Migrena
| Migrena | |
|---|---|
| Specialitet | NeurologjiaNeurologjia |
| Simptomat | Dhimbja e kokës e shoqëruar me çrregullime shqisore si të përzierat, ndjeshmëria ndaj dritës, tingullit dhe erës |
| Fillimi | Shpesh rreth pubertetit |
| Kohëzgjatja | E përsëritur, afatgjatë |
| Shkaktar(ë) | Mjedisore dhe gjenetike |
| Faktor rrezikues | Historia familjare, seksi femëror |
| Parandalimi | Propranololi, Amitriptilina, Topiramati, gepantët |
| Mjekimi | Ibuprofeni, paracetamoli (acetaminofen), triptanet, gepantët |
| Shpeshtësia | ~14% |
Migrena[a] është një çrregullim neurologjik që shkakton dhimbje koke të moderuara deri të forta. Dhimbja shpesh prek njërën anë të kokës, por mund t'i prekë të dyja. Zakonisht shoqërohet me të përziera, ndjeshmëri ndaj dritës (fotofobi) dhe ndjeshmëri ndaj tingullit (hiperakuzi).[1][2] Simptoma të tjera mund të përfshijnë marrje mendsh, të vjella[1] dhe vështirësi në të menduar.[3] Në disa raste, një sulm migrene fillon me një periudhë çrregullimi shqisor të njohur si aurë.[2]
Disa njerëz përjetojnë sulme të rastësishme migrene, ndërsa të tjerë zhvillojnë migrenë kronike me dhimbje koke të shpeshta.[4] Shpeshtësia e migrenës mund të rritet me kalimin e kohës. Në disa raste, përdorimi i shpeshtë i barnave kundër dhimbjes mund t'i përkeqësojë migrenat dhe të çojë në dhimbje koke nga mbipërdorimi i barnave.[5] Sulmet kanë më shumë gjasa të ndodhin kur ndodhin ndryshime në rutinën ditore të personit. Këto shkaktarë mund të përfshijnë mungesën e gjumit, gjumin e ndërprerë, vakte të anashkaluara dhe luhatje hormonale.[6]
Migrena besohet se rezulton nga një kombinim faktorësh gjenetikë, mjedisorë dhe neurologjikë që ndikojnë në aktivitetin e qelizave nervore dhe sinjaleve kimike në tru. Teorizohet se sulmet e migrenës ndodhin kur truri e tejkalon pragun e ndjeshmërisë së një individi.
Sulmet e migrenës kanë disa faza. Faza fillestare e një sulmi migrene mund të nisë 48 orë përpara fazës kryesore të dhimbjes së kokës dhe mund të shkaktojë simptoma paralajmëruese të hershme.[7] Faza pasuese e dhimbjes mund të lidhet me rritjen e aktivitetit në rrugën e dhimbjes në tru, me rritje të rrjedhjes së gjakut dhe të transmetimit të sinjaleve të dhimbjes.[8][6] Menaxhimi i migrenës përfshin ndryshime në stilin e jetesës për të identifikuar dhe menaxhuar shkaktarët e mundshëm,[9] dhe mund të përfshijë menaxhimin e stresit, përmirësimin e higjienës së gjumit, ushqyerjen e rregullt dhe ushtrimet fizike.[9] Trajtimi i krizave akute të lehta deri mesatare nis me qetësues dhimbjesh pa recetë, si ibuprofeni dhe paracetamoli. Triptanët rekomandohen si terapi e linjës së parë për krizat mesatare deri të rënda.[10] Gepantët, antagonistë të receptorit të peptidit të lidhur me gjenin e kalcitoninës, janë gjithashtu efektivë dhe përdoren kur triptanët nuk japin efekt ose nuk janë të përshtatshëm.[11][12] Për të përzierat që shoqërojnë migrenën përdoren barna antiemetike.[10] Disa barna mund të ndihmojnë në parandalimin e migrenës. Barnat parandaluese përfshijnë gepantët, si edhe bllokuesit beta, antikonvulsantët dhe disa antidepresantë.[13][14] Opioidet nuk duhet të përshkruhen shpesh për migrenën.[15]
Migrena prek rreth 14% të popullsisë botërore (1,16 miliardë njerëz),[16] dhe është gjendja e tretë më paaftësuese që prek sistemin nervor,[17] si dhe një nga shkaqet më të zakonshme të paaftësisë.[18] Gratë përjetojnë kriza migrene më të shpeshta dhe më të gjata se burrat, si edhe paaftësi më të madhe të lidhur me migrenën, duke filluar nga puberteti.[19][20] Krizat e migrenës shpesh nisin pas menarkës, periudhës së parë menstruale; frekuenca e tyre rritet me kalimin e kohës, arrin kulmin gjatë perimenopauzës dhe priret të ulet pas menopauzës.[21] Në grupmoshën 30–50 vjeç, numri i grave që përjetojnë kriza migrene mund të jetë deri në katër herë më i madh se ai i burrave.[22]
Shenjat dhe simptomat
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Migrena zakonisht shfaqet me dhimbje koke të përsëritura, kryesisht në njërën anë dhe pulsuese, së bashku me ndjeshmëri të shtuar ndaj dritës, tingujve dhe stimujve të tjerë shqisorë. Ashpërsia e dhimbjes, kohëzgjatja e dhimbjes së kokës dhe shpeshtësia e sulmeve ndryshojnë. Simptomat mund të zgjasin për orë ose ditë, duke ndikuar rëndë në cilësinë e jetës.[7][23] Sulmet e migrenës mund të përshkruhen në katër etapa ose faza, të cilat mund të mos përjetohen të gjitha.[7][24]
- Faza pararendëse ose prodroma, që përgjithësisht përkufizohet si periudha prej 48 orësh para fazës së dhimbjes.[7]
- Aura, çrregullime neurologjike të kthyeshme (shpesh të shikimit) që zgjasin 5–60 minuta dhe zakonisht shfaqen afër fillimit të fazës së dhimbjes.[7][25] Rreth 30% e personave me migrenë raportojnë se përjetojnë aurë.[26][27]
- Faza e dhimbjes, e njohur edhe si faza e dhimbjes së kokës.[7]
- Faza pas prodromës, me efekte që vijojnë pas përfundimit të fazës së dhimbjes së një sulmi.[7]
Rreth 30% e personave me migrenë përjetojnë episode me aurë.[26][27] Gratë kanë më shumë gjasa se burrat të përjetojnë migrenë pa aurë.[20][19]
Një sulm migrene që zgjat më shumë se 72 orë pavarësisht trajtimit njihet si status migrainosus.[28] Kjo gjendje mund të sjellë ndërlikime si dehidrimi, për shkak të të vjellave ose mungesës së marrjes së lëngjeve nga goja, si dhe të pengojë marrjen e barnave nga goja.[29] Pacientët mund të kenë nevojë për trajtim në urgjencë ose në spital.[30]
Migrena shoqërohet me çrregullime neuropsikiatrike, përfshirë depresionin madhor, çrregullimin bipolar, çrregullimet e ankthit, çrregullimin obsesiv-kompulsiv dhe çrregullimet e gjumit. Mekanizma të përbashkët neurobiologjikë mund të qëndrojnë në themel të disa gjendjeve.[31] Komorbiditeti i depresionit duket më i lartë te personat që përjetojnë aurë sesa te ata që nuk e përjetojnë.[32]
Faza prodromale
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Prodroma, ose faza paralajmëruese, e migrenës përkufizohet përgjithësisht si periudha prej 48 orësh që i paraprin fazës së dhimbjes ose aurës së një ataku.[33] Vlerësimet se sa shpesh shfaqen simptomat prodromale ndryshojnë shumë. Rreth 29% e personave me migrenë në studimet e bazuara në popullatë raportojnë të paktën një simptomë paralajmëruese. Ndër individët që paraqiten në klinikat e dhimbjes së kokës, rreth 66% raportojnë simptoma paralajmëruese.[33] Simptomat mund të ndryshojnë shumë dhe mund të përfshijnë ndryshime të humorit, irritim, depresion ose eufori, lodhje, dëshirë të fortë për ushqime të caktuara, vështirësi në të folur ose në lexim, gogësimë, ngurtësim të muskujve (sidomos në qafë), kapsllëk ose diarre, si dhe ndjeshmëri ndaj aromave ose zhurmës. Simptomat paralajmëruese mund të shfaqen si te migrena pa aurë, ashtu edhe te migrena me aurë.[34][35]
Faza e aurës
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Aura është një ngjarje neurologjike që zgjat 5–60 minuta dhe zakonisht ndodh pak para fillimit të dhimbjes së kokës.[19][36] Simptomat mund të jenë pamore, shqisore ose motorike. Efektet pamore shfaqen më shpesh, në deri në 99% të rasteve me aurë. Në raste të rralla, të njohura si aurë e vazhdueshme, simptomat e aurës mund të vazhdojnë edhe pas 60 minutash.[37]
Çrregullimet pamore shpesh përbëhen nga një skotomë vezulluese ose dridhje në fushën e shikimit, të cilat mund të pengojnë leximin ose drejtimin e automjetit. Zakonisht, ato fillojnë pranë qendrës së shikimit dhe më pas përhapen anash, me vija të dhëmbëzuara ose zigzag. Vijat zakonisht janë bardhezi, por mund të shfaqen edhe me ngjyra. Disa njerëz humbasin një pjesë të fushës së shikimit, ndërsa të tjerë përjetojnë shikim të turbullt.[38][39]
Aura shqisore është lloji i dytë më i shpeshtë i aurës; shfaqet te 30–40% e personave që kanë aurë. Ndjesia e shpimeve si gjilpëra mund të nisë në njërën anë, në dorë dhe krah, e të përhapet deri te hunda dhe goja në të njëjtën anë. Mpirja zakonisht shfaqet pasi të ketë kaluar ndjesia e shpimeve, së bashku me humbjen e ndjesisë së pozicionit të trupit. Simptoma të tjera të fazës së aurës mund të përfshijnë çrregullime të të folurit ose gjuhës, marramendje me ndjesinë sikur gjithçka rrotullohet dhe, më rrallë, probleme motorike. Simptomat motorike tregojnë për migrenë hemiplegjike; dobësia shpesh zgjat më shumë se një orë, ndryshe nga aurat e tjera.[40]
Aura e migrenës pa dhimbje koke
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Aura mund të shfaqet pa u pasuar nga një dhimbje koke,[41] gjendje që quhet Aura e migrenës pa dhimbje koke. Ajo mund të quhet edhe "migrenë e heshtur", por ky term nuk rekomandohet, sepse mund t’i minimizojë simptomat dhe ka terma më specifikë për këtë gjendje.[42][43] Simptoma të tilla si çrregullimet e shikimit, humbja e shikimit, ndryshimet në perceptimin e ngjyrave dhe ndjeshmëria ndaj dritës, tingujve dhe aromave mund të pengojnë veprimtarinë e zakonshme, edhe kur nuk ka dhimbje.[7]
Faza e dhimbjes
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Në mënyrë klasike, dhimbja e kokës nga migrena shfaqet në njërën anë dhe pulson me intensitet mesatar deri të rëndë.[7] Pulsimi nuk është në sinkron me pulsin e personit.[44] Në rreth 40% të rasteve, dhimbja mund të prekë të dyja anët e kokës.[45] Faza e dhimbjes zakonisht zgjat nga 4 deri në 72 orë te të rriturit.[45] Te fëmijët dhe të rinjtë, dhimbjet e kokës janë më shpesh më të shkurtra dhe prekin të dyja anët.[46]
Dhimbja shoqërohet shpesh me të përziera, të vjella, ndjeshmëri ndaj dritës (fotofobi), ndjeshmëri ndaj tingujve (tingullit), ndjeshmëri ndaj aromave (osmofobi), lodhje dhe irritim. Shumë njerëz parapëlqejnë një mjedis të errët dhe të qetë dhe përpiqen të shmangin ngacmuesit ndaj të cilëve janë të ndjeshëm.[1] Pothuajse 90% e njerëzve që raportojnë vetë se kanë migrenë kanë përmendur të përziera,[29] ndërsa të vjellat janë raportuar nga 28%[47] deri në 70% të pacientëve.[29] Simptoma të tjera mund të përfshijnë turbullim të shikimit,[39] simptoma që prekin sinuset dhe kanalet e hundës, si zënia e hundës,[48] Diarreja,[49] dhimbje në qafë,[50] si dhe ënjtje ose ndjeshmëri të skalpit.[51] Në raste të rralla, të quajtura migrenë me aurë të trungut të trurit, simptoma neurologjike si ndjesia sikur bota po rrotullohet, marramendja dhe hutimi mund të prekin të dyja anët e trupit.[52]
Gjatë fazës së dhimbjes, lëvizja dhe aktiviteti fizik mund ta shtojnë dhimbjen. Personat me migrenë ka të ngjarë ta pakësojnë aktivitetin fizik gjatë kësaj kohe.[53] Megjithatë, ndikimi i aktivitetit fizik te migrena është i ndërlikuar. Ushtrimet e rregullta me intensitet të moderuar mund ta ulin shpeshtësinë e sulmeve të migrenës.[54][55]
Postdromi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Postdromi i migrenës, i quajtur ndonjëherë "hangover-i i migrenës" ose hangover-i, është tërësia e simptomave që shfaqen pasi dhimbja akute e kokës është qetësuar. Klasifikimi Ndërkombëtar i Çrregullimeve të Dhimbjes së Kokës (ICHD-3) e përkufizon këtë si periudhën prej 48 orësh pas qetësimit të dhimbjes. Simptomat e zakonshme përfshijnë lodhjen, vështirësinë në përqendrim, ndryshimet e humorit dhe etjen.[56] Simptoma të tjera të raportuara përfshijnë marramendjen dhe euforinë.[1]
Shkaqet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Migrena besohet se shkaktohet nga një përzierje faktorësh gjenetikë, mjedisorë dhe neurologjikë.[8] Migrena shfaqet shpesh në familje; vlerësimet e trashëgueshmërisë janë 34–64%, por kjo rrallëherë pasqyron një defekt të vetëm gjenetik. Përkundrazi, një larmi faktorësh gjenetikë, që lidhen kryesisht me sistemin nervor dhe enët e gjakut, mund ta rrisin rrezikun e migrenës.[57] Migrena shfaqet shpesh bashkë me gjendje të tilla si depresioni, ankthi dhe çrregullimi bipolar, të cilat mund të kenë marrëdhënie dydrejtimëshe (secila mund ta përkeqësojë tjetrën). Mekanizmat e përbashkët gjenetikë dhe neurobiologjikë ka të ngjarë të kontribuojnë në faktorët e rrezikut që qëndrojnë në themel të disa gjendjeve.[58][59]
Gjenetika
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Studimet me binjakë të rritur tregojnë se ndikimi gjenetik në gjasat për të zhvilluar migrenë është 0,36 deri në 0,48.[60] Megjithatë, pak studime shqyrtojnë popullatat jo-evropiane ose bëjnë dallimin midis migrenës me aurë dhe migrenës pa aurë.[60] Studimet familjare dhe të popullatës tregojnë qartë se migrena është një çrregullim kompleks, ku ekzistojnë shumë variante gjenetike të rrezikut, secila prej të cilave e rrit pak rrezikun e migrenës.[61][62] Dihet gjithashtu se prania e disa prej këtyre varianteve të rrezikut e rrit rrezikun me një sasi të vogël deri mesatare.[57]
Çrregullimet e shkaktuara nga një gjen i vetëm janë të rralla te migrena. Njëri prej tyre njihet si migrenë hemiplegjike familjare, një lloj migrene me aurë, e cila trashëgohet në mënyrë autosomale dominante. Në migrenën hemiplegjike familjare përfshihen tre gjene kryesore nëpërmjet transportit të joneve: CACNA1A, ATP1A2 dhe SCN1A.[57]
Një çrregullim tjetër gjenetik i lidhur me migrenën është sindroma CADASIL (arteriopatia autosomale dominante cerebrale me infarkte subkortikale dhe leukoencefalopati). Pavarësisht disa ngjashmërive në simptoma, ICHD-3 rekomandon diagnozën "dhimbje koke e atribuar CADASIL-it" (kodi 6.8.1), në vend të migrenës me aurë (MA) ose migrenës pa aurë (MO) (kodet 1.1 dhe 1.2).[63] Gjeni TRPM8, i cili kodon një kanal kationik, është lidhur me migrenën.[64][65] Një meta-analizë zbuloi se polimorfizmat e enzimës konvertuese të angiotenzinës kishin efekt mbrojtës ndaj migrenës.[66][67]
Format e zakonshme të migrenës janë poligjenike: variante të zakonshme të shumë gjeneve kontribuojnë në predispozicionin ndaj migrenës.[57] Këto gjene mund të ndahen në tri kategori: gjene që rrisin në përgjithësi rrezikun e migrenës, ato që rrisin posaçërisht rrezikun e migrenës me aurë dhe ato që rrisin posaçërisht rrezikun e migrenës pa aurë.[68][69] Tre prej këtyre gjeneve, CALCA, CALCB dhe HTR1F, janë tashmë objektiva të trajtimeve specifike për migrenën. Pesë gjene lidhen posaçërisht me rrezikun e migrenës me aurë: PALMD, sistemi i grupeve të gjakut ABO, LRRK2, CACNA1A dhe PRRT2; ndërsa 13 gjene lidhen posaçërisht me rrezikun e migrenës pa aurë. Duke përdorur rrezikun gjenetik të grumbulluar nga variantet e zakonshme për të llogaritur një të ashtuquajtur rezultat të rrezikut poligjenik, mund të vlerësohet, për shembull, përgjigjja ndaj trajtimit me triptanë.[70][71]
Nxitësit
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Një faktor nxitës i migrenës është çdo gjë që rrit ndjeshmërinë e trurit ndaj migrenës.[72][34] Aktiviteti i qelizave nervore dhe sinjalet kimike në tru ndikohen nga faktorë gjenetikë, mjedisorë dhe neurologjikë, të cilët ndërveprojnë me njëri-tjetrin.[6] Kur stimujt fizikë dhe kimikë tejkalojnë pragun e ndjeshmërisë së një individi, ndryshimet e mëtejshme neurologjike mund të shtojnë aktivitetin në rrugën e dhimbjes në tru, duke rritur qarkullimin e gjakut dhe transmetimin e sinjaleve të dhimbjes.[8][73]
Kategoritë e faktorëve të mundshëm nxitës të migrenës përfshijnë emocionet, ushqyerjen, gjumin, hormonet, motin, faktorët mjedisorë (zhurmat, aromat, dritat) dhe aktivitetin fizik të sforcuar.[74] Faktorët e brendshëm nxitës të migrenës, si hormonet, stresi, gjumi i çrregullt dhe agjërimi, ndikojnë në aftësinë e trupit për të ruajtur një gjendje të qëndrueshme. Faktorët e jashtëm nxitës, si temperatura, zhurmat dhe aromat, mund të ndryshojnë mënyrën se si trupi reagon ndaj informacionit shqisor.[34] Në veçanti, ndotja e ajrit, përfshirë oksidin e azotit(I), monoksidin e karbonit dhe grimcat e imëta, duket se rrit rrezikun e migrenës.[75]
Përcaktimi nëse diçka vepron vërtet si faktor shkaktar, dhe jo si simptomë e ndryshimeve që kanë nisur tashmë në tru, është ende objekt kërkimi.[34] Në disa raste, faktorët e raportuar si nxitës, si ndjeshmëria shqisore, dëshira e madhe për ushqime të caktuara dhe ndryshimet e humorit, mund të jenë në të vërtetë simptoma të fazës së hershme (prodromale) të migrenës.[76][77] Marrëdhëniet midis faktorëve nxitës janë komplekse dhe mund të jenë të dyanshme. Për shembull, personat me migrenë kanë më shumë gjasa të bëhen të shqetësuar dhe depresivë, por personat me ankth dhe depresion kanë gjithashtu rrezik më të lartë për t'u prekur nga migrena.[58][78]
Faktori nxitës i migrenës që raportohet më shpesh nga gratë është ndryshimi hormonal, i ndjekur nga stresi si te gratë, ashtu edhe te burrat.[72][79] Gjumi i çrregullt, agjërimi, kapërcimi i vakteve, dehidratimi dhe mbingarkesa shqisore raportohen gjithashtu shpesh si faktorë nxitës.[80][81] Ka prova të forta se ndryshimet hormonale, stresi, cilësia e gjumit dhe agjërimi lidhen në mënyrë shkakësore me sulmet e migrenës. Këta "faktorë nxitës katalizues" mund të shtojnë aktivitetin në hipotalamus ose në sistemin trigeminal të trurit, derisa ai të tejkalojë pragun e migrenës në tru.[34] Nga puberteti e tutje, gratë përjetojnë sulme migrene më shpesh dhe më të rënda se burrat, veçanërisht migrenën pa aurë.[19] Shpeshtësia e sulmeve të migrenës pa aurë lidhet ngushtë me luhatjet hormonale të estrogjenit, si ato mujore, ashtu edhe ato përgjatë jetës së një gruaje.[82]
Ruajtja e një mjedisi të brendshëm të qëndrueshëm dhe të pandryshueshëm në trup duket se mbron pragun e ndjeshmërisë së trurit ndaj migrenës, ndërsa çrregullimet dhe stresi mund ta bëjnë më të mundshëm tejkalimin e këtij pragu.[80] Ndryshimet në stilin e jetesës që ndihmojnë në ruajtjen e qëndrueshmërisë, si gjumi i rregullt, vaktet e rregullta dhe menaxhimi i stresit, mund të ndihmojnë në parandalimin e migrenës.[80] Pavarësisht nëse një faktor i mundshëm nxitës është shkak i vërtetë apo simptomë e hershme, mund të jetë e mundur të ulet shqetësimi duke menaxhuar ekspozimin ndaj stimujve shqisorë, si aromat, dritat, tingujt ose prekja.[83]
Mekanizmi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Migrena është një çrregullim kompleks i dhimbjes që përfshin si enët e gjakut, ashtu edhe neuronet brenda meningjeve, shtresave mbrojtëse të trurit. Sistemi i përfshirë nganjëherë quhet sistemi trigeminovaskular. Nervi trigeminal ndodhet brenda shtresës së fortë të trurit dhe përcjell nga fytyra në tru informacion shqisor për dhimbjen, prekjen, nxehtësinë dhe të ftohtin.[84][85] Hipotalamusi merr sinjale nga nervi trigeminal dhe mund të modifikojë veprimtarinë e tij.[86][87] Personat me migrenë duket se kanë vështirësi në përshtatjen kortikale, një proces që normalisht do të zvogëlonte përgjigjen e trurit ndaj stimujve të përsëritur shqisorë.[88][89]
Sulmet e migrenës mund të fillojnë me një çrregullim në hipotalamus dhe në sistemin limbik.[86][87] Është vërejtur rritje graduale e veprimtarisë së hipotalamusit në periudhën që paraprin një sulm migrene, e ndjekur gjatë sulmit nga një çrregullim ose ndërprerje e lidhjeve të hipotalamusit me sistemin limbik.[90] Çrregullimi i lidhjes midis hipotalamusit dhe sistemit limbik mund të rrisë veprimtarinë në rrugën e dhimbjes nga nervi trigeminal drejt trurit, duke shkaktuar një sulm migrene.[86][87]
Meningjet, veçanërisht shtresa e fortë e trurit (dura mater), kanë shumë mbaresa nervore të ndjeshme ndaj dhimbjes. Informacioni shqisor përcillet përgjatë fibrave të nervit trigeminal te trupat qelizorë që ndodhen në Ganglioni trigeminal. Aksonet e neuroneve të ganglionit trigeminal (GT) hyjnë në trungun e trurit dhe shkojnë drejt bërthamës kaudale trigeminale (BKT).[87][91] Veprimtaria e peptidit të lidhur me gjenin e kalcitoninës (CGRP) në meningje lidhet me migrenën.[73] CGRP-ja çlirohet si nga ganglioni trigeminal (TG), ashtu edhe nga bërthama kaudale e nervit trigeminal (TNC), si përgjigje ndaj aktivizimit të nervit trigeminal. CGRP-ja aktivizon receptorët në enët e gjakut të meningjeve, duke shkaktuar zgjerimin e tyre dhe ndryshime në qarkullimin e gjakut. Ajo aktivizon gjithashtu mbaresat nervore të specializuara në dura mater (nociceptorët), të cilat përcjellin sinjale dhimbjeje drejt sistemit nervor qendror. Rritja e aktivitetit neuronal në rrugën trigeminale të dhimbjes arrin në zona më të larta kortikale të dhimbjes përmes trungut të trurit, trurit të mesëm dhe talamusit.[86][87]
Stimulimi i nervit trigeminal mund të shkaktojë çlirimin e neuropeptideve të tilla si CGRP-ja nga mbaresat nervore, çlirimin e ndërmjetësve inflamatorë nga mastocitet, zgjerimin e enëve të gjakut cerebrale dhe durale, inflamacionin neurogjen dhe përcjelljen e sinjaleve të dhimbjes përmes nervave në meningje.[73][92] Lëngu cerebrospinal mund të luajë rol në migrenë duke përcjellë sinjale nga truri te indet meningeale të ndjeshme ndaj dhimbjes që i mbulojnë, përfshirë dura materin.[73]

Mekanizmat e migrenës me aurë ndryshojnë nga ata të migrenës pa aurë.[32][26] Përjetimi i aurës në migrenë lidhet me depresionin kortikal përhapës (CSD) në fillim të një ataku migrenoz. Në depresionin kortikal përhapës, një valë depolarizimi përhapet nëpër korteksin cerebral dhe më pas pasohet nga shtypja e aktivitetit spontan neuronal. Fiziologjikisht, CSD-ja përfshin hyrjen e joneve të natriumit dhe kalciumit në përqendrime që tejkalojnë aftësinë transportuese të membranës qelizore. Çrregullimi i përqendrimit të elektroliteve dhe prishja e homeostazës përhapen më pas në zona të tjera kortikale.[93][94]
Incidenca e migrenës mund të rritet me kalimin e kohës, duke evoluar nga migrena episodike në migrenë kronike.[95] Përdorimi i tepërt i barnave kundër dhimbjes akute mund ta përshpejtojë këtë proces dhe përbën faktor rreziku për zhvillimin e dhimbjes së kokës nga mbipërdorimi i barnave.[96][5]
Diagnoza
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Diagnoza e migrenës bazohet në shenjat dhe simptomat.[23] Një kalendar i dhimbjeve të kokës është mjet i dobishëm diagnostikues për të ndjekur datën, kohëzgjatjen dhe simptomat e dhimbjeve të kokës. Migrenat mund të klasifikohen sipas pranisë ose mungesës së aurës (MA ose MO) dhe shpeshtësisë së dhimbjeve të kokës (episodike ose kronike).[14]
Sipas Klasifikimit Ndërkombëtar të Çrregullimeve të Dhimbjes së Kokës (ICHD-3), diagnoza e migrenës është kryesisht klinike dhe bazohet në identifikimin e modeleve karakteristike të veçorive të dhimbjes së kokës dhe simptomave shoqëruese, jo në gjetjet laboratorike apo imazherike.[97] Testet e neuroimazherisë nuk nevojiten për diagnostikimin e migrenës, por mund të përdoren për të gjetur shkaqe të tjera të dhimbjeve të kokës te personat, ekzaminimi dhe historia mjekësore e të cilëve nuk e konfirmojnë diagnozën e migrenës.[98] Udhëzimi i Shoqatës Amerikane të Dhimbjes së Kokës rekomandon neuroimazheri vetëm kur janë të pranishme simptoma "sinjalizuese" ose gjetje neurologjike jonormale, duke vënë në dukje se imazheria rutinë nuk nevojitet për pacientët që tashmë i plotësojnë kriteret klinike për migrenë.[98]
Sipas Shoqatës Ndërkombëtare të Dhimbjes së Kokës, diagnoza e migrenës pa aurë mund të vendoset sipas "kritereve 5, 4, 3, 2, 1", si vijon:[24]
- Pesë ose më shumë kriza – për migrenën me aurë, mjaftojnë dy kriza për diagnozën.
- Kohëzgjatje nga katër orë deri në tri ditë
- Dy ose më shumë nga sa vijon:
- Njëanësore (prek njërën anë të kokës)
- Pulsuese
- Dhimbje me intensitet mesatar ose të rëndë
- Përkeqësohet nga aktiviteti i zakonshëm fizik ose bën që ai të shmanget
- Një ose më shumë nga sa vijon:
- Të përziera dhe/ose të vjella
- Ndjeshmëri si ndaj dritës (fotofobi), ashtu edhe ndaj zërit (tingullit)
Nëse dikush përjeton dy nga simptomat e mëposhtme: ndjeshmëri ndaj dritës, të përziera ose pamundësi për të punuar a studiuar për një ditë, diagnoza ka më shumë gjasa të jetë migrenë.[99] Te personat që kanë katër nga pesë simptomat e mëposhtme: dhimbje koke pulsuese, kohëzgjatje prej 4–72 orësh, dhimbje në njërën anë të kokës, të përziera ose simptoma që pengojnë jetën e personit, probabiliteti që kjo të jetë një krizë migrene është 92%.[100] Te personat me më pak se tri nga këto simptoma, probabiliteti është 17%.[100]
Klasifikimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Migrena u klasifikua për herë të parë në mënyrë gjithëpërfshirëse në vitin 1988, kur Shoqata Ndërkombëtare e Dhimbjes së Kokës (IHS) nisi klasifikimin e çrregullimeve të dhimbjes së kokës.[101] IHS-ja e përditësoi klasifikimin e dhimbjeve të kokës në vitin 2004,[24] ndërsa versioni i tretë u botua në vitin 2018.[2] Sipas këtij klasifikimi, migrena është çrregullim parësor i dhimbjes së kokës, së bashku me dhimbjet e kokës nga tensioni dhe dhimbjet grupore të kokës.[102]
Klasifikimi i migrenës përfshin gjashtë kategori të gjera:[2]
- Migrena pa aurë përfshin dhimbjet e kokës nga migrena që nuk shoqërohen me aurë.
- Migrena me aurë zakonisht përfshin dhimbje koke nga migrena të shoqëruara me aurë. Më rrallë, aura mund të shfaqet pa dhimbje koke ose bashkë me një dhimbje koke që nuk është migrenë.
- Migrena me aurë tipike
- Migrena me aurë të trungut cerebral (MBA), ku dhimbja e kokës dhe aura shoqërohen me vështirësi në të folur, ndjesi rrotullimi të botës, zhurma në vesh ose disa simptoma të tjera të lidhura me trungun cerebral, por jo me dobësi motorike.
- Migrena hemiplegjike familjare dhe migrena hemiplegjike sporadike, në të cilat personi ka migrenë me aurë dhe dobësi motorike shoqëruese. Nëse një i afërm i ngushtë ka pasur të njëjtën gjendje, ajo quhet "familjare"; përndryshe, quhet "sporadike".
- Migrena retinale (e cila dallon nga migrena vizuale ose optike) përfshin dhimbje koke nga migrena të shoqëruara me çrregullime të shikimit ose edhe verbëri të përkohshme në njërin sy.
- Migrena kronike përkufizohet si dhimbje koke që shfaqen të paktën 15 ditë në muaj për më shumë se tre muaj, ku të paktën tetë ditë në muaj plotësojnë kriteret për migrenë.
- Sindromat episodike që mund të shoqërohen me migrenën vërehen shpesh gjatë fëmijërisë. Këto sindroma përfshijnë të vjellat ciklike (periudha të herëpashershme me të vjella të forta), migrenën abdominale (dhimbje barku, zakonisht të shoqëruara me të përziera) dhe vertigon paroksizmale beninje të fëmijërisë (kriza të herëpashershme marramendjeje).
- Komplikimet e migrenës përshkruajnë dhimbje koke nga migrena dhe/ose aura që zgjasin ose shfaqen jashtëzakonisht shpesh, ose shoqërohen me krizë epileptike apo dëmtim të trurit.
- Migrena e mundshme përshkruan gjendje që kanë disa karakteristika të migrenës, por për të cilat nuk ka prova të mjaftueshme për ta diagnostikuar me siguri si migrenë.
Migrenat menstruale janë ato që shfaqen vetëm në lidhje me menstruacionet, ose që shfaqen në mënyrë të parashikueshme rreth kohës së menstruacioneve krahas migrenave gjatë pjesëve të tjera të ciklit menstrual. Ato zakonisht shfaqen te migrena pa aurë. Shpesh zgjasin më shumë se krizat e tjera të migrenës dhe shoqërohen me më shumë të përziera.[2]
Migrena abdominale
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Migrena abdominale diagnostikohet më shpesh te fëmijët, por ndonjëherë edhe te të rriturit. Kriteret diagnostikuese për migrenën abdominale përcaktohen si nga procesi i Romës, përmes Rome IV, ashtu edhe nga Klasifikimi Ndërkombëtar i Çrregullimeve të Dhimbjes së Kokës, përmes ICHD III. Kriteret përfshijnë episode të përsëritura, akute dhe paroksizmale të dhimbjes abdominale, të cilat mund të shoqërohen me të përziera dhe të vjella. Episodet zgjasin të paktën 1 orë dhe ndërhyjnë në jetën e përditshme. Është raportuar se kohëzgjatja mesatare e një episodi është 17 orë.
Migrena abdominale shfaqet shpesh te personat që kanë pasur vetë migrenë tipike ose kanë histori familjare të saj, dhe fëmijët mund të zhvillojnë migrenë tipike më vonë gjatë jetës. Migrena abdominale, migrena dhe sindroma e të vjellave ciklike kanë simptoma të përbashkëta.[103]
Diagnoza diferenciale
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Gjendje të tjera që mund të shkaktojnë simptoma të ngjashme me migrenën përfshijnë arteritin temporal, dhimbjet grupore të kokës, glaukomën akute, meningjitin dhe hemorragjinë subaraknoidale.[100] Arteriti temporal shfaqet zakonisht te personat mbi 50 vjeç dhe shoqërohet me ndjeshmëri në zonën e tëmthit. Dhimbja grupore e kokës shoqërohet me bllokim të njërës anë të hundës, lotim të syve dhe dhimbje të fortë përreth syve. Glaukoma akute shoqërohet me probleme të shikimit. Meningjiti shoqërohet me ethe. Hemorragjia subaraknoidale karakterizohet nga fillimi shumë i shpejtë i simptomave.[100] Dhimbjet e kokës nga tensioni zakonisht shfaqen në të dyja anët, nuk kanë karakter pulsues dhe janë më pak dobësuese.[100]
Personat me dhimbje koke të qëndrueshme që plotësojnë kriteret për migrenë nuk duhet t’i nënshtrohen neuroimazherisë për të kërkuar sëmundje të tjera intrakraniale.[98]
Trajtimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Trajtimi i migrenës përfshin si parandalimin e sulmeve të migrenës, ashtu edhe trajtimin akut. Trajtimi parandalues (profilaktik) mund të përdoret për të ulur shpeshtësinë dhe ashpërsinë e sulmeve të ardhshme. Trajtimi akut (abortiv) synon të zvogëlojë ose të ndalojë përparimin e një dhimbjeje koke që ka filluar tashmë. Mund të ndihmojnë gjithashtu masat për pakësimin dhe shmangien e faktorëve nxitës.[104] Mbajtja e shënimeve për dhimbjet e kokës, përmes një ditari ose aplikacioni për telefonat inteligjentë, është një mjet i zakonshëm i vetëmenaxhimit për të ndjekur shpeshtësinë e dhimbjeve të kokës, simptomat ose faktorët nxitës të shoqëruar me to, si dhe efektet e trajtimeve.[105]
Parandalimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Një plan për menaxhimin e migrenës shpesh përfshin ndryshime të stilit të jetesës për t’u përballur me shkaktarët e migrenës dhe për të zvogëluar ndikimin e komorbiditeteve.[9][81] Ndryshimet e rekomanduara të stilit të jetesës ndihmojnë në ruajtjen e një rutine të qëndrueshme, përmes orareve të rregullta të gjumit,[106][107] të ushqyerit e rregullt, hidratimin,[14][29] menaxhimin e stresit,[79] ushtrimin fizik të moderuar[108] dhe ruajtjen e një peshe të shëndetshme trupore.[9][81] Mund të rekomandohet edhe shmangia e ushqimeve shkaktare dhe e konsumit të tepruar të kafeinës.[80] Përmirësimi i orareve të gjumit mund të jetë veçanërisht i dobishëm për të ulur shpeshtësinë e migrenës te të rriturit me migrenë kronike.[18]
Teknikat e sjelljes që janë përdorur për trajtimin e migrenës përfshijnë terapinë njohëse-sjellore (CBT), stërvitjen për relaksim, biofeedback-un, terapinë e pranimit dhe përkushtimit (ACT), si dhe terapitë e bazuara në ndërgjegjësim.[18] Këto trajtime mund ta ulin shpeshtësinë e migrenës si më vete, ashtu edhe në kombinim me mundësi të tjera trajtimi.[18] Te fëmijët dhe adoleshentët, CBT-ja dhe strategjitë e biofeedback-ut janë efektive në uljen e shpeshtësisë dhe intensitetit të migrenës. Këto teknika shpesh përfshijnë metoda relaksimi dhe nxisin menaxhimin afatgjatë pa efektet anësore të barnave, gjë që theksohet për moshat më të reja.[18]
Janë propozuar një sërë dietash të mundshme, përfshirë dietën keto,[109] dietën mesdhetare, dietën DASH dhe konsumimin e sasive të mëdha të frutave, perimeve, bishtajoreve dhe farave vajore.[110] Dëshmitë që mbështesin ndërhyrje si stimulimi magnetik transkranial dhe stimulimi transkutan i nervit supraorbital mbeten të kufizuara.[111] Disa suplemente ushqimore mund të ndihmojnë në parandalimin e migrenës ose në uljen e rëndesës së saj, përfshirë riboflavinën (vitamina B2), vitaminën D, magnezin, acidin alfa-lipoik dhe koenzimën Q10. Acidet yndyrore omega-3 duket se nuk ndihmojnë.[112]

Barnat parandaluese mund të rekomandohen për personat që kanë migrenë të shpeshtë ose të rëndë. Në veçanti, barnat parandaluese rekomandohen për personat që përjetojnë më shumë se 4 migrena në muaj, si dhe për ata te të cilët trajtimi akut nuk funksionon mirë.[113] Barnat parandaluese përfshijnë beta-bllokuesit, topiramatin dhe frenuesit e peptideve të lidhura me gjenin e kalcitoninës (CGRP), si erenumabi dhe galcanezumabi.[114] Sipas Federatës Evropiane të Dhimbjes së Kokës dhe Shoqatës Amerikane të Dhimbjes së Kokës, terapitë që synojnë CGRP-në — të cilat përfshijnë si gepantet, ashtu edhe antitrupat monoklonalë — janë mundësi të linjës së parë për parandalimin e migrenës.[115][113] Injeksionet e Botox-it mund të ndihmojnë gjithashtu në parandalimin e sulmeve të migrenës,[116] dhe ndonjëherë përdoren për migrenën kronike kur barnat e tjera nuk japin rezultat.[117]
Për migrenën menstruale të parashikueshme, një mundësi tjetër parandaluese është përdorimi i triptanëve gjatë dy ditëve para fillimit të menstruacioneve dhe deri në tri ditë pas tyre, ose ditën kur parashikohet të shfaqet migrena. Kjo qasje mund të kombinohet me barna të tjera parandaluese.[118]
Trajtimi akut
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Trajtimet akute janë më efektive kur jepen herët gjatë një ataku.[80] Trajtimi fillestar i rekomanduar për ataket akute të lehta deri mesatare është përdorimi i barna pa recetë për dhimbjen, si ibuprofeni (Advil, Motrin) dhe paracetamoli (acetaminophen, Tylenol).[10] Triptanet rekomandohen si terapi e linjës së parë për ataket mesatare deri të rënda.[10] Miratimi i inhibitorëve të CGRP-së (gepantëve) shihet si përparim i rëndësishëm në trajtimin e migrenës.[76][11] Barnat kundër të përzierave përdoren si trajtim i linjës së dytë për të përzierat e lidhura me migrenën.[10] Ergotaminat mund të përdoren nga personat që kanë dhimbje koke që nuk u përgjigjen barnave pa recetë kundër dhimbjes.[119][10]
Opioidet nuk duhet të përshkruhen, pasi dozat më të larta lidhen me dhimbjen e kokës nga mbipërdorimi i barnave (MOH) dhe me rrezik të shtuar të kalimit nga migrena episodike në atë kronike.[120][15] MOH mund të shkaktohet edhe nga përdorimi i shpeshtë i qetësuesve të thjeshtë të dhimbjes, si paracetamoli (më shumë se 15 ditë në muaj), ose nga përdorimi i triptaneve për më shumë se 10 ditë në muaj. Instituti Kombëtar për Përsosmërinë në Shëndetësi dhe Kujdes i Mbretërisë së Bashkuar rekomandon ndërprerjen e menjëhershme për një muaj të përdorimit të triptaneve dhe qetësuesve të thjeshtë të dhimbjes në rast të MOH; kjo mund të shkaktojë një rritje afatshkurtër të simptomave.[121]
Kortikosteroidet, si deksametazoni, janë përdorur për të trajtuar pacientët me atak që zgjat më shumë se tri ditë,[122] me paaftësi të rëndë bazë, ose me dhimbje koke refraktare apo të përsëritura.[123]
Rishikimet sistematike dhe meta-analizat në rrjet janë përdorur për të krahasuar efektivitetin e barnave për ataket akute të migrenës te të rriturit. Rezultatet sugjerojnë se triptanet, ditanet dhe gepantet lidhen të gjitha me uljen e dhimbjes pas dy orësh, ku triptanet rezultojnë më efektivët. Gepantet kishin më pak gjasa të shkaktonin efekte anësore; disa triptane kishin rrezik më të lartë se gepantet, ndërsa ditanet kishin rrezikun më të lartë ndër të gjitha trajtimet.[124]
Prognoza
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Prognoza e migrenës ndryshon nga një person te tjetri. Shpesh, ajo përmirësohet me kalimin e moshës.[125] Te gratë, krizat mund të ndalen ose të pakësohen pas menopauzës, si edhe gjatë tremujorit të dytë dhe të tretë të shtatzënisë.[125][126] Një numër i konsiderueshëm personash me këtë gjendje mbeten të padiagnostikuar;[45] më pak se gjysma e personave me migrenë kërkojnë kujdes mjekësor.[127] Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë, migrena e rëndë renditet në kategorinë më të lartë të aftësisë së kufizuar,[128] dhe pjesa më e madhe e barrës së aftësisë së kufizuar vjen nga migrena kronike, në dallim nga ajo episodike.[129]
Përvojat e përsëritura të dhimbjes, përfshirë dhimbjen e migrenës, shkaktojnë ndryshime funksionale dhe strukturore në tru.[129] Rreth 2,5% e personave me migrenë episodike zhvillojnë migrenë kronike çdo vit, ndërsa pak persona me migrenë kronike kalojnë sërish në migrenë episodike.[130] Personat me migrenë episodike shumë të shpeshtë janë veçanërisht të rrezikuar.[113]
Migrena me aurë shoqërohet me rrezik të shtuar për goditje ishemike në tru, infarkt të miokardit, sëmundje të arterieve koronare dhe diseksion spontan të arteries koronare (SCAD). Kjo lidhje mund të pasqyrojë mekanizma të përbashkët që qëndrojnë në themel të migrenës me aurë dhe sëmundjeve kardiovaskulare.[131] Gratë që përjetojnë migrenë me aurë dhe përdorin kontraceptivë oralë që përmbajnë estrogjen kanë rrezik më të lartë për goditje ishemike në tru.[19][131] Në të kundërt, migrena në përgjithësi, si edhe migrena pa aurë, nuk duket se lidhen me rritje të rrezikut për goditje në tru ose sëmundje të zemrës.[132] Terapia parandaluese, veçanërisht për personat me migrenë me aurë, mund të parandalojë goditjet e lidhura me të.[133]
Personat me migrenë, veçanërisht gratë, mund të zhvillojnë një numër mbi mesataren të lezioneve në lëndën e bardhë të trurit, rëndësia e të cilave nuk është e qartë.[3]
Epidemiologjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Migrena është e përhapur: rreth 33% e grave dhe 18% e burrave e përjetojnë të paktën një herë gjatë jetës.[22] Sipas Studimit të Barrës Globale të Sëmundjeve të vitit 2021, afërsisht 14% (1,16 miliardë) e njerëzve në mbarë botën preken nga migrena gjatë një viti të caktuar.[16]
Në Shtetet e Bashkuara, rreth 6% e burrave dhe 18% e grave përjetojnë një atak migrene gjatë një viti të caktuar; rreziku gjatë gjithë jetës është përkatësisht rreth 18% dhe 43%.[23] Në Evropë, migrena prek 12–28% të njerëzve të paktën një herë gjatë jetës; rreth 6–15% e burrave të rritur dhe 14–35% e grave të rritura kanë të paktën një atak në vit.[134] Shkalla e migrenës është pak më e ulët në Azi dhe Afrikë sesa në vendet perëndimore.[135] Migrena kronike shfaqet te rreth 1,4–2,2% e popullsisë;[136] dhe prek rreth 8% të personave me migrenë.[129]
Migrena mund të fillojë në çdo moshë, por prevalenca e saj rritet ndjeshëm rreth pubertetit dhe mbetet e lartë deri sa fillon të bjerë pas moshës 50 vjeç.[22] Para pubertetit, djemtë dhe vajzat preken njësoj; rreth 5% e fëmijëve përjetojnë atake migrene. Pas pubertetit, gratë përjetojnë atake migrene më shpesh se burrat. Nga mosha 30 deri në 50 vjeç, deri në katër herë më shumë gra se burra përjetojnë atake migrene;[22] kjo është më e theksuar te migrena pa aurë.[137]
Ndikimi ekonomik
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Migrena është një burim i konsiderueshëm i shpenzimeve mjekësore dhe i humbjes së produktivitetit. Është vlerësuar se migrena ishte çrregullimi i dhimbjes së kokës me koston më të lartë në Bashkimin Evropian, me një kosto vjetore prej 50–111 miliardë eurosh në vitin 2012. Pjesa më e madhe e kostove vinte nga humbja e ditëve të punës.[138] Në vitin 2017, në Shtetet e Bashkuara, kostot e përgjithshme u vlerësuan në 78 miliardë dollarë amerikanë; kostoja për person ishte disa herë më e lartë te personat me migrenë kronike.[139] Te personat që shkojnë në punë gjatë një ataku migrene, rendimenti ulet me rreth një të tretën.[140] Efektet negative shpesh prekin edhe familjen e personit.[140]
Kërkimet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Krahasuar me barrën e sëmundjes që shkakton migrena, fusha e kërkimit për të financohet shumë pak, edhe duke marrë parasysh sasinë e viteve të shëndetshme të jetës të humbura. Në SHBA, në vitin 2019, kërkimet për migrenën morën vetëm 7,8% të financimit që pritej në bazë të barrës së saj. Në Evropë, ajo ishte sëmundja e trurit që financohej më pak në krahasim me ndikimin e saj ekonomik.[141]
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Etimologjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Fjala "migrenë" rrjedh nga greqishtja [[Gjuha greke|ἡμικρᾱνίᾱ]] (hēmikrāníā), "dhimbje në gjysmën e kokës", prej ἡμι- (hēmi-), "gjysmë", dhe κρᾱνίον (krāníon), "kafkë".[142] Termi u përshtat në latinisht si "hemicrania" dhe më vonë hyri në frëngjishten mesjetare si "hemigrania" dhe "migrania", duke u zhvilluar përfundimisht në fjalën angleze "migraine" në shekullin XV; ndër format më të hershme të saj ishin "megrim" dhe "meagrim".[142][143] Në anglisht, "megrim" fillimisht nënkuptonte një gjendje të përgjithshme të keqe, humor të rënë dhe një ide kalimtare, si edhe dhimbje koke të forta.[143] Terma të ngjashëm gjenden në disa gjuhë, përfshirë fjalën perse "shaquiqheh", të përdorur nga mjekët mesjetarë për dhimbjen në gjysmën e kokës, dhe fjalën spanjolle "migraña", e lidhur me fjalën arabe "jaqueca".[143] Egjiptologu Lutz Popko ka sugjeruar se termi grek mund të jetë ndikuar vetë nga një shprehje egjiptiane që nënkuptonte "gjysma e kokës".[143]
Lashtësia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Tekste të lashta babilonase përshkruajnë simptoma që ngjajnë me migrenën, të cilat besohej se shkaktoheshin nga forca të mbinatyrshme dhe trajtoheshin me praktika shpirtërore ose fetare.[144] Një përshkrim që përputhet me migrenën gjendet në Papirusi Ebers, i shkruar rreth vitit 1500 p.e.s. në Egjiptin e lashtë.[143] Trepanimi, një ndërhyrje kirurgjike që përfshin shpimin ose gërryerjen e një hapjeje në kafkë, praktikohej që në periudhën neolitike, megjithëse ka pak dëshmi se përdorej posaçërisht për trajtimin e dhimbjeve të kokës ose të migrenës.[145][146]
Gjatë epokës greko-romake, shpjegimet për migrenën u zhvendosën nga besimet e mbinatyrshme te teoria e katër humoreve.[144] Shkrimet e shkollës mjekësore hipokratike përshkruanin aurën pamore që mund t’i paraprijë dhimbjes së kokës dhe vërenin se të vjellat mund të sillnin lehtësim të pjesshëm.[143][142] Mendohej se dhimbjet e kokës shkaktoheshin nga çekuilibri i këtyre lëngjeve trupore.[144] Një përshkrim i Areteut të Kapadokisë i ndante dhimbjet e kokës në cefalgji, cefale dhe heterokrani, ndërsa Galeni i Pergamonit e përshtati këtë term të fundit për të krijuar fjalën "hemicrania", prej së cilës rrjedh fjala moderne "migrenë".[147] Ai propozoi se dhimbja vinte nga meningjet dhe enët e gjakut të kokës.[142][143] Vegimet mistike që Hildegarda e Bingenit i përshkroi si "pasqyrime të dritës së gjallë", janë interpretuar nga disa studiues si të ngjashme me aurën pamore që përjetohet gjatë krizave të migrenës.[142]
Shekujt XVII–XVIII
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Në shekullin XVII, mjekët sugjeronin se dhimbja e migrenës e kishte origjinën te meningjet, mbështjellësja e jashtme e kafkës, ose te enët e gjakut të kokës.[144][148] Thomas Willis propozoi se migrena zhvillohej kur ngushtimi i enëve të gjakut të trurit pasohej nga zgjerimi i tyre.[144] Në shekullin XVIII, Samuel-Auguste Tissot dhe John Fothergill hartuan përshkrime klinike të hollësishme të migrenës, përfshirë simptomat pamore që sot njihen si aura e migrenës.[144]
Shekulli XIX
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Deri në shekullin XIX, ishte pranuar gjithnjë e më shumë se migrena nuk kufizohej gjithmonë në njërën anë të kokës.[142] Për pasojë, termi historik hemikrania filloi të përfshinte gjendje që sot klasifikohen si migrenë, megjithëse mund të ketë përfshirë edhe çrregullime të tjera të dhimbjes së kokës.[142] Në vitin 1887, bibliotekari francez Louis Hyacinthe Thomas dalloi dy forma të migrenës, "migraine ophthalmique" dhe "migraine vulgaire", që përkojnë përafërsisht me atë që sot njihet si migrenë me aurë dhe migrenë pa aurë.[142]
Megjithëse ishin provuar shumë trajtime për migrenën, vetëm në vitin 1868 ergoti u prezantua si trajtim.[142] Mjeku kanadez William Osler përfshiu një kapitull mbi migrenën në librin e tij të vitit 1892, The Principles and Practice of Medicine, tekstin mjekësor më të vlerësuar të kohës.[149] Ai përshkroi trajtimet që përdornin zakonisht mjekët, përfshirë ergotaminën, kanabisin, bromuret, kafeinën dhe ilaçet kundër dhimbjes, përfshirë antipirinën dhe fenacetinën.[149]
Shekulli XX
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Gjatë shekullit XX, teoria vaskulare e Harold Wolffit e lidhi dhimbjen e migrenës me zgjerimin e enëve të gjakut.[144] Ergotamina, një nga alkaloidet kryesore përgjegjëse për efektet e saj kundër migrenës, u izolua nga kërpudha e thekrës në vitin 1918.[142][150] Ajo u përdor për herë të parë për trajtimin e migrenës në vitin 1925.[151] Metisergidi u zhvillua në vitin 1959.[150] Triptani i parë, sumatriptani, u zhvillua në vitin 1988.[150] Zbulime të tjera identifikuan serotoninën si një substancë kimike të rëndësishme të përfshirë në migrenë, duke çuar në zhvillimin e agonistëve të receptorëve të serotoninës për trajtim.[144] Më vonë, zbulimi i peptidit të lidhur me gjenin e kalcitoninës (CGRP) përmirësoi të kuptuarit e migrenës dhe çoi në zhvillimin e barnave të synuara të bazuara te CGRP.[144]
Shiko edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Shënime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ↑ Shqiptohet /ˈmaɪɡreɪn/ (SHBA, MB), në anglishten britanike edhe /ˈmiːɡreɪn/.
Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- 1 2 3 4 Pescador Ruschel MA, De Jesus O (2024). "Migraine Headache". StatPearls (në anglisht). Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. PMID 32809622. Marrë më 2024-09-13.
- 1 2 3 4 5 "Headache Classification Committee of the International Headache Society (IHS) The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition". Cephalalgia (në anglisht). 38 (1): 1–211. janar 2018. doi:10.1177/0333102417738202. PMID 29368949.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 Fernandes, C; Dapkute, A; Watson, E; Kazaishvili, I; Chądzyński, P; Varanda, S; Di Antonio, S; Munday, V; MaassenVanDenBrink, A; Lampl, C; European Headache Federation School of Advanced Studies, (EHF-SAS) (2024-12-19). "Migraine and cognitive dysfunction: a narrative review". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 25 (1): 221. doi:10.1186/s10194-024-01923-y. PMC 11657937. PMID 39701926.
- ↑ Katsarava Z, Buse DC, Manack AN, Lipton RB (shkurt 2012). "Defining the differences between episodic migraine and chronic migraine". Current Pain and Headache Reports (në anglisht). 16 (1): 86–92. doi:10.1007/s11916-011-0233-z. PMC 3258393. PMID 22083262.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 Lipton, RB; Buse, DC; Nahas, SJ; Tietjen, GE; Martin, VT; Löf, E; Brevig, T; Cady, R; Diener, HC (dhjetor 2023). "Risk factors for migraine disease progression: a narrative review for a patient-centered approach". Journal of Neurology (në anglisht). 270 (12): 5692–5710. doi:10.1007/s00415-023-11880-2. PMC 10632231. PMID 37615752.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 3 Burstein R, Noseda R, Borsook D (prill 2015). "Migraine: multiple processes, complex pathophysiology". The Journal of Neuroscience (në anglisht). 35 (17): 6619–6629. doi:10.1523/JNEUROSCI.0373-15.2015. PMC 4412887. PMID 25926442.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gao, L; Zhao, F; Tu, Y; Liu, K (2024). "The prodrome of migraine: mechanistic insights and emerging therapeutic strategies". Frontiers in Neurology (në anglisht). 15 1496401. doi:10.3389/fneur.2024.1496401. PMC 11638031. PMID 39677861.
- 1 2 3 Ashina, S; Bentivegna, E; Martelletti, P; Eikermann-Haerter, K (qershor 2021). "Structural and Functional Brain Changes in Migraine". Pain and Therapy (në anglisht). 10 (1): 211–223. doi:10.1007/s40122-021-00240-5. PMC 8119592. PMID 33594593.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 3 4 Haghdoost F, Togha M (janar 2022). "Migraine management: Non-pharmacological points for patients and health care professionals". Open Medicine (në anglisht). 17 (1): 1869–1882. doi:10.1515/med-2022-0598. PMC 9691984. PMID 36475060.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 3 4 5 6 Wiley, AT; Watson, JC; Lehmann, DN (prill 2025). "Acute Migraine Headache: Treatment Strategies". American Family Physician (në anglisht). 111 (4): 317–327. PMID 40238974.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 Younis, S; Latysheva, NV; Danilov, AB; Ashina, M (2024-01-01). "CGRP receptor antagonists (gepants)". përmbledhur nga Swanson, JW; Matharu, M (red.). Handbook of Clinical Neurology, Vol. 199 (3rd series) Migraine Management (në anglisht). Elsevier. fq. 51–66. ISBN 978-0-12-823357-3.
- ↑ Lipton, Richard B.; Dodick, David W.; Davis, Linda; Nahas, Stephanie J.; Goadsby, Peter J. (2026). "Integrating gepants into clinical practice for the acute treatment of migraine". Headache: The Journal of Head and Face Pain (në anglisht). 66 (4): 976–989. doi:10.1111/head.70047. ISSN 0017-8748. PMC 13044571. PMID 41709494.
- ↑ Duncan, CW; Silberstein, SD (2024-01-01). "Evidence-based preventive treatment of migraine". përmbledhur nga Swanson, JW; Matharu, M (red.). Handbook of Clinical Neurology, Vol. 199 (3rd series) Migraine Management (në anglisht). Vëll. 199. Elsevier. fq. 219–241. doi:10.1016/B978-0-12-823357-3.00030-6. ISBN 978-0-12-823357-3. PMID 38307648.
- 1 2 3 Aguilar-Shea, AL; Membrilla Md, JA; Diaz-de-Teran, J (shkurt 2022). "Migraine review for general practice". Atencion Primaria (në anglisht). 54 (2) 102208. doi:10.1016/j.aprim.2021.102208. PMC 8605054. PMID 34798397.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 "New Research Explores Migraine and Opioids". American Headache Society (në anglisht). Marrë më 2025-11-23.
- 1 2 3 Dong, L; Dong, W; Jin, Y; Jiang, Y; Li, Z; Yu, D (shkurt 2025). "The Global Burden of Migraine: A 30-Year Trend Review and Future Projections by Age, Sex, Country, and Region". Pain and Therapy (në anglisht). 14 (1): 297–315. doi:10.1007/s40122-024-00690-7. PMC 11751287. PMID 39661241.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Lu, Y; Li, QY; Gan, L; You, Y; Wang, CD; Guo, ZW; Shi, J; Liu, XY (2025). "The global and regional burden and trends of migraine from 1990 to 2021: Global Burden of Disease Study 2021". Frontiers in Neurology (në anglisht). 16 1686288. doi:10.3389/fneur.2025.1686288. PMC 12620191. PMID 41255791.
- 1 2 3 4 5 Treadwell JR, Tsou AY, Rouse B, Ivlev I, Fricke J, Buse D, Powers SW, Minen M, Szperka CL, Mull NK (2024). Behavioral Interventions for Migraine Prevention (Reportazh) (në anglisht). Agency for Healthcare Research and Quality (AHRQ). doi:10.23970/ahrqepccer270. PMID 39471258.
- 1 2 3 4 5 Kuruvilla, DE; Hutchinson, S; Moriarty, M; Abbott, C; Brown, A; Leroue, C; Sheikh, H (janar 2025). "Understanding migraine throughout a woman's life and the role of calcitonin gene-related peptide: A narrative review". Women's Health (London, England) (në anglisht). 21 17455057251376878. doi:10.1177/17455057251376878. PMC 12547133. PMID 41109841.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 Allais, G; Chiarle, G; Sinigaglia, S; Airola, G; Schiapparelli, P; Benedetto, C (dhjetor 2020). "Gender-related differences in migraine". Neurological Sciences (në anglisht). 41 (Suppl 2): 429–436. doi:10.1007/s10072-020-04643-8. PMC 7704513. PMID 32845494.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Bugge, NS; Vetvik, KG; Alstadhaug, KB; Braaten, T (2025-06-20). "Migraine through puberty and menopausal transition-data from the population-based Norwegian Women and Health study (NOWAC)". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 26 (1): 145. doi:10.1186/s10194-025-02083-3. PMC 12180204. PMID 40542382.
- 1 2 3 4 Ferrari MD, Goadsby PJ, Burstein R, Kurth T, Ayata C, Charles A, Ashina M, van den Maagdenberg AM, Dodick DW (janar 2022). "Migraine". Nature Reviews. Disease Primers (në anglisht). 8 (1) 2. doi:10.1038/s41572-021-00328-4. PMID 35027572.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 3 Bartleson JD, Cutrer FM (maj 2010). "Migraine update. Diagnosis and treatment". Minnesota Medicine (në anglisht). 93 (5): 36–41. PMID 20572569.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 3 Headache Classification Subcommittee of the International Headache Society (2013). "The International Classification of Headache Disorders: 3rd edition". Cephalalgia (në anglisht). 33 (9): 644–648. doi:10.1177/0333102413485658. PMID 23771276.
- ↑ Hougaard, A; Ayata, C; Brennan, KC; van den Maagdenberg, AMJM; Ashina, M (qershor 2025). "The mysterious link between migraine aura and migraine headache". PLOS Biology (në anglisht). 23 (6) e3003168. doi:10.1371/journal.pbio.3003168. PMC 12157119. PMID 40498799.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 3 Raggi, A; Leonardi, M; Arruda, M; Caponnetto, V; Castaldo, M; Coppola, G; Della Pietra, A; Fan, X; Garcia-Azorin, D; Gazerani, P; Grangeon, L; Grazzi, L; Hsiao, FJ; Ihara, K; Labastida-Ramirez, A; Lange, KS; Lisicki, M; Marcassoli, A; Montisano, DA; Onan, D; Onofri, A; Pellesi, L; Peres, M; Petrušić, I; Raffaelli, B; Rubio-Beltran, E; Straube, A; Straube, S; Takizawa, T; Tana, C; Tinelli, M; Valeriani, M; Vigneri, S; Vuralli, D; Waliszewska-Prosół, M; Wang, W; Wang, Y; Wells-Gatnik, W; Wijeratne, T; Martelletti, P (2024-10-31). "Hallmarks of primary headache: part 1 – migraine". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 25 (1): 189. doi:10.1186/s10194-024-01889-x. PMC 11529271. PMID 39482575.
- 1 2 Dodick, DW (maj 2018). "A Phase-by-Phase Review of Migraine Pathophysiology". Headache (në anglisht). 58 Suppl 1: 4–16. doi:10.1111/head.13300. PMID 29697154.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Kamourieh, S; Rozen, T; Anderson, JM (2024). "Status migrainosus". Migraine Management. Handbook of Clinical Neurology (në anglisht). Vëll. 199. fq. 413–439. doi:10.1016/B978-0-12-823357-3.00017-3. ISBN 978-0-12-823357-3. PMID 38307660.
- 1 2 3 4 Arca, KN; Halker Singh, RB (2021-07-15). "Dehydration and Headache". Current Pain and Headache Reports (në anglisht). 25 (8): 56. doi:10.1007/s11916-021-00966-z. PMC 8280611. PMID 34268642.
- ↑ Orr, SL (2023-01-17). "Status Migrainosus: One of the Most Poorly Understood but Important Complications of Migraine". Neurology (në anglisht). 100 (3): 107–108. doi:10.1212/WNL.0000000000201477. PMID 36175154.
- ↑ Sousa-Santos, PEM; Peres, MFP (korrik 2025). "Practical issues in the management of sleep, anxiety, and mood disorders in primary headaches". Arquivos de Neuro-psiquiatria (në anglisht). 83 (7): 001–008. doi:10.1055/s-0045-1809881. PMC 12221693. PMID 40602800.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 Grodzka, O; Dzagoevi, K; Rees, T; Cabral, G; Chądzyński, P; Di Antonio, S; Sochań, P; MaassenVanDenBrink, A; Lampl, C; European Headache Federation School of Advanced Studies, (EHF-SAS) (2025-04-14). "Migraine with and without aura-two distinct entities? A narrative review". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 26 (1): 77. doi:10.1186/s10194-025-01998-1. PMC 11995571. PMID 40229683.
- 1 2 Eigenbrodt, AK; Christensen, RH; Ashina, H; Iljazi, A; Christensen, CE; Steiner, TJ; Lipton, RB; Ashina, M (2022-11-12). "Premonitory symptoms in migraine: a systematic review and meta-analysis of observational studies reporting prevalence or relative frequency". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 23 (1): 140. doi:10.1186/s10194-022-01510-z. PMC 9655795. PMID 36371152.
- 1 2 3 4 5 Sebastianelli, G; Atalar, AÇ; Cetta, I; Farham, F; Fitzek, M; Karatas-Kursun, H; Kholodova, M; Kukumägi, KH; Montisano, DA; Onan, D; Pantovic, A; Skarlet, J; Sotnikov, D; Caronna, E; Pozo-Rosich, P; International Headache Academy of the International Headache Society, (IHS-iHEAD) (tetor 2024). "Insights from triggers and prodromal symptoms on how migraine attacks start: The threshold hypothesis". Cephalalgia (në anglisht). 44 (10) 3331024241287224. doi:10.1177/03331024241287224. hdl:11573/1724075. PMID 39380339.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "MIGRAINE PRODROME: SYMPTOMS AND PREVENTION" (në anglisht). American Migraine Foundation. 2022-03-17.
- ↑ Ashina M (nëntor 2020). "Migraine". The New England Journal of Medicine (në anglisht). 383 (19): 1866–1876. doi:10.1056/NEJMra1915327. PMID 33211930. S2CID 227078662.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Severino, M; Green, MW (2025-06-01). "Persistent aura without infarction". Current Opinion in Neurology (në anglisht). 38 (3): 249–253. doi:10.1097/WCO.0000000000001357. PMID 40062461.
- ↑ Tukur, HN; Uwishema, O; Sheikhah, D; Akbay, H (2025-08-11). "Neuro-ophthalmology and migraine: visual aura and its neural basis". International Journal of Emergency Medicine (në anglisht). 18 (1): 148. doi:10.1186/s12245-025-00924-1. PMC 12337509. PMID 40790166.
- 1 2 Nordin, BA (gusht 2025). "Differentiating Visual Symptoms in Retinal Migraine and Migraine With Aura: A Systematic Review of Shared Features, Distinctions, and Clinical Implications". Cureus (në anglisht). 17 (8) e91028. doi:10.7759/cureus.91028. PMC 12380025. PMID 40873917.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Joppeková, Ľ; Pinto, MJ; da Costa, MD; Boček, R; Berman, G; Salim, Y; Akhtanova, D; Abzalbekova, A; MaassenVanDenBrink, A; Lampl, C; European Headache Federation School of Advanced Sciences, (EHF-SAS) (2025-07-01). "What does a migraine aura look like?-A systematic review". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 26 (1): 149. doi:10.1186/s10194-025-02080-6. PMC 12210593. PMID 40597581.
- ↑ Do, TP; Hougaard, A; Dussor, G; Brennan, KC; Amin, FM (2023-01-10). "Migraine attacks are of peripheral origin: the debate goes on". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 24 (1): 3. doi:10.1186/s10194-022-01538-1. PMC 9830833. PMID 36627561.
- ↑ Robblee J (2021-09-23). "Aura Without Headache or "Silent Migraine": A Guide". American Migraine Foundation (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2021-10-20. Marrë më 2026-07-31.
- ↑ "Migraine and Headache Disease Canadian Language Guide 2023" (PDF). Migraine Canada and Migraine Québec (në anglisht). fq. 10. Marrë më 2026-04-07.
- ↑ Qubty W, Patniyot I (qershor 2020). "Migraine Pathophysiology". Pediatric Neurology (në anglisht). 107: 1–6. doi:10.1016/j.pediatrneurol.2019.12.014. PMID 32192818. S2CID 213191464.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 3 Eigenbrodt AK, Ashina H, Khan S, Diener HC, Mitsikostas DD, Sinclair AJ, Pozo-Rosich P, Martelletti P, Ducros A, Lantéri-Minet M, Braschinsky M, Del Rio MS, Daniel O, Özge A, Mammadbayli A, Arons M, Skorobogatykh K, Romanenko V, Terwindt GM, Paemeleire K, Sacco S, Reuter U, Lampl C, Schytz HW, Katsarava Z, Steiner TJ, Ashina M (gusht 2021). "Diagnosis and management of migraine in ten steps". Nature Reviews. Neurology (në anglisht). 17 (8): 501–514. doi:10.1038/s41582-021-00509-5. PMC 8321897. PMID 34145431.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Khan, A; Liu, S; Tao, F (2025-03-06). "Current Trends in Pediatric Migraine: Clinical Insights and Therapeutic Strategies". Brain Sciences (në anglisht). 15 (3): 280. doi:10.3390/brainsci15030280. PMC 11940401. PMID 40149800.
- ↑ Villar-Martinez MD, Goadsby PJ (shtator 2022). "Pathophysiology and Therapy of Associated Features of Migraine". Cells (në anglisht). 11 (17): 2767. doi:10.3390/cells11172767. PMC 9455236. PMID 36078174.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Al Kadri, L; Alhouri, AN; Nahas, LD (2025-02-21). "Assessing the relationship between migraine and sino-nasal symptoms and diseases among Syrian Private University students: A case-control study". Medicine (në anglisht). 104 (8) e41680. doi:10.1097/MD.0000000000041680. PMC 11856896. PMID 39993086.
- ↑ Gorenshtein, A; Shihada, K; Leibovitch, L; Liba, T; Goren, A (gusht 2025). "The association between migraine and gut microbiota: a systematic review". Acta Neurologica Belgica (në anglisht). 125 (4): 977–987. doi:10.1007/s13760-025-02779-y. PMC 12391207. PMID 40175732.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Rees, TA; Doukhi, D; Wang, VS; Balcerbula, A; Bravo, M; Fathi, H; Holmuratova, B; Kodounis, M; Seyoum, SA; Tasdelen, S; Vekilyan, H; Caronna, E; Pozo-Rosich, P (tetor 2025). "Neck pain in migraine: A narrative review and steps to correct evaluation and treatment". Cephalalgia (në anglisht). 45 (10) 3331024251387449. doi:10.1177/03331024251387449. PMID 41134815.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Hensel, O; Kraya, T (janar 2025). "Primary Headache Attributed to External Compression or Traction to the Head: A Narrative Review". Brain and Behavior (në anglisht). 15 (1) e70202. doi:10.1002/brb3.70202. PMC 11685174. PMID 39740198.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Kaniecki, R (2024). "Migraine with brainstem aura". Migraine Management. Handbook of Clinical Neurology (në anglisht). Vëll. 199. fq. 367–379. doi:10.1016/B978-0-12-823357-3.00019-7. ISBN 978-0-12-823357-3. PMID 38307657.
- ↑ Van Der Donckt, J; Vandenbussche, N; De Brouwer, M; Steenwinckel, B; Stojchevska, M; Ongenae, F; Paemeleire, K; Van Hoecke, S (2025-02-13). "Analysis of free-living daytime movement in patients with migraine with access to acute treatment". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 26 (1): 33. doi:10.1186/s10194-025-01971-y. PMC 11823234. PMID 39948510.
- ↑ Woldeamanuel, YW (2025-06-19). "Exercise Patterns and Migraine Management: A Multifaceted Approach". American Journal of Lifestyle Medicine (në anglisht) 15598276251346394. doi:10.1177/15598276251346394. PMC 12181186. PMID 40547534.
- ↑ Amin FM, Aristeidou S, Baraldi C, Czapinska-Ciepiela EK, Ariadni DD, Di Lenola D, Fenech C, Kampouris K, Karagiorgis G, Braschinsky M, Linde M (shtator 2018). "The association between migraine and physical exercise". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 19 (1) 83. doi:10.1186/s10194-018-0902-y. PMC 6134860. PMID 30203180.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Thuraiaiyah, J; Ashina, H; Christensen, RH; Al-Khazali, HM; Ashina, M (2024-02-21). "Postdromal symptoms in migraine: a REFORM study". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 25 (1): 25. doi:10.1186/s10194-024-01716-3. PMC 10880332. PMID 38383318.
- 1 2 3 4 Bron, C; Sutherland, HG; Griffiths, LR (2021). "Exploring the Hereditary Nature of Migraine". Neuropsychiatric Disease and Treatment (në anglisht). 17: 1183–1194. doi:10.2147/NDT.S282562. PMC 8075356. PMID 33911866.
- 1 2 Duan, S; Ren, Z; Xia, H; Wang, Z; Zheng, T; Li, G; Liu, L; Liu, Z (2023). "Associations between anxiety, depression with migraine, and migraine-related burdens". Frontiers in Neurology (në anglisht). 14 1090878. doi:10.3389/fneur.2023.1090878. PMC 10166814. PMID 37181566.
- ↑ Grangeon, L; Lange, KS; Waliszewska-Prosół, M; Onan, D; Marschollek, K; Wiels, W; Mikulenka, P; Farham, F; Gollion, C; Ducros, A; European Headache Federation School of Advanced Studies, (EHF-SAS) (2023-02-20). "Genetics of migraine: where are we now?". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 24 (1): 12. doi:10.1186/s10194-023-01547-8. PMC 9940421. PMID 36800925.
- 1 2 Olofsson, IA (shtator 2024). "Migraine heritability and beyond: A scoping review of twin studies". Headache (në anglisht). 64 (8): 1049–1058. doi:10.1111/head.14789. PMID 39023388.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Gormley P, Kurki MI, Hiekkala ME, Veerapen K, Häppölä P, Mitchell AA, Lal D, Palta P, Surakka I, Kaunisto MA, Hämäläinen E, Vepsäläinen S, Havanka H, Harno H, Ilmavirta M, Nissilä M, Säkö E, Sumelahti ML, Liukkonen J, Sillanpää M, Metsähonkala L, Koskinen S, Lehtimäki T, Raitakari O, Männikkö M, Ran C, Belin AC, Jousilahti P, Anttila V, Salomaa V, Artto V, Färkkilä M, Runz H, Daly MJ, Neale BM, Ripatti S, Kallela M, Wessman M, Palotie A (maj 2018). "Common Variant Burden Contributes to the Familial Aggregation of Migraine in 1,589 Families". Neuron (në anglisht). 98 (4): 743–753.e4. doi:10.1016/j.neuron.2018.04.014. PMC 5967411. PMID 29731251.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Harder AV, Terwindt GM, Nyholt DR, van den Maagdenberg AM (shkurt 2023). "Migraine genetics: Status and road forward". Cephalalgia (në anglisht). 43 (2) 3331024221145962. doi:10.1177/03331024221145962. PMID 36759319.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Wang, YF (2025-04-01). "Is migraine a common manifestation of CADASIL-Cons". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 26 (1) 65. doi:10.1186/s10194-025-01981-w. PMC 11963438. PMID 40170160.
- ↑ Cabañero, D; Carter, EP; González-Cano, R; Cobos, EJ; Fernández-Carvajal, A; Ferrer-Montiel, A (2025-06-23). "Cold receptor TRPM8 as a target for migraine-associated pain and affective comorbidities". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 26 (1): 146. doi:10.1186/s10194-025-02082-4. PMC 12183901. PMID 40545528.
- ↑ Wei, C; Kim, B; McKemy, DD (2022-12-01). "Transient receptor potential melastatin 8 is required for nitroglycerin- and calcitonin gene-related peptide-induced migraine-like pain behaviors in mice". Pain (në anglisht). 163 (12): 2380–2389. doi:10.1097/j.pain.0000000000002635. PMC 9519811. PMID 35353773.
- ↑ Wan D, Wang C, Zhang X, Tang W, Chen M, Dong Z, Yu S (janar 2016). "Association between angiotensin-converting enzyme insertion/deletion polymorphism and migraine: a meta-analysis". The International Journal of Neuroscience (në anglisht). 126 (5): 393–9. doi:10.3109/00207454.2015.1025395. PMID 26000817. S2CID 34902092.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Qaseem, A; Cooney, TG; Etxeandia-Ikobaltzeta, I; Wilt, TJ; Harrod, CS; Tice, JA; Crandall, CJ; Clinical Guidelines Committee of the American College of, Physicians; Hicks, LA; Cross JT, Jr; Fitterman, N; Lewis, J; Linsky, AM; Maroto, M; Miller, MC; Obley, AJ; Owens, DK; Shekelle, PG; Shamliyan, T; Yost, J (mars 2025). "Prevention of Episodic Migraine Headache Using Pharmacologic Treatments in Outpatient Settings: A Clinical Guideline From the American College of Physicians". Annals of Internal Medicine (në anglisht). 178 (3): 426–433. doi:10.7326/ANNALS-24-01052. PMID 39899861.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Bjornsdottir G, Chalmer MA, Stefansdottir L, Skuladottir AT, Einarsson G, Andresdottir M, Beyter D, Ferkingstad E, Gretarsdottir S, Halldorsson BV, Halldorsson GH, Helgadottir A, Helgason H, Hjorleifsson Eldjarn G, Jonasdottir A, Jonasdottir A, Jonsdottir I, Knowlton KU, Nadauld LD, Lund SH, Magnusson OT, Melsted P, Moore KH, Oddsson A, Olason PI, Sigurdsson A, Stefansson OA, Saemundsdottir J, Sveinbjornsson G, Tragante V, Unnsteinsdottir U, Walters GB, Zink F, Rødevand L, Andreassen OA, Igland J, Lie RT, Haavik J, Banasik K, Brunak S, Didriksen M, T Bruun M, Erikstrup C, Kogelman LJ, Nielsen KR, Sørensen E, Pedersen OB, Ullum H, Masson G, Thorsteinsdottir U, Olesen J, Ludvigsson P, Thorarensen O, Bjornsdottir A, Sigurdardottir GR, Sveinsson OA, Ostrowski SR, Holm H, Gudbjartsson DF, Thorleifsson G, Sulem P, Stefansson H, Thorgeirsson TE, Hansen TF, Stefansson K (nëntor 2023). "Rare variants with large effects provide functional insights into the pathology of migraine subtypes, with and without aura". Nature Genetics (në anglisht). 55 (11): 1843–1853. doi:10.1038/s41588-023-01538-0. PMC 10632135. PMID 37884687.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Hautakangas H, Winsvold BS, Ruotsalainen SE, Bjornsdottir G, Harder AV, Kogelman LJ, Thomas LF, Noordam R, Benner C, Gormley P, Artto V, Banasik K, Bjornsdottir A, Boomsma DI, Brumpton BM, Burgdorf KS, Buring JE, Chalmer MA, de Boer I, Dichgans M, Erikstrup C, Färkkilä M, Garbrielsen ME, Ghanbari M, Hagen K, Häppölä P, Hottenga JJ, Hrafnsdottir MG, Hveem K, Johnsen MB, Kähönen M, Kristoffersen ES, Kurth T, Lehtimäki T, Lighart L, Magnusson SH, Malik R, Pedersen OB, Pelzer N, Penninx BW, Ran C, Ridker PM, Rosendaal FR, Sigurdardottir GR, Skogholt AH, Sveinsson OA, Thorgeirsson TE, Ullum H, Vijfhuizen LS, Widén E, van Dijk KW, Aromaa A, Belin AC, Freilinger T, Ikram MA, Järvelin MR, Raitakari OT, Terwindt GM, Kallela M, Wessman M, Olesen J, Chasman DI, Nyholt DR, Stefánsson H, Stefansson K, van den Maagdenberg AM, Hansen TF, Ripatti S, Zwart JA, Palotie A, Pirinen M (shkurt 2022). "Genome-wide analysis of 102,084 migraine cases identifies 123 risk loci and subtype-specific risk alleles". Nature Genetics (në anglisht). 54 (2): 152–160. doi:10.1038/s41588-021-00990-0. PMC 8837554. PMID 35115687.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Mikol DD, Picard H, Klatt J, Wang A, Peng C, Stefansson K (prill 2020). "Migraine Polygenic Risk Score Is Associated with Severity of Migraine – Analysis of Genotypic Data from Four Placebo-controlled Trials of Erenumab (1214)". Neurology (në anglisht). 94 (15_supplement) 1214. doi:10.1212/WNL.94.15_supplement.1214.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Kogelman LJ, Esserlind AL, Francke Christensen A, Awasthi S, Ripke S, Ingason A, Davidsson OB, Erikstrup C, Hjalgrim H, Ullum H, Olesen J, Folkmann Hansen T (dhjetor 2019). "Migraine polygenic risk score associates with efficacy of migraine-specific drugs". Neurology. Genetics (në anglisht). 5 (6) e364. doi:10.1212/NXG.0000000000000364. PMC 6878840. PMID 31872049.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 Kesserwani, H (2021-04-01). "Migraine Triggers: An Overview of the Pharmacology, Biochemistry, Atmospherics, and Their Effects on Neural Networks". Cureus (në anglisht). 13 (4) e14243. doi:10.7759/cureus.14243. PMC 8088284. PMID 33954064.
- 1 2 3 4 Levy, D; Moskowitz, MA (2023-07-10). "Meningeal Mechanisms and the Migraine Connection". Annual Review of Neuroscience (në anglisht). 46: 39–58. doi:10.1146/annurev-neuro-080422-105509. ISSN 0147-006X. PMC 11412714. PMID 36913712.
- ↑ "Migraine Triggers: Avoid or Cope?". Migraine Canada (në anglisht). 2024-06-28. Marrë më 2025-11-11.
- ↑ Sabour, Siamak; Harzand-Jadidi, Sepideh; Jafari-Khounigh, Ali; Zarea Gavgani, Vahideh; Sedaghat, Zahra; Alavi, Nadali (2024-02-16). "The association between ambient air pollution and migraine: a systematic review". Environmental Monitoring and Assessment (në anglisht). 196 (3): 271. doi:10.1007/s10661-024-12376-w. ISSN 1573-2959. PMC 11243483. PMID 38363415.
- 1 2 Zobdeh, F; Ben Kraiem, A; Attwood, MM; Chubarev, VN; Tarasov, VV; Schiöth, HB; Mwinyi, J (dhjetor 2021). "Pharmacological treatment of migraine: Drug classes, mechanisms of action, clinical trials and new treatments". British Journal of Pharmacology (në anglisht). 178 (23): 4588–4607. doi:10.1111/bph.15657. PMID 34379793.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Karsan, N; Bose, P; Newman, J; Goadsby, PJ (maj 2021). "Are some patient-perceived migraine triggers simply early manifestations of the attack?". Journal of Neurology (në anglisht). 268 (5): 1885–1893. doi:10.1007/s00415-020-10344-1. PMC 8068686. PMID 33399964.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Giri, S; Tronvik, EA; Hagen, K (2022-01-21). "The bidirectional temporal relationship between headache and affective disorders: longitudinal data from the HUNT studies". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 23 (1): 14. doi:10.1186/s10194-022-01388-x. PMC 8903630. PMID 35062883.
- 1 2 Stubberud, A; Buse, DC; Kristoffersen, ES; Linde, M; Tronvik, E (2021-12-20). "Is there a causal relationship between stress and migraine? Current evidence and implications for management". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 22 (1): 155. doi:10.1186/s10194-021-01369-6. PMC 8685490. PMID 34930118.
- 1 2 3 4 5 Jenkins, Bronwyn (2020-10-01). "Migraine management". Aust Prescr (në anglisht). 43 (5): 148–151. doi:10.18773/austprescr.2020.047. PMC 7572189. PMID 33093740. [lidhje e vdekur]
- 1 2 3 Elmazny, A; Magdy, R; Hussein, M; Ismaeel, AY; Essmat, A; Elbeltagy, KE; Hussein, SMM; Hassan, NS; Elbehiry, NM; Osama, W; Abdelazeem, HN; Elshebawy, H (2025-09-01). "Migraine triggers and lifestyle modifications: an assessment of patients' awareness and the role of healthcare providers in patient education". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 26 (1): 189. doi:10.1186/s10194-025-02107-y. PMC 12400567. PMID 40890611.
- ↑ Pavlović, JM (2020). "The impact of midlife on migraine in women: summary of current views". Women's Midlife Health (në anglisht). 6 11. doi:10.1186/s40695-020-00059-8. PMC 7542111. PMID 33042563.
- ↑ Smith, Lisa (2025-02-06). "Osmophobia and Migraine". Association of Migraine Disorders (në anglisht). Marrë më 2025-11-17.
- ↑ Terrier, LM; Hadjikhani, N; Velut, S; Magnain, C; Amelot, A; Bernard, F; Zöllei, L; Destrieux, C (korrik 2021). "The trigeminal system: The meningovascular complex- A review". Journal of Anatomy (në anglisht). 239 (1): 1–11. doi:10.1111/joa.13413. PMC 8197948. PMID 33604906.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Price, S; Daly, DT (2025). Neuroanatomy, Trigeminal Nucleus (në anglisht). StatPearls Publishing. PMID 30969645.
- 1 2 3 4 Biscetti, L; Cresta, E; Cupini, LM; Calabresi, P; Sarchielli, P (2023-05-01). "The putative role of neuroinflammation in the complex pathophysiology of migraine: From bench to bedside". Neurobiology of Disease (në anglisht). 180 106072. doi:10.1016/j.nbd.2023.106072. ISSN 0969-9961. PMID 36907522.
- 1 2 3 4 5 Edvinsson, JCA; Viganò, A; Alekseeva, A; Alieva, E; Arruda, R; De Luca, C; D'Ettore, N; Frattale, I; Kurnukhina, M; Macerola, N; Malenkova, E; Maiorova, M; Novikova, A; Řehulka, P; Rapaccini, V; Roshchina, O; Vanderschueren, G; Zvaune, L; Andreou, AP; Haanes, KA; European Headache Federation School of Advanced Studies, (EHF-SAS) (2020-06-05). "The fifth cranial nerve in headaches". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 21 (1): 65. doi:10.1186/s10194-020-01134-1. PMC 7275328. PMID 32503421.
- ↑ Arca, KN; Lambru, G; Starling, AJ (2024-01-01). "Neuromodulation in migraine". përmbledhur nga Swanson, JW; Matharu, M (red.). Handbook of Clinical Neurology, Vol. 199 (3rd series) Migraine Management (në anglisht). Elsevier. fq. 179–200. ISBN 978-0-12-823357-3.
- ↑ Ning, J; Zhang, Y; Wang, Y; Liu, C; Cheng, Y; Zhu, M; Dong, M; Yang, X; Lv, Y (2023). "Exploring the cortical habituation in migraine patients based on contingent negative variation". Frontiers in Neurology (në anglisht). 14 1226554. doi:10.3389/fneur.2023.1226554. PMC 10502328. PMID 37719755.
- ↑ Stankewitz, A; Keidel, L; Rehm, M; Irving, S; Kaczmarz, S; Preibisch, C; Witkovsky, V; Zimmer, C; Schulz, E; Toelle, TR (2021). "Migraine attacks as a result of hypothalamic loss of control". NeuroImage. Clinical (në anglisht). 32 102784. doi:10.1016/j.nicl.2021.102784. PMC 8379646. PMID 34425551.
- ↑ Betsholtz, C; Engelhardt, B; Koh, GY; McDonald, DM; Proulx, ST; Siegenthaler, J (nëntor 2024). "Advances and controversies in meningeal biology". Nature Neuroscience (në anglisht). 27 (11): 2056–2072. doi:10.1038/s41593-024-01701-8. PMC 11862877. PMID 39333784.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Ogasawara, H; Noguchi, M (2021-10-27). "Therapeutic Potential of MRGPRX2 Inhibitors on Mast Cells". Cells (në anglisht). 10 (11): 2906. doi:10.3390/cells10112906. PMC 8616451. PMID 34831128.
- ↑ Hill, A; Amendolara, AB; Small, C; Guzman, SC; Pfister, D; McFarland, K; Settelmayer, M; Baker, S; Donnelly, S; Payne, A; Sant, D; Kriak, J; Bills, KB (2024-10-16). "Metabolic Pathophysiology of Cortical Spreading Depression: A Review". Brain Sciences (në anglisht). 14 (10): 1026. doi:10.3390/brainsci14101026. PMC 11505892. PMID 39452037.
- ↑ Spekker, E; Nagy-Grócz, G; Vécsei, L (2023-11-21). "Ion Channel Disturbances in Migraine Headache: Exploring the Potential Role of the Kynurenine System in the Context of the Trigeminovascular System". International Journal of Molecular Sciences (në anglisht). 24 (23) 16574. doi:10.3390/ijms242316574. PMC 10706278. PMID 38068897.
- ↑ Mungoven, TJ; Henderson, LA; Meylakh, N (2021). "Chronic Migraine Pathophysiology and Treatment: A Review of Current Perspectives". Frontiers in Pain Research (në anglisht). 2 705276. doi:10.3389/fpain.2021.705276. PMC 8915760. PMID 35295486.
- ↑ Walling, A (2020-04-01). "Frequent Headaches: Evaluation and Management". American Family Physician (në anglisht). 101 (7): 419–428. PMID 32227826.
- ↑ Komiteti i Klasifikimit të Dhimbjeve të Kokës i Shoqatës Ndërkombëtare të Dhimbjes së Kokës (IHS) (2018). The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition (ICHD-3). Cephalalgia, 38(1), 1–211. doi:10.1177/0333102417738202.
- 1 2 3 Evans, RW; Burch, RC; Frishberg, BM; Marmura, MJ; Mechtler, LL; Silberstein, SD; Turner, DP (shkurt 2020). "Neuroimaging for Migraine: The American Headache Society Systematic Review and Evidence-Based Guideline". Headache (në anglisht). 60 (2): 318–336. doi:10.1111/head.13720. PMID 31891197.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Cousins G, Hijazze S, Van de Laar FA, Fahey T (korr–gush 2011). "Diagnostic accuracy of the ID Migraine: a systematic review and meta-analysis". Headache (në anglisht). 51 (7): 1140–8. doi:10.1111/j.1526-4610.2011.01916.x. PMID 21649653. S2CID 205684294.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 3 4 5 Gilmore B, Michael M (shkurt 2011). "Treatment of acute migraine headache". American Family Physician (në anglisht). 83 (3): 271–280. PMID 21302868.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Mangrum, R; Bryant, AL; Gerstein, MT; McCarrier, KP; Houts, CR; McGinley, JS; Buse, DC; Lipton, RB; Wirth, RJ (shkurt 2024). "The impacts of migraine on functioning: Results from two qualitative studies of people living with migraine". Headache (në anglisht). 64 (2): 156–171. doi:10.1111/head.14664. PMC 10922598. PMID 38235605.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Headaches in over 12s: diagnosis and management NICE Clinical Guidelines, No. 150. National Institute for Health and Care Excellence: Clinical Guidelines (në anglisht). London: National Institute for Health and Care Excellence (NICE). 2025. ISBN 978-1-4731-7046-9. PMID 32017486.
- ↑ Azmy, DJ; Qualia, CM (dhjetor 2020). "Review of Abdominal Migraine in Children". Gastroenterology & Hepatology (në anglisht). 16 (12): 632–639. PMC 8132691. PMID 34035698.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Chawla J, Lutsep HL (2023-06-13). "Migraine Headache Treatment & Management". Medscape (në anglisht). Marrë më 2024-05-03.
- ↑ Minen, M; George, A; Lebowitz, N; Katara, A; Snyder, I (2023). "Headache providers' perspectives of headache diaries in the era of increasing technology use: a qualitative study". Frontiers in Neurology (në anglisht). 14 1270555. doi:10.3389/fneur.2023.1270555. PMC 10844531. PMID 38322798.
- ↑ Daou, M; Vgontzas, A (gusht 2024). "Sleep Symptoms in Migraine". Current Neurology and Neuroscience Reports (në anglisht). 24 (8): 245–254. doi:10.1007/s11910-024-01346-x. PMID 38864968.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Waliszewska-Prosół, M; Nowakowska-Kotas, M; Chojdak-Łukasiewicz, J; Budrewicz, S (2021-05-24). "Migraine and Sleep-An Unexplained Association?". International Journal of Molecular Sciences (në anglisht). 22 (11): 5539. doi:10.3390/ijms22115539. PMC 8197397. PMID 34073933.
- ↑ Barber, M; Pace, A (2020-06-11). "Exercise and Migraine Prevention: a Review of the Literature". Current Pain and Headache Reports (në anglisht). 24 (8): 39. doi:10.1007/s11916-020-00868-6. PMID 32529311.
- ↑ Barbanti P, Fofi L, Aurilia C, Egeo G, Caprio M (maj 2017). "Ketogenic diet in migraine: rationale, findings and perspectives". Neurological Sciences (Review) (në anglisht). 38 (Suppl 1): 111–115. doi:10.1007/s10072-017-2889-6. PMID 28527061. S2CID 3805337.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Bakırhan, Hande; Yıldıran, Hilal; Uyar Cankay, Tugba (nëntor 2022). "Associations between diet quality, DASH and Mediterranean dietary patterns and migraine characteristics". Nutritional Neuroscience (në anglisht). 25 (11): 2324–2334. doi:10.1080/1028415x.2021.1963065. PMID 34379573.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Shen, M; Li, C; Wei, X; Zhang, L; Li, Y; Wu, H; Zhang, X; Dong, Z; Gao, S; Ma, Y; Ma, Y (2023). "Transcranial Magnetic Stimulation as a Therapy for Migraine: An Overview of Systematic Reviews". Journal of Pain Research (në anglisht). 16: 3133–3144. doi:10.2147/JPR.S416993. PMC 10505396. PMID 37724171.
- ↑ Talandashti, Mahtab Karami; Shahinfar, Hossein; Delgarm, Pedram; Jazayeri, Shima (2025-02-01). "Effects of selected dietary supplements on migraine prophylaxis: A systematic review and dose–response meta-analysis of randomized controlled trials". Neurological Sciences (në anglisht). 46 (2): 651–670. doi:10.1007/s10072-024-07794-0. ISSN 1590-3478. PMID 39404918.
- 1 2 3 4 Martinelli, Daniele; Icco, Roberto De; Al-Khazali, Haidar M.; Ashina, Sait; Diener, Hans-Christoph; Dodd-Glover, Freda; Goicochea, Maria Teresa; Jenkins, Bronwyn; MaassenVanDenBrink, Antoinette; Lee, Mi Ji; Özge, Aynur; Peres, Mario Fernando Prieto; Pozo-Rosich, Patricia; Puledda, Francesca; Sacco, Simona (2026-03-01). "Advances in migraine prevention". The Lancet Neurology (në anglisht). 25 (3): 279–293. doi:10.1016/S1474-4422(25)00477-6. ISSN 1474-4422. PMID 41722594.
- ↑ Mohanty D, Lippmann S (prill 2020). "CGRP Inhibitors for Migraine". Innovations in Clinical Neuroscience (në anglisht). 17 (4–6): 39–40. PMC 7413335. PMID 32802591.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Charles AC, Digre KB, Goadsby PJ, Robbins MS, Hershey A (prill 2024). "Calcitonin gene-related peptide-targeting therapies are a first-line option for the prevention of migraine: An American Headache Society position statement update". Headache (në anglisht). 64 (4): 333–341. doi:10.1111/head.14692. PMID 38466028.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Mistry, Hema; Naghdi, Seyran; Brown, Anna; Rees, Sophie; Madan, Jason; Grove, Amy; Khanal, Saval; Duncan, Callum; Matharu, Manjit; Cooklin, Andrew; Aksentyte, Aiva; Davies, Natasha; Underwood, Martin (2024). "Preventive drug treatments for adults with chronic migraine: a systematic review with economic modelling". Health Technology Assessment (Winchester, England) (në anglisht). 28 (63): 1–329. doi:10.3310/AYWA5297. ISSN 2046-4924. PMC 11474956. PMID 39365169.
- ↑ "1 Recommendations | Botulinum toxin type A for the prevention of headaches in adults with chronic migraine | Guidance | NICE". www.nice.org.uk (në anglisht). 2012-06-27. Marrë më 2026-03-17.
- ↑ "Scenario: Migraine in adults". NICE Clinical Knowledge Summaries (në anglisht). prill 2026.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Tzankova V, Becker WJ, Chan TL (janar 2023). "Diagnosis and acute management of migraine". CMAJ (në anglisht). 195 (4): E153–E158. doi:10.1503/cmaj.211969. PMC 9888545. PMID 36717129.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Shao, Q; Rascati, KL; Lawson, KA; Barner, JC; Sonawane, KB; Rousseau, JF (nëntor 2022). "Real-world opioid use among patients with migraine enrolled in US commercial insurance and risk factors associated with migraine progression". Journal of Managed Care & Specialty Pharmacy (në anglisht). 28 (11): 1272–1281. doi:10.18553/jmcp.2022.28.11.1272. PMC 10373005. PMID 36282930.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Scenario: Migraine in adults". NICE CKS (në anglisht). gusht 2025. Marrë më 2026-05-17.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Bland, R; Levine, T (2016-04-05). "Treatment of Status Migrainosus with Oral Dexamethasone in an Outpatient Setting (P1.160)". Neurology (në anglisht). 86 (16_supplement) P1.160. doi:10.1212/WNL.86.16_supplement.P1.160.
- ↑ Karlsson, WK; Ostinelli, EG; Zhuang, ZA; Kokoti, L; Christensen, RH; Al-Khazali, HM; Deligianni, CI; Tomlinson, A; Ashina, H; Ruiz de la Torre, E; Diener, HC; Cipriani, A; Ashina, M (2024-09-18). "Comparative effects of drug interventions for the acute management of migraine episodes in adults: systematic review and network meta-analysis". BMJ (Clinical Research Ed.) (në anglisht). 386 e080107. doi:10.1136/bmj-2024-080107. PMC 11409395. PMID 39293828.
- ↑ Yang, CP; Liang, CS; Chang, CM; Yang, CC; Shih, PH; Yau, YC; Tang, KT; Wang, SJ (2021-10-01). "Comparison of New Pharmacologic Agents With Triptans for Treatment of Migraine: A Systematic Review and Meta-analysis". JAMA Network Open (në anglisht). 4 (10): e2128544. doi:10.1001/jamanetworkopen.2021.28544. PMC 8506232. PMID 34633423.
- 1 2 "Migraine: What is the prognosis?". NICE: Clinical Knowledge Summaries (në anglisht). prill 2026.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Migraine". informedhealth.org (në anglisht). Marrë më 2026-08-03.
- ↑ "Key facts and figures about migraine". The Migraine Trust (në anglisht). 2017. Arkivuar nga origjinali më 2017-03-12. Marrë më 2021-06-13.
- ↑ "The Global Burden of Disease: 2004 Update" (PDF) (në anglisht). World Health Organization. 2008. fq. 33. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2021-06-13.
Disability classes for the Global Burden of Disease study (table 8)
- 1 2 3 Brennan KC, Pietrobon D (mars 2018). "A Systems Neuroscience Approach to Migraine". Neuron (në anglisht). 97 (5): 1004–1021. doi:10.1016/j.neuron.2018.01.029. PMC 6402597. PMID 29518355.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ On behalf of School of Advanced Studies of European Headache Federation (EHF-SAS); Torres-Ferrús, M.; Ursitti, F.; Alpuente, A.; Brunello, F.; Chiappino, D.; de Vries, T.; Di Marco, S.; Ferlisi, S.; Guerritore, L.; Gonzalez-Garcia, N.; Gonzalez-Martinez, A.; Khutorov, D.; Kritsilis, M.; Kyrou, A. (2020). "From transformation to chronification of migraine: pathophysiological and clinical aspects". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 21 (1) 42. doi:10.1186/s10194-020-01111-8. ISSN 1129-2369. PMC 7189559. PMID 32349653.
- 1 2 Tana, C; Onan, D; Messina, R; Waliszewska-Prosół, M; Garcia-Azorin, D; Leal-Vega, L; Coco-Martin, MB; Ornello, R; Raffaelli, B; Souza, MNP; Wells-Gatnik, W; Martelletti, P (gusht 2025). "From Headache to Heart Health: Investigating the Migraine-Cardiovascular Disease Connection". Neurology and Therapy (në anglisht). 14 (4): 1229–1268. doi:10.1007/s40120-025-00785-z. PMC 12255647. PMID 40540097.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ He, Z; Zhang, Q; Sun, Y; Yang, J; Zhao, M (2025-10-17). "Migraine and risk of all-cause mortality and specific cause mortality: a systematic review and meta-analysis". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 26 (1): 223. doi:10.1186/s10194-025-02164-3. PMC 12534955. PMID 41107723.
- ↑ Jeong, E; Mogos, MF; Chen, Y (2024-06-12). "Stroke Risk Reduction in Migraine Patients Using Propranolol: Evidence from Two Large-Scale Real-World Data Analyses". medRxiv (në anglisht).
- ↑ Stovner LJ, Zwart JA, Hagen K, Terwindt GM, Pascual J (prill 2006). "Epidemiology of headache in Europe". European Journal of Neurology (në anglisht). 13 (4): 333–45. doi:10.1111/j.1468-1331.2006.01184.x. PMID 16643310.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Wang SJ (mars 2003). "Epidemiology of migraine and other types of headache in Asia". Current Neurology and Neuroscience Reports (në anglisht). 3 (2): 104–8. doi:10.1007/s11910-003-0060-7. PMID 12583837.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Natoli JL, Manack A, Dean B, Butler Q, Turkel CC, Stovner L, Lipton RB (maj 2010). "Global prevalence of chronic migraine: a systematic review". Cephalalgia (në anglisht). 30 (5): 599–609. doi:10.1111/j.1468-2982.2009.01941.x. PMID 19614702.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Chalmer MA, Kogelman LJ, Callesen I, Christensen CG, Techlo TR, Møller PL, Davidsson OB, Olofsson IA, Schwinn M, Mikkelsen S, Dinh KM, Nielsen K, Topholm M, Erikstrup C, Ostrowski SR, Pedersen OB, Hjalgrim H, Banasik K, Burgdorf KS, Nyegaard M, Olesen J, Hansen TF (qershor 2023). "Sex differences in clinical characteristics of migraine and its burden: a population-based study". European Journal of Neurology (në anglisht). 30 (6): 1774–1784. doi:10.1111/ene.15778. PMID 36905094.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Linde, M.; Gustavsson, A.; Stovner, L. J.; Steiner, T. J.; Barré, J.; Katsarava, Z.; Lainez, J. M.; Lampl, C.; Lantéri-Minet, M.; Rastenyte, D.; Ruiz de la Torre, E.; Tassorelli, C.; Andrée, C. (2012). "The cost of headache disorders in Europe: the Eurolight project". European Journal of Neurology (në anglisht). 19 (5): 703–711. doi:10.1111/j.1468-1331.2011.03612.x. ISSN 1351-5101. PMID 22136117.
- ↑ Gooch, Clifton L.; Pracht, Etienne; Borenstein, Amy R. (2017). "The burden of neurological disease in theUnited States: A summary report and call to action". Annals of Neurology (në anglisht). 81 (4): 479–484. doi:10.1002/ana.24897. ISSN 0364-5134. PMID 28198092. Arkivuar nga origjinali më 2025-06-19.
- 1 2 Stovner LJ, Andrée C (qershor 2008). "Impact of headache in Europe: a review for the Eurolight project". The Journal of Headache and Pain (në anglisht). 9 (3): 139–46. doi:10.1007/s10194-008-0038-6. PMC 2386850. PMID 18418547.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Orr, Serena L.; Shapiro, Robert E. (2022). "The elephant in the room: How the underfunding of headache research stunts the field". Headache: The Journal of Head and Face Pain (në anglisht). 62 (9): 1234–1238. doi:10.1111/head.14396. ISSN 0017-8748. PMID 36169093.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Eadie MJ (2012). "A history of migraine". përmbledhur nga Borsook D (red.). The migraine brain: imaging, structure, and function (në anglisht). New York: Oxford University Press. fq. 3–18. ISBN 978-0-19-975456-4. Arkivuar nga origjinali më 2017-03-13.
- 1 2 3 4 5 6 7 Zehentbauer, Janice (2025). "1. History of migraine in medicine and society". përmbledhur nga Montieth, Teshamae S.; Riggins, Nina; Goadsby, Peter J. (red.). Comprehensive Migraine Management (në anglisht). Switzerland: Springer. fq. 3–10. doi:10.1007/978-3-031-86923-5_1. ISBN 978-3-031-86922-8.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Koehler, Peter J.; Boes, Christopher J. (2023). "1. History of migraine". përmbledhur nga Swanson, Jerry W.; Matharu, Manjit (red.). Migraine Biology, Diagnosis, and Co-Morbidities (në anglisht) (bot. 3). Elsevier. fq. 3–22. ISBN 978-0-12-823480-8.
- ↑ Miller N (2005). Walsh and Hoyt's clinical neuro-ophthalmology (në anglisht) (bot. 6). Philadelphia, Pa.: Lippincott Williams & Wilkins. fq. 1275. ISBN 978-0-7817-4811-7. Arkivuar nga origjinali më 2017-03-12.
- ↑ Bifulco, Maurizio; Marasco, Giuseppe; Colucci-D'Amato, Luca; Pisanti, Simona (korrik 2020). "Headaches in the medieval Medical School of Salerno". Cephalalgia: An International Journal of Headache (në anglisht). 40 (8): 871–877. doi:10.1177/0333102420905317. ISSN 1468-2982. PMID 32019328.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Waldman SD (2011). Pain management (në anglisht) (bot. 2). Philadelphia, PA: Elsevier/Saunders. fq. 2122–2124. ISBN 978-1-4377-3603-8. Arkivuar nga origjinali më 2023-08-23. Marrë më 2016-09-24.
- ↑ Foxhall, Katherine (2019). "4. A deadly tormenting megrim: expanding markets and changing meanings". Migraine: A History (në anglisht). Baltimore: Johns Hopkins Press. fq. 61–87. ISBN 978-1-4214-2948-9.
- 1 2 Boes, Christopher J. (mars 2015). "Osler on migraine". The Canadian Journal of Neurological Sciences. Le Journal Canadien des Sciences Neurologiques (në anglisht). 42 (2): 144–147. doi:10.1017/cjn.2015.6. ISSN 0317-1671. PMID 25721175.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 3 Tfelt-Hansen PC, Koehler PJ (maj 2011). "One hundred years of migraine research: major clinical and scientific observations from 1910 to 2010". Headache (në anglisht). 51 (5): 752–78. doi:10.1111/j.1526-4610.2011.01892.x. PMID 21521208. S2CID 31940152.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Tfelt-Hansen P, Koehler P (2008). "History of the Use of Ergotamine and Dihydroergotamine in Migraine from 1906 and Onward". Cephalalgia (në anglisht). 28 (8): 877–886. doi:10.1111/j.1468-2982.2008.01578.x. PMID 18460007.
Lexim i mëtejshëm
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Ashina M (nëntor 2020). Ropper AH (red.). "Migraine". The New England Journal of Medicine (në anglisht). 383 (19): 1866–1876. doi:10.1056/nejmra1915327. PMID 33211930. S2CID 227078662.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - Oskoui M, Pringsheim T, Billinghurst L, Potrebic S, Gers EM, Gloss D, Holler-Managan Y, Leininger E, Licking N, Mack K, Powers SW, Sowell M, Victorio MC, Yonker M, Zanitsch H, Hershey AD (shtator 2019). "Practice guideline update summary: Pharmacologic treatment for pediatric migraine prevention: Report of the Guideline Development, Dissemination, and Implementation Subcommittee of the American Academy of Neurology and the American Headache Society". Neurology (në anglisht). 93 (11): 500–509. doi:10.1212/WNL.0000000000008105. PMC 6746206. PMID 31413170.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - Oskoui M, Pringsheim T, Holler-Managan Y, Potrebic S, Billinghurst L, Gloss D, Hershey AD, Licking N, Sowell M, Victorio MC, Gers EM, Leininger E, Zanitsch H, Yonker M, Mack K (shtator 2019). "Practice guideline update summary: Acute treatment of migraine in children and adolescents: Report of the Guideline Development, Dissemination, and Implementation Subcommