtim" në rrugën Giorgio Castriota Scanderbeg: monumenti i kushtuar të Rënëve dhe monumenti i kushtuar Kripëpunëtorëve.

Gjitonija ose lagjja në qendrën historike e fotografuar "ka udha" nga Shën Ilia

Ndër vendet me interes natyror mund të përmendet Piano del Faggio, Piano del Minatore dhe Piano Campolongo, ky i fundit ndodhet rreth 1.200 metra mbi nivelin e detit dhe është një nga portat hyrëse në Parkun Kombëtar të Pollinos.

Disa pika panoramike si rruga "ka udha" (ngjitja e gjitonisë së Shën Ilisë) nga ku mund të shihet i gjithë fshati dhe e gjithë fusha e Siparisë ose Sheshi Brego nga ku mund të vëzhgohet qendra historike dhe malet mbi të.

Katedralja e Shën Kollit, kisha kryesore e Eparhisë dhe selia e shqiptarëve të Italisë kontinentale

Katedralja e Shën Kollit

Shih edhe: Katedralja e Shën Kollit

• Katedralja e Shën Kollit (Qisha e Shën Kollit, shek. XVIII), është kisha kryesore e Eparhisë së Ungrës. Ndërtimi i kishës aktuale është i vitit 1721, pasi tërmeti në fund të shek. XVII kishte shkatërruar atë të mëparshme, të kushtuar gjithashtu Shën Kollit të Mirës.

Kisha e vogël e Shën Mërisë së Ikonës, brenda së cilës ruhet dëshmia e parë e ikonografisë bizantine të shqiptarëve në gur, që përshkruan Virgjëreshën me Fëmijën

Kisha e Shën Mërisë së Ikonës ose e Konstandinopojës

• Kisha e Shën Mërisë së Ikonës ose e Konstandinopojës (Qisha e Shën Mëria e Konxis, shek. XVI), ngrihet mbi një shkëmb pranë përroit Tiro, i cili në ato kohë shënonte kufirin natyror të territorit midis Ungrës dhe Saraqenës. Është kisha e parë e ndërtuar nga shqiptarët në nder të Virgjëreshës Odigitria, shumë të respektuar në Lindje. Brenda saj ruhet dëshmia e parë e ikonografisë bizantine në gur që përshkruan pikërisht Virgjëreshën me Fëmijën. Shumë interesant është tavan prej druri me kasetone që e zbukuron kishën dhe që u realizua në 1663 nga Angelo La Petra, artist kalabrez. Me punim të shquar ishte edhe baldakini, i vjedhur vite më parë, që kornizonte ikonën e çmuar. Ndërtimi i saj i vendosur në kufirin veri-lindor të fshatit mesjetar shënon fundin e aglomeratit urban të fshatit. Duke vëzhguar strukturën urbane mesjetare mund të vërehet se shqiptarët, përveç vendosjes në pjesën më të lartë të fshatit (ka bregu), deshën të ndërtonin shtëpitë e tyre edhe pranë fshatit. Tekstura arkitekturore e asaj periudhe hapej, ndoshta, me manastirin e Shën Mërisë së Burimeve në jug-perëndim, dhe përfundonte në veri-lindje me kishën e vogël të Shën Mërisë së Konstandinopojës. Vazhdimi i kësaj linje urbane, përveç dhënies së më shumë garancish mbrojtjeje për shqiptarët, i bënte më të përdorshme burimet ujore dhe territoriale të përroit Tiro afër.

Kisha e vogël e Shën Ilisë, e ndërtuar në fund të shekullit XVII

Kisha e Shën Ilisë

• Kisha e Shën Ilisë (Qisha e Shën Llirit, fund i shek. XVII), ngrihet mbi një pikë që, ndoshta, shërbente si vend vëzhgimi për banorët e fshatit të vogël. Në mënyrë strategjike, kisha e vogël e kushtuar profetit Shën Ilia, është e vendosur mbi një shkëmb të bukur dhe sugjestiv që, duke filluar nga grykat e përroit Tiro, ngrihet vertikalisht mbi kishën e Shën Mërisë së Ikonës dhe shënon një nga pikat më të larta të aglomeratit urban të fshatit. Pranë ndërtesës, në anën jugore, mund të shihet shpella e Shën Ilisë, një gropë e thellë midis gurëve me veçori interesante shpellore ende të paeksploruara sot. Në periudhën e Bashkimit të Italisë kulti i shenjtit ishte shumë i praktikuar sepse Shën Ilia konsiderohej çlirues i popullit shqiptar të Ungrës nga shtypjet borbonike. Disa vargje në gjuhën shqipe, të paktët që janë transmetuar deri sot dhe që ende këndohen nga besimtarët në procesionin e Shenjtit, u shkruan nga poeti Vincenzo Stratigò në 1852. Që atëherë qeveria borbonike e ndaloi procesionin sepse kishte kuptuar kuptimin revolucionar të atyre vargjeve që populli i Ungrës këndonte për të lavdëruar shenjtin luftarak duke iu lutur atij për rënien e regjimit borbonik dhe kthimin në liri.

Kishë e Shën Mërisë së Karmunit

• Kisha e Shën Mërisë së Karmunit (Shën Mëria e Karmunit, fillim i shekullit XVII) u ndërtua në 1608 si manastir dhe pati një veprimtari të gjallë kulturore deri në 1808 kur u mbyll dhe (për shkak të ediktit të Napoleonit) u shndërrua në varrezë. Kishëza i është kushtuar Virgjëreshës së Bekuar të Malit të Karmelit dhe ruan statujën prej druri të Virgjëreshës me Fëmijën. Në dy të dielat rreth 16 korrikit zhvillohen dy procesione: të dielën para 16 korrikut Madonna çohet në agim nga kishëza në Katedrale (pas vigjiljes natën); të shtunën në mbrëmje zhvillohen festimet laike (koncert, shfaqje piroteknike), të dielën në mëngjes një panair mbresëlënës zhvillohet përgjatë ish-SS105 dhe në mbrëmje procesioni solemn.

Kishëza

• Santa Maria delle Fonti (Qisha e Shin Mëris e Ujravet), e manastirit të rëndësishëm të Santa Maria delle Fonti, nuk ka mbetur asnjë gjurmë, aq sa as rrënojat e ndërtesës mbresëlënëse, sot, nuk mund të shihen në vendin ku në 1156 u ndërtua. Fatkeqësitë natyrore si tërmetet dhe ndërhyrjet e pamatur ndërtimore nuk kanë lënë gjurmë të ndërtesës së rëndësishme. Disa kërkime të fundit të kryera nga një studiues nga Ungra kanë identifikuar, afër vendit, kishëzën që i përkiste manastirit. Besueshmëria e këtij studimi të papublikuar mbështetet nga shumë elementë të dallueshëm shkencorë. Përmasat e kishëzës, për shembull, përputhen, në mënyrë të paqartë, me tiparet standarde të ndërtimit të periudhës. Materialet e përdorura dhe vendosja e dritareve dhe hyrjes korrespondojnë me orientimin që i jepej kishëzave të ndërtuara në Kalabri midis 1000 dhe 1200. Nga kishëza, deri më sot, mbetet vetëm një freskë e Shën Paraskevës aktualisht në ekspozitë në sakristinë e Katedrales së Shën Kollit.
• San Leonardo, (Shin Linardi) u shemb për shkak të problemeve hidrogjeologjike.

Arkitektura civile

Pallate

• Pallati i Kurisë Eparkiale
• Pallati De Marchis
• Pallati Stratigò
• Pallati Kabregu
• Pallati Damis
• Pallati Belluscio
• Pallati Cucci
• Pallati Vaccaro

Vende të tjera me interes

Sheshi XVI Korrik dhe pamja nga një kënd i veçantë i malit Petrosa pothuajse ngjitur, dhe burimi historik në qendër.

• Sheshi XVI Korrik
• Sheshi Garibaldi
• Rruga Skanderbeg
• Kastjeli
• Piano Campolongo (brenda Parkut Kombëtar të Pollinos)
• Piano del Faggio (brenda Parkut Kombëtar të Pollinos)
• Piano del Minatore (brenda Parkut Kombëtar të Pollinos)
• Burimi: Kroji Katundit në lagjen Konxa
• Përroi Tiro

Vendet arkeologjike

• Rrënojat e një kështjelle mesjetare në pjesën e lartë të fshatit (Kastjeli):

Në 1531 me iniciativën e baronit Pescara të Sarasenës, zotërit të kasallit Lungrium në vitet 1531-1537 u nisën punimet, në një pikë strategjike të qytetit, për ndërtimin e një kështjelleje të fuqishme që, e ngritur mbi një promontor referencë, ku ndoshta ekzistonte tashmë një ndërtesë baronale, dhe nga ku ishte e mundur të kontrollohej si kampamenti shqiptar, gjitonitë, ashtu edhe shumë sulmet e armikut, për zotërinë pronare përbënte pikën kryesore të vëzhgimit ushtarak si dhe banesën e tij të zakonshme. Kështjella e Ungrës nuk ushtroi, megjithatë, funksionet e saj strategjiko-ushtarake për shumë kohë. Përkundrazi, tashmë në 1538, siç vëren De Marchis në "Breve Cenno Monografico-Storico del Comune di Lungro", u blenë nga zotërit e Altomontes të cilët pasi e ripushtuan territorin dhe e përdorën banesën feudale si pikë vëzhgimi, e konsideruan të dobishme ta shndërronin në banesë civile duke i dhënë një privilegj disa familjeve veçanërisht besnike ndaj zotërinjve pronarë.

• Miniera e vjetër e kripës së gurit, arkeologji industriale

Shoqëria

Evolucioni demografik

Të dhënat e para mbi zhvillimin demografik të fshatit renditen në "zjarre": në 1476 regjistrohet prania e 17 zjarrëve, në 1532 janë 51, në 1545 janë 77, në 1561 vazhdon rritja demografike me praninë e 101 zjarrëve, në 1595 janë 160, në 1648 do të arrihet maksimumi, pra 164 zjarrë për të ulet në 1669 në 131 zjarrë.

Binjakëzime

• Montceau-les-Mines, nga tetori 2019.

Feja

Riti bizantin

Stema e Eparkisë së Ungrës

Eparkia e Ungrës është pika themelore e referimit për arbëreshët kontinentalë të Italisë dhe vazhdon të ruajë traditën fetare, gjuhësore dhe identitetin kulturor arbëresh. Eparkia u krijua më 13 shkurt 1919 nga Papa Benedikti XV dhe eparku i parë ishte Giovanni Mele, të cilit iu pasua Giovanni Stamati dhe Ercole Lupinacci. Aktualisht drejtohet nga eparku Donato Oliverio. Eparkia ruan dhe mbroj gjuhën, zakonet, trashëgiminë fetare dhe kulturore të pakicës shqiptare në Itali.

Pallati eparkal dhe selia e Eparkisë së Ungrës

Spiritualiteti fetar që lidh kishat e arbëreshëve me Kostandinopojën është mijëvjeçar. Eparkia e Ungrës, e themeluar në 1919 me vullnetin e Papës Benedikt XV, mbledh nën jurisdikcionin e saj shumicën e kishave arbëreshe të ritit greko-bizantin në provincën e Kozencës dhe disa edhe jashtë rajonit të Kalabrisë. Spiritualiteti arbëresh, që i referohet krishterimit të tipit bizantin, shprehet në thellësinë e ritit, të pasur me simbolikë dhe ceremonial sugjestiv. Ruajtja e ritit ka kohezuar qytetërimin arbëresh duke përcjellë traditat popullore, këngët liturgjike në greqisht dhe shqip, zakonet dhe kostumet. Roli që Kisha Bizantine ka pasur për më shumë se pesë shekuj ka qenë i rëndësishëm themelor sepse i ka lejuar besimtarëve të saj të praktikojnë ritin lindor dhe të ruajnë dhe kultivojnë gjuhën dhe identitetin e tyre. Është pikërisht riti bizantino-grek ai që bëhet elementi kryesor dhe nyjë e ruajtjes së trashëgimisë së kulturës dhe traditës shqiptare. Liturgjia dhe të gjitha festimet fetare kryhen në greqisht dhe në shqip dhe, në raste të rralla, në italisht.

Është e rëndësishme të kujtohen, megjithatë, vështirësitë e mëdha që arbëreshët kanë dashur të kapërcejnë për të ruajtur identitetin e tyre, etnik dhe fetar, nga sulmet e vazhdueshme të kulturës mbizotëruese vendase (latine), të cilat synonin të shpërndanin besimtarët shqiptarë nga praktika e ritit lindor. Dallimet thelbësore midis krishterimit greko-bizantin dhe atij latin, vërehen për sa i përket së drejtës kanonike, e cila ndjek atë të ortodoksëve, për kalendarin liturgjik të vet dhe ceremonialet lindore. Misa është ajo e Shën Gjon Gojëarti që kryhet në gjuhën greke në funksionet solemne, në gjuhën shqipe në funksionet e përditshme. Veçoritë e ritit lindor, përveç kësaj, duken në paramentet e shenjta, në adhurimin e ikonave të shenjta si dhe në strukturën arkitekturore të Kishës. Veçoritë sugjestive të ritit bizantin, bazohen në ceremonialet e ndryshme që praktikohen për sakramentet e Inicimit të Krishterë. Baptizmi (Pagëzim), konfirmimi (Vërtetim) dhe eukaristia (Kungjimi) administrohen së bashku dhe komunioni bëhet me bukë dhe me verë. Shumë sugjestiv është ceremoniali i martesës dhe veçanërisht mistike dhe të ngarkuara me spiritualitet janë funksionet e Javës së Shenjtë të Ungrës (Java e Madhe), e përgatitur nga Kreshma e Madhe dhe e Shenjtë.

Shiko gjithashtu: Eparhia e Ungrës

Tradita dhe folklori

Festat popullore

Shën Leonard

Festa e Shën Leonardit, e festuar më 6 nëntor, është e rëndësishme për atë që shenjti ka pasur kuptim për Kriporen e Ungrës, ai ishte zgjedhur nga vetë minatorët si mbrojtës i tyre, aq shumë sa në vitet midis 700 dhe 800 ata ngritën një kishëz në nder të tij.

Festa patronale e Shën Kollit dhe kaminet (vatrat)

Ndër festat e traditës së Ungrës, ajo padyshim më e rëndësishme është festa patronale e Shën Kollit të Mirës (Shën Kolli) që zhvillohet më 6 dhjetor.

Festa patronale festohet së bashku me festën e dy shenjtorëve të tjerë: Shën Françesk Saverio (Shën Frangji Saveri) dhe Shën Françesk i Paolës (Shën Frangjisku). Në ditët 3-4-5 dhjetor të çdo viti, pas kryerjes së novenës, ndizen vatrat: më 3 dhjetor në nder të Shën Françesk Saverio (datë në të cilën përsëritet edhe vdekja e tij), më 4 dhjetor në nder të Shën Françesk i Paolës dhe më 5 dhjetor (mbrëmja më e ndjerë nga populli i Ungrës) në nder të Shën Kollit. Më 5 dhjetor në Katedralen zhvillohet vesperi me, në fund, bekimin e bukëve dhe shpërndarjen e tyre. Në mëngjesin e 6 dhjetor zhvillohet panairi tradicional dhe në pasdite procesioni nëpër rrugët e fshatit.

Madonna del Carmelo

Një festë tjetër e rëndësishme festohet në periudhën verore në nder të Zonjës së Bekuar Mari në Malin Karmel. Në dy të dielat rreth 16 korrikut zhvillohen dy procesione: të dielën para 16 korrikut Madonna çohet në agim nga kisha e vogël në Katedralen (pas vigjiljes natën); të shtunën në mbrëmje zhvillohen festimet laike (koncert, shfaqje piroteknike), të dielën në mëngjes një panair i madh shtrihet përgjatë ish-SS105 dhe në mbrëmje zhvillohet Procesioni Solemn.

Java e Prigatorëvet

Në komunitetet arbëreshe dhe veçanërisht në Ungër, në këtë javë që fillon nga e diela deri të shtunën para të dielës së parë të Karnavalit (dymbëdhjetë ditë para të mërkurës së Hënës), kujtohen të vdekurit (besohet se Jezu Krishti u ka dhënë atyre leje të dalin nga varret ose më mirë të kthehen në mbretërinë e të gjallëve si shpirtra, për të vizituar vendet ku kanë jetuar). Në Ungër ende është e gjallë tradita e "picihudhra", domethënë të kërkohet një ofertë për shpirtin e të vdekurve; fëmijët ose njerëzit në nevojë, duke i rrahur dyert e "gjitonisë", presin që t'u jepet ushqim ose pije «Për shpirtën e prigatorëvet» ("për shpirtin e të vdekurve"); duke falënderuar, përgjigja për dhuratën është «Nglezot gjithë të vdekurit» ("Le të pushojnë në paqe të vdekurit"). Sipas traditës popullore, të vdekurit kthehen në banesën e tyre të përjetshme të shtunën në mëngjes, kur pas përfundimit të liturgjisë besimtarët shkojnë në procesion në varrezat për t'i vizituar të dashurit e tyre. Gjatë gjithë javës, instrumentet tipike të karnavalit të Ungrës "fiken". Të dielën, e quajtur «e diella të lidhurvet» (fjalë për fjalë "e diela e gjërave të bashkuara") familjet mblidhen rreth tryezës së shtruar për të kujtuar edhe një herë të vdekurit e tyre për të cilët ështu lutur në ditët e mëparshme, dhe nga kjo ditë fillon karnavali.

Karnavali

Karnavali (Karnivalli) në Ungër ka një rëndësi të veçantë dhe ngjall interes të madh në të gjithë rajonin e Pollinos. Veçoritë etnike dhe folklorike e vendosin këtë festë ndër ngjarjet më të rëndësishme të traditës popullore arbëreshe. Nëpër rrugët e fshatit, në ritmin e klasikës fila ungrore, takohen grupe djemtarësh dhe të rritur dhe në ritëm ecin nëpër rrugët e ngushta të qendrës historike. Këto grupe më pas priten në shtëpi dhe u ofrohet verë dhe ushqime shtëpiake, gjithçka e gëzuar nga tingulli i organit dhe i zampogës dhe e ndërprerë nga vjershët (poezi) antike dhe të famshme të traditës këngëtare arbëreshe. Veçantia e vërtetë e karnavalit të Ungrës është dhënë nga improvizimi; asnjë kalendar i vërtetë ngjarjesh, vetëm spontaneiteti i grupeve të muzikantëve dhe i maskaradave të vetme ose të grupeve që i japin jetë rrugëve të qendrës, për të vazhduar më pas në shtëpi ose në katoqet (bodrumet).

Java e Shenjtë (Java e Madhe) dhe Pashkët

Shih edhe: Java e Shenjtë e Ungrës (Java e Madhe)

Riti i kushqit dhe i martesës

Riti i kushqit dhe i martesës (riti i kushqit e martesës), pra riti i dasmës tek arbëreshët, ka pasur gjithmonë një magji të veçantë si për ceremoninë përgatitore ashtu edhe për funksionin fetar. Natyrisht, me kalimin e shekujve, para dhe pas kanë ndryshuar në disa aspekte, ndërsa ceremonia fetare e ritit bizantin ka mbetur e pandryshuar. Këto përshkrime të martesës tek Shqiptarët e Italisë janë shkruar nga Francesco Tajani në Historie albanesi të vitit 1866.

Riti i kushqit zhvillohet në një ditë të caktuar, kur dhëndri, me një procesion burrash dhe gra nga i gjithë farefisi i tij, niset për ta njohur. Të afërmit e rinj e pranojnë me gëzim. Gratë fillojnë një këngë lavdërimi, pastaj ato nga njëra anë, burrat nga ana tjetër, fillojnë një valle; dhëndri, i bashkuar me të tjerët, duke u përdredhur rreth saj, i hedh në madhia (një enë druri) unazën e dasmës, nga ana tjetër nusja e mbledh atë, dhe duke vazhduar me punën e saj, e mban në majë të buzëve. Më pas procesioni shpërndahet. Me këtë formalitet publik, lidhja bëhet e pandashme, çifti ka shkëmbyer një shenjë të parë dashurie, i gjithë fshati e di, tërshërit tashmë digjen, arbëreshët nuk dinin t'i shuajnë ndryshe veç me gjak. Derisa të përgatiten dasmat, është zakon që i riu i dashuruar me shokët e tij, gjatë gjithë natës në dritën e hënës, të shprehë me këngë shqipe nën dritaren e të dashurës së tij mundimet e pasionit të lindur, ta lavdërojë atë, t'i përcjellë psherëtimat e tij, dhe për këtë arsye këngët erotike janë shumë të zakonshme. Por jo gjithmonë shkon mirë: mund të ndodhë të marrësh mbi vete një kovë uji. Edhe nëse dy të rinjtë ishin fejuar, fjala e fundit i takonte babait të vajzës. Nëse babai është dakord, atëherë bëhet kushqia zyrtare (kushqia). Dita e kushqit zakonisht shënohet me "i qelljin artë" (i sjellin arin) vajzës dhe jo me "bejin kushqin" (fejohen). Në fakt, riti i kushqit, përveç se është një takim zyrtar midis familjeve për pëlqimin e martesës, karakterizohet nga dhuratat në ar që i dhëndri dhe familja e tij i bëjnë vajzës. Rregulli thoshte se i dhëndri duhej t'i dhuronte unazën dhe nëna si gjerdanin ashtu edhe byzylykun. Para shkëmbimit të dhuratave dhe pra para zyrtarizimit të kushqit, diskutohet për perspektivat që djaloshi mund t'i ofrojë vajzës dhe për pajën (paja) e vajzës. Edhe pas kushqisë, të rinjtë mund të dalin bashkë vetëm nëse shoqërohen nga prindërit e vajzës ose nga ndonjë i afërm. Pasi caktohet data e dasmës, bëhen publikimet dhe zgjidhen dëshmitarët (kumbartë) që zakonisht janë të afërm ose miq të familjes. Java që i paraprin ditës së martesës, e cila zhvillohej të dielën, familjet marrin vizita nga të afërm dhe miq që sjellin dhurata. Të enjten, familja e dhëndrit dërgon në shtëpinë e nuses një shportë (kanistra) me veshje dhe veshjen tradicionale shqiptare për nuse. Familja e nuses, nga ana tjetër, të shtunën i kthen dhuratat duke dërguar një pjatë zbukurimi (spaza). Gruaja që bart këtë pjatë të fundit përshkon rrugët që do të bënte, ditën tjetër, procesioni i dasmës. Bartëset e shportave merrnin një kompensim në para nga marrësi. Sa më i lartë ishte kompensimi, aq më shumë ishin vlerësuar dhuratat e marra.

Në mëngjez të martesës fillon riti i veshjes me veshjen tradicionale shqiptare të plotë me të gjitha detajet e saj. Riti është mjaft i gjatë, aq sa edhe sot, kur dikush humb kohë thuhet "vë stolit", pra vesh veshjen shqiptare. Kur nusja është gati, dërgohet ëmbëlsira e dasmës (mastacualli) në shtëpinë e dhëndrit. Procesioni i dhëndrit mund të niset atëherë për të arritur në shtëpinë e nuses duke përshkuar rrugë të ndryshme nga ato që do të përshkonte procesioni i dasmës. I pari që niset është procesioni i dhëndrit, i ndjekur nga ai i nuses. Në krye të procesionit të parë është babai i dhëndrit dhe një i afërm i ngushtë, i ndjekur pastaj nga dhëndri me dy dëshmitarët dhe të ftuarit e dhëndrit. Menjëherë pas vjen nusja me babain dhe të ftuarit e saj. Pasi mbërrijnë përpara portës kryesore të kishës, dhëndri ndalet dhe pret ardhjen e nuses, dhe ata hyjnë në kishë ku i pret papasi dhe ku do të zhvillohet ceremonia. Pasi dalin nga kisha, procesioni zakonisht drejtohet në shtëpinë e dhëndrit. Gjatë kalimit të procesioneve ishte zakon të hidheshin konfeta dhe monedha nga fqinjë ose të njohur që nuk merrnin pjesë në dasmë. Pasi mbërrijnë në pragun e shtëpisë, t'i presë është nëna e dhëndrit që i rrethon të dy me një rrip elegant duke pritur çiftin e ri në shtëpi. Fillojnë më pas festimet me verën më të mirë, të ruajtur për këtë rast, dhe ëmbëlsira të bëra të gjitha në shtëpi. Duhet mbajtur mend se gratë shqiptare, njësoj si burri, ushtrojnë autoritet brenda shtëpisë.

Sot, në përgjithësi, riti dhe traditat e martesës janë të njëjta. Riti i kushqit ka humbur pjesërisht vlerën dhe prej rreth pesëdhjetë vitesh pak njerëz martohen me veshje tradicionale shqiptare. Po humbet edhe zakoni i shkuarit në shtëpinë e nuses përpara se të shkohet në kishë. Në fakt, shpesh dhëndri pret nusen direkt në kishë. Funksioni fetar ka mbetur i pandryshuar.

Disa terma të rëndësishëm janë: i fejuar dhe dhëndër: "dhëndërr", e fejuar: "nusja'', vjehërr/vjehëra: "vjehërr/vjehëra", nuse: "e re", fejëzimi: "kushqi", martesë: "martesë".

Riti i matit

Në foto instrumentet për përgatitjen e matit: kungulli (enë), Pumbixhi (një lloj kallam metalik) dhe Çikullatera (enë ku vlon uji)

Rituali i matit (riti i matit) ka rrënjë nga flukset migratore që kanë çuar shumë shqiptarë nga Ungra të largohen nga vendi për të shkuar në Amerika, veçanërisht në Argjentina. Ndër zakonet kulinare ekskluzive të Ungrës, riti i matit përfaqëson një shembull të madh të kontaminimit gastronomik dhe përfshirjes sociale. Kungulli, enë e zgavruar e përftuar nga një kungull i zbrazur me kujdes, Pumbixhi, një lloj kallam metalik dhe Çikullatera, ena ku vlon uji, janë aksesorë themelorë të ritualit. Përgatitja e matit është shumë e thjeshtë. Pasi të vendoset Çikullateren mbi zjarr dhe të nxehet uji, përgatitet kungulli brenda të cilit vendoset një copë zjarr, një lëvozhgë portokalli të tharë më parë, mateja vendoset pumbixhi dhe shtohet sheqeri, pastaj derdhet uji i nxehtë dhe konsumohet përmbajtja duke e thithur qartë përmes pumbixhit. Atmosfera që shërben si kornizë për këtë ritual është ajo dimërore, kur banorët e Ungrës duan të ulen në rreth pranë vatrës (vatra), për të shijuar maten, duke e bërë të qarkullojë nga dora në dorë në gjitonì ose tek mysafirët që pinë të gjithë nga i njëjti pumbixh. Kjo praktikë rrethore ka rrënjësuar menjëherë në Ungër, një nga vatrat e kulturës arbëreshe ku nocioni i rrethimit është i fortë si në konceptin e mënyrës së jetesës ashtu edhe në fushën arkitekturore. Ky element me interes të konsiderueshëm socio-antropologjik ka forcuar më tej karakteristikat e shoqërueshmërisë dhe ka kontribuar për t'i bërë edhe më të forta parimet e gjitonisë arbëreshe.

Institucione, ente dhe shoqata

Spitali Civil

Spitali Civil i Ungrës, i filluar të ndërtohet në 1967, i përfunduar në 1970 dhe i inauguruar më 8 dhjetor 1976, është një kompleks i realizuar me zgjidhje arkitekturore moderne, i vendosur në rrethinë Carrocchia. Struktura zhvillohet në katër kate dhe ngrihet mbi një sipërfaqe prej 8000 m² në një kodër 550 metra mbi nivelin e detit, në një pozicion panoramik nga ku mund të dominohet me shikim masivi i maleve në veri (Pollino) dhe fusha e gjerë e Sibarit deri në Detin Jon në jug-lindje. Spitali ka qenë deri para disa vitesh një pikë referimi e rëndësishme për shëndetësinë e zonës dhe territoreve më të afërt. Në vitet e fundit, me planin e rikthimit të komisarëve të shëndetësisë së Rajonit Kalabri, nosokomi është rikonvertuar në C.A.P.T. (Qendër Ndihme Primare Territoriale) dhe në "Shtëpi të Shëndetit".

Kultura

Arsimi

• Biblioteka komunale «Alberto Straticò»;
• Biblioteka e Katedrales;
• Fondi i Kurisë Episkopale;
• Fondi privat Alfredo Frega;
• Fondi privat Familja Stratigò.

Shkollat

• Shkolla Parashkollore Shtetërore
• Shkolla Parashkollore Parare "De Santoianni"
• Shkolla Fillore
• Shkolla e Mesme e Shkallës së Parë
• Liceo Shkencor Sportiv
• Institut Profesional Industria dhe Artizanat

Muze

Tabelë dygjuhëshe e Muzeut Historik të Minierës së Kripës së Ungrës

• Muzeu Historik i Minierës së Kripës: i inauguruar në 2010 mbledh relike, dokumente, uniforma të atyre që kanë punuar brenda ndërtesës; i transferuar në 2022 në selinë e ish-bibliotekës komunale, në Corso Skanderbeg, inaugurohet më 14 maj të të njëjtit vit dhe i kushtohet kujtimit të profesorit Giovan Battista Rennis, krijuesit të muzeut.
• Muzeu Diocesane i Eparhisë së Ungrës: i inauguruar më 1 nëntor 2015, strehon të gjitha rrobat e shenjta të peshkopëve që janë ndjekur në Eparhi që nga themelimi i saj, në 1919, duke rilancuar objektet e traditës kulturore dhe fetare të Eparhisë.

Media

Shtypi

• Lajme (Periodik i Eparhisë së Ungrës)
• DIELLI (Periodik politik dhe kulturor)
• Il Tiro (nuk botohet më) - ishte një revistë dy-mujore luftarake e botuar në Ungër në vitet e para të 1880 nga Costantino Bellusci, drejtor përgjegjës, dhe e shtypur në Castrovillari nga shtypshkronja historike e Francesco Patitucci. Kishte si nëntitull "Gazeta e Popullit". Fletja në vitet e pakta të jetës kishte mbledhur simpatitë e një grupi të gjerë lexuesish nga Ungra dhe jo vetëm. Faqja e parë e 2 majit 1882 .

Kostume

Kostum tipik femëror i përdorur për ditët festive

Kostumet tipike femërore arbëreshe (stolit) të Ungrës ende sot vihen, si nga të rejat ashtu edhe nga më të vjetrat. Ekzistojnë dy lloje kostumesh femërore: një i përdorur për festat dhe një tjetër i përditshëm. Kostumi i gala përbëhet nga pjesët e mëposhtme: dy funde të brendshme (sutanina), një fund i palosur prej sateni të kuq (kamizola) me skaje të thurur me fije ari (galuni), një fund i palosur prej sateni blu që mblidhet si guaskë dhe vihet mbi krah (cofa), një këmishë e bardhë me grep (linja), një jelek i shkurtër kaltërosh i gjithë i qëndisur me ar (xhipuni), flokë të ndarë në mes, të thurur me shirita dhe të mbledhur prapa në "kesa", një shall me ngjyrë të kuqe për gratë e martuara (pani). Kostumi i përditshëm është veshja e përditshme. Është shumë i thjeshtë dhe përbëhet nga: një fund i kuq i palosur me skaj të gjelbërt, një këmishë e bardhë, një përparëse (vandizini), një jelek i zi me qëndisje të bardhë. Kostumi mashkullor shqiptar përdoret vetëm në rastet e manifestimeve fetare dhe folklorike. Përbëhet nga pantallona të bardha (brekët të bardha) me vija anësore të kuqe ose blu dhe qëndisje në të verdhë, këmishë (këmish) e bardhë, jelek i zi i qëndisur dhe kapelë (këleshi) e bardhë prej leshi në formë trungu të konit.

Muzikë dhe këngë

«Këngët popullore shqiptare, pra, janë shprehje individuale, të mbushura me ndjenjat e popullit, të ushqyra me trashëginë e idealit, që e mbushnin veten atë epokë epike, kur i gjithë populli ishte kalorës. Por Shqiptarët e mbrojtën atë me shpatë dhe e ngjallën me këngë, dhe kur shpresat e tyre u ndërprrën, shumë braktisën atdheun, duke ikur në drejtime të ndryshme, dhe duke bartur me vete, pasi tjetër s'mundeshin, kujtimet dhe këngët e tyre, të cilat rifiluan në tokën e mërgimit. Këngët dashurie dhe elegjike, që na paraqesin një aspekt tjetër të jetës, duken si një përzgjedhje e poezive më të buta dhe elegante që zotëron letërsia popullore shqiptare. Konceptim i qartë dhe i shijshëm, ndjenjë e hollë dhe e butë, figura të buta dhe të shkathëta, na mbushin, tani me dhimbje tani me gëzim, zemrën dhe veshët me muzikë të këndshme». Kështu shkroi Marchianò për popullin shqiptar, duke nxjerrë në pah sa ishte i rëndësishëm kënga për këtë etni të vendosur.

Këngët (këngat) e arbëreshëve të Ungrës në përgjithësi janë të katër llojeve të ndryshme:

• Këngë epike që tregonin veprat e Skënderbeut dhe të popullit shqiptar;
• Këngë dashurie;
• Këngë të shenjta (si kalimere);
• Këngë vdekjeje.

Ndër këngët më të famshme janë: Ill i bukur, Ka mali, Kostandini i vogëlith, Vdekja e Skanderbeut, Ngushti Moresë, Kopile moj Kopile.

Kuzhinë

Gastronomia (të ngrënit) arbëreshe gjen në Ungër një udhëkryq interesant për të shijuar specialitetet tipike arbëreshe dhe mesdhetare. Në Ungër është e mundur të shijosh makaronat e freskëta në të gjitha format e tyre: makarona (rrashkatjelt), knodel (strangulrat), lasagna (tumac), spageti të hollë (fidhilt), bucatini (hullonjrat), të përziera me salca të thjeshta domatesh të freskëta dhe borzilokut, ose me salcë të bazuar në mish derri ose kec.

Ndër specialitetet tipike një vend të rëndësishëm zë Shtridhelat me fasule, një makarona shumë e veçantë e punuar me kujdes me dorë dhe e përzier me një salcë domatesh dhe fasule. Është pjata tipike e Ungrës me origjinë shqiptare, pasi nuk gjen përputhje veçse në vende të tjera shqiptare. Makaronat, të punuara plotësisht me dorë, marrin një formë të veçantë që i afrohet pak atij të fidelave. Një pjatë tjetër tipike është Dromsat me bazë miell dhe ujë, e përzier me salcë domatesh të freskëta të ngarkuar me spec djegës. Ndër pjatat e dyta, kërpudhat kanë një vend prestigjoz për shumicën e bimëve të pranishme në territorin malor. Ndër recetat e shumta na pëlqen të citojmë më karakteristikat: kërpudha porcini me speca (këpurdhë me kangariqra), kërpudha dhe patate (këpurdhë me pataka). Të shijshme janë gjithashtu shumë zierje mishi dhe specash: zierje salsiçe dhe specash të thatë (stufatjel me saucicë), zierje brinjësh derri dhe specash (stufatjel me brinjaz derku). Dhe pastaj mishi i derrit: organet e brendshme (drudhezit), mish i zier (cingaridhet), xhelatinë (puftea), përveç salsiçeve të shijshme të Ungrës me aromën karakteristike të maruleve të egra që i bën të pazatueshme. Djathrat, të prodhuar nga kullotat e larta, të pasura me barishte aromatike, kanë fituar një vend të rëndësishëm. E gjitha shoqërohet me verërat robuste lokale të hardhive Galzei (Gauxet) ose me verërat e rafinuara D.O.C. të Pollino. Ëmbëlsirat, në fund, para së gjithash kulaçi, ëmbëlsirë luksoze dasmash me bazë mjalti; ëmbëlsirat e Krishtlindjeve, grispellet, xhuxhullet, kanarikulit, bukunotet; ëmbëlsirat e Pashkëve, nusezat, biskota me miell (viscote të pirvëluarë), vaj dhe farë anasoni, pa harruar frutat e thata ku dallohen fiqtë e famshme të Ungrës (fiqë të bardha e kriqezit).

Ngjarje

Që nga 2013 Ungra feston “Festa e verës dhe e shijeve të vjetra të territorit”, një edicion (që arriti në edicionin e pestë në 2018) që organizohet nga shoqata kulturore Acta Ungra më 27 Dhjetor të çdo viti në qendrën historike. Në këtë ngjarje paraqitet një shfaqje enogastronomike me tema përmirësimin e produkteve tipike dhe sipërmarrjen në këtë sektor, duke i dhënë rëndësi prodhimeve agro-ushqimore dhe artizanale, dhe me shumë muzikë.

Që nga 2016, gjatë periudhës së Karnavalit, Proloco “Arberia” e Ungrës feston “Rivokimin Historik të heroit shqiptar Gjergj Kastrioti Skënderbeu”, që ka arritur në edicionin e tretë, për të rivokuar dhe kujtuar veprat e heroit shqiptar duke vazhduar festimet me Karnavalin e famshëm të Ungrës. Emri i ngjarjes është kushtuar “Skanderbeku: Prindi i Arbërisë” dhe zhvillohet çdo vit të dielën e karnavalit.

Ekonomia

Miniera e Kripës

Shih edhe: Miniera e Kripës e Ungrës

Jashtë Minierës së Kripës

Punëtorë të minierës së kripës, Ungra, fillimet e shekullit XX.

Afër vendbanimit gjejmë një minierë të rëndësishme dhe të thellë të kripës. Depozita e kripës e Ungrës, e përmendur edhe nga Plini Plaku, ishte pasuria më e madhe e Fusha e Sibarit deri në 1976, vitin e mbylljes. Kripa e Ungrës eksportohej në të gjithë Kalabrinë, në disa rajone të tjera të Italisë, dhe edhe në Evropë. Miniera e kripës e Ungrës dha punë shumë punëtorëve, të cilët çdo ditë zbrisnin 2000 shkallët që çonin në galeri. Skematikisht, miniera e kripës e Ungrës përbëhej nga një masë kripe që kishte formën e një koni të përmbysur që ngushtohej ndërsa kriparët zbrisnin në nivele të ndryshme të nëntokës. Shenjti mbrojtës i kriparëve ishte Shën Leonard të cilit iu ndërtua një kishëz që u shemb për shkak të problemeve hidrogjeologjike. Në historinë e minierës duhet kujtuar greva e lavdishme e përgjithshme e 1969 që shmangu mbylljen, e shtyrë për disa vite më vonë. Por shumë janë ngjarjet dhe vështirësitë që kanë shoqëruar nxjerrjen e kripës. Që nga 1976 miniera është braktisur, deri në 2015 kur filloi procesi i rimëkëmbjes dhe restaurimit, por sot për sot e pakuptueshëm i ndalur. Për të kujtuar kriparët e minierës së kripës është vendosur një monument-podest (që përfaqëson minatorët në punë) në Rrugën Skënderbeu, pranë vilës komunale. Deri para disa vitesh çdo ditë në mesditë, nga çatia e ndërtesës “ex-dopolavoro”, binte sirena, e njëjta që shoqëronte hyrjen e minatorëve në minierë.

Monumenti i Kriparëve në rrugën Skënderbeu.

Bujqësia

Në Ungër bujqësia, si për shkak të mjedisit fizik, për ngushtësinë e territorit dhe sidomos për praninë e minierës shekullore të kripës, ka pasur karakter dytësor, dhe gjatë shekujve ka pasur preferenca për kultura të hardhisë, të ullirit, të perimeve, të pemëve frutore, të prodhimit dhe shishezimit të vajit të ullirit dhe të verës DOC.

Rüeping

Në fillimet e shekullit XX një ndërmarrje gjermane, Rüeping S.p.A., lidhi një kontratë me komunën e Saracenës për prerjen dhe shfrytëzimin e burimeve pyjore. Më vonë zona të tjera u prekën nga firma, si hapësirat malore të Ungrës, Fermës, San Donato di Nineas, San Sostit, Mormannos, Morano Calabros, Verbicaros. Mbi 600 persona punuan në çbërjen e pyjeve që zgjati deri në vitet ’50 (zona e Palombaro - Saracenë) dhe megjithatë, edhe sot mbeten disa gjurmë të periudhës: strehimi Palmenta (shkatërruar nga një zjarr në 2014), gjurmë hekurudhash (në rrugën që çon nga Piano Campolongo në Cardillo) që lidhnin Piano Novacco me Piano Campolongo dhe teleferikë që transportuan trungjet në fraksionin Zoccalia (Saracenë) nga Piano Campolongo. Nga dekada e parë e shekullit XX deri rreth 1930, u shkatërruan mbi 100.000 duke kursyer vetëm disa shembuj për hektar. Një hekurudhë pyjore me hekurudhë me gjërësi të reduktuar (600 mm) arrinte në stacionin e Spezzano Albanese Terme për dërgimin dhe ngarkimin e trungjeve në portin e Sibarit.

Deri në 2014 ekzistonte afër strehimit të Piano Campolongo një ndërtesë që daton nga fillimet e shekullit XX, e përdorur si depo nga punonjësit e ndërmarrjes Rüeping, e cila më pas u bë strehim (Rifugio Palmenta). Pas një zjarri me dashje, nga ndërtesa nuk ka mbetur gati asgjë.

Shih edhe: Piano Campolongo

Artizanati

Ikonat

Origjina lindore dhe konstantinopolitane e ikonave ka qenë gjithmonë një element në favor të pretenduar autenticiteti të tyre, i mbështetur, ndër të tjera, nga një dëshmitar i jashtëzakonshëm: plaçkitja e Kostandinopojës në 1204 nga kryqëtarët, pas së cilës filluan të qarkullojnë në Perëndim një numër i madh ikonash dhe relikvash. Një tjetër kusht i nevojshëm për atribuimin e "statusit" është fuqia për të kryer mrekulli, jo sepse janë vetëmrekulluese, por sepse, përmes tyre, manifestohet vepra taumaturgjike e Zotit. Në kishat arbëreshe të ritit greko-bizantin Imazhet e Shenjta vendosen në një hapësirë të caktuar për to, ikonostasin, e cila ndan vimën e rezervuar për celebrantët nga naosa e destinuar për besimtarët. Të realizuara në material të ndryshëm nga ai i strukturës që i pranon, ikonat u ofrojnë besimtarëve të çdo niveli kulturor mundësinë për të parë "atë të padukshmen që u bë i dukshëm", objekt i jo pak argumenteve patristike, duke dëshmuar se janë mbajtëse të një gjuhe universale.

Infrastrukturë dhe transport

Ungra arrihet përmes SS 534-SP263 (ish SS105).

Administrim

Administrata aktuale komunale e Ungrës drejtohet nga kryetari i komunës Carmine Ferraro, i zgjedhur në turin zgjedhor të 12 qershorit 2022 me listën civile Rinascita. Në politikën lokale Ungra ka pasur kandidatë të rëndësishëm për postin e kryetarit të komunës.

Periudha	Kryetari i Parë	Lista Fituese	Shënime
1894 - 1905	Nicola Irianni
1905 - 1907	Costantino Cucci
1908 - 1910	Ugo Strocchi
1912 - 1913	Francesco Saverio Samengo
1914 - 1920	Pietro Laurito
1920 - 1926	Ambrogio Cortese
1943 - 1946	Angelo Stratigò
1946 - 1952	Martino Pasqualino	Sveglia (S.C.A.)
1952 - 1956	Martino Pasqualino	Tromba (S.C.A.)
1956 - 1960	Borrescio Vincenzo Verducci Giuseppe	Tromba (S.C.A.)	Pasi u zgjodh disa muaj më parë, Borresciut iu nënshtrua (shkaqet nuk dihen me saktësi) Verducci, anëtar i PCI-së dhe i listës zgjedhore TROMBA, i cili mbeti në detyrë deri në fund të mandatit
1960 - 1965	Blumetti Francesco Verducci Giuseppe	Tromba (S.C.A.)	Në 1960 u zgjodh Kryetar i Ungrës Blumetti, punëtor në kripore dhe anëtar i PCI-së, i cili e përfundoi mandatin e tij me Verducci
1965 - 1970	Bellizzi Angelo	Dy kallinj (PSI-DC-PSDI)
1970 - 1975	Iannuzzi Vincenzo	Sveglia (PCI-PRI-PSIUP)
1975 - 1980	Iannuzzi Vincenzo	Sveglia (P.C.I. - P.S.I. - P.R.I.)
1980 - 1985	Iannuzzi Vincenzo	Sveglia (PCI - PSI)
1985 - 1990	Iannuzzi Vincenzo	Sveglia (P.C.I.)
1990 - 1995	Iannuzzi Vincenzo	Sveglia (P.C.I.)
1995 - 1998	Iannuzzi Vincenzo	Sveglia (P.D.S.)
1998 - 2003	Iannuzzi Vincenzo	Sveglia (P.D.S.- P.P.I)	Zgjedhjet zhvillohen para skadimit natyror pasi Kryetari Iannuzzi humb të drejtën, sipas një vendimi të Gjykatës, duke qenë i paeligjshëm në 1995
2003 - 2006	Iannuzzi Vincenzo	Sveglia (DEM.SIN.- VERDI-MARGHERITA)
2007 - 2012	Santoianni Giuseppino	Ungra në zemër (Listë Civike)	Zgjedhjet zhvillohen para skadimit natyror pasi Kryetari Iannuzzi humb të drejtën si pasojë e një mozioni mosbesimi nga ana e këshillit komunitar.
2012 - 2017	Santoianni Giuseppino	Ungra në zemër (Listë Civike)
2017 - 2022	Santoianni Giuseppino	Ungra në zemër (Listë Civike)	Mandati i tretë radhazi lejohet sipas "dekreteve Delrio" të 2014
2022 - e deri më sot	Ferraro Carmine	Rilindja (Listë Civike)	Në fund të turit zgjedhor votuesit do të jenë 1.624 nga 2.661 zgjedhës (61,71%), lista "Rilindja" do të marrë 844 vota (52,62%) dhe lista "Ungra në Zemër" 760 vota (47,38%).

Sport

Për rreth 15 vjet (nga sezoni 1980/1981 deri në sezonin 1994/1995) në Ungrë ekzistoi një skuadër futbolli amatore, AS Lungro. Ngjyra sociale ishte e kuqe, ndërsa "simboli" ishte një shqiponjë dykrenore (që kujtonte flamurin shqiptar, duke qenë Ungra një komunitet arbëresh). Skuadra arriti rezultatin më të lartë duke arritur në kampionatin e Kategorisë së Parë, duke qëndruar aty gjashtë sezone (pas gjashtë sezonesh në Kategorinë e Dytë dhe tre në Kategorinë e Tretë pa u rënë kurrë). Nga viti 1995, për shkak të mungesës së fushës së lojës, skuadra nuk u regjistrua në asnjë kampionat amator. Në fillim të viteve 2000 u rifillua skuadra (me emrin Polisportiva Lungro), duke filluar përsëri nga Kategoria e Tretë luajti katër sezone në impiantin e vjetër sportiv; pas kësaj parenteze të shkurtër, për shkak të mungesës së plotë të fushës, qyteti nuk pati më një skuadër futbolli.

Më 17 qershor 2016 lindi ASD Polisportiva Lungro me qëllimin, të realizuar, të krijonte një sektor të rinjsh për futsall.

Më 16 shtator 2019 lindi Polisportiva Arberia, skuadër futbolli me 11 lojtarë që luan në Kategorinë e Tretë, në përfaqësim të tre komunave Ungra, Firmoza dhe Fermo me seli në këtë të fundit.

Bibliografia

• Aiello Roberto Mazzei Giuseppina (2020). Calabria: Viaggio alla scoperta della mia terra (në italisht). FdBooks. ISBN 978-88-3166-151-5.
• Castiglia Gianfranco (2020). Monaci, feudatari e popolazione della Calabria settentrionale in due fonti diplomatiche di età sveva in: Apollinea, Novembre-Dicembre 2020 (në italisht). Castrovillari: Il Coscile. fq. 38–40.
• Damis Francesco, Gli Albanesi di Lungro.
• De Marchis Domenico (1858). Breve Cenno Monografico-Storico del Comune di Lungro (në italisht). Tipografia di Luigi di Domenico e comp.
• De Marchis Gabriele, Profilo storico geografico del comune di Lungro.
• De Marco Ambrogio, Guida illustrata di Lungro.
• De Marco Ambrogio, Lungro profilo geografico, storico, religioso, economico, politico, sociale. Fatti, personaggi, immagini, ricordi.
• Galanti Giuseppe Maria (2008). Giornale di viaggio in Calabria (1792) (në italisht). Soveria Mannelli. ISBN 978-88-498-1905-2.
• Mattanò Vincenzo Maria (2012). Il centro antico di Lungro. Un raro documento di rigore tipologico e di sofisticata strategia insediativa (në italisht). Castrovillari: Il Coscile. ISBN 978-8-89-627626-6.
• Moccia Daniela (2002). Iconografia neo-bizantina nell'eparchia di Lungro (në italisht). Castrovillari: Il Coscile. ISBN 978-8-88-748236-2.
• Rennis Giovan Battista (2000). La tradizione popolare della comunità arbëreshe di Lungro (në italisht). Castrovillari: Il Coscile. ISBN 88-87482-15-2.
• Rennis Giovan Battista (1993). La tradizione bizantina della comunità italo-albanese di Lungro il rito, le festività, la storia e le usanze (në italisht). Cosenza: Editoriale Progetto 2000.
• Rodotà Pietro Pompilio (1763). Dell’origine progresso, e stato presente del rito greco in Italia osservato dai greci, monaci basiliani, e albanesi, Libro III (në italisht). Roma.
• Sole Giovanni (1981). Breve storia della reale salina di Lungro (në italisht). Cosenza: Brenner.
• Zangari Domenico (1941). Le colonie italo albanesi di Calabria - Storia e demografia (në italisht). Napoli: Caselli.

Shiko edhe

• Eparhia e Ungrës
• Liturgjia bizantine
• Arbëreshët në Itali
• Parku Kombëtar i Pollinos
• Gjergj Kastrioti Skënderbeu
• Miniera e Kripës e Ungrës
• Katedralja e Shën Kollit
• Përroi Tiro
• Java e Shenjtë e Ungrës (Java e Madhe)
• Piano Campolongo

Lidhje të jashtme

• "Associazione ACTA UNGRA" (në italisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-09-18. Marrë më 2017-06-26.
• "Komuna e Ungrës - Bashkia e Ungrës" (në italisht). Arkivuar nga origjinali më 2016-03-05. Marrë më 2016-02-27.
• "Komuna e Ungrës" (në italisht). Marrë më 2021-06-06.
• "Eparkia e Ungrës - Eparki e Ungrës" (në italisht).
• "Ungra - Sajti arbëresh i Ungrës (CS)" (në italisht). Marrë më 2020-06-06.
• Nicola Bavasso (2004). "Ungra Katund i Arbërisë" (në italisht). Marrë më 2021-05-30.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)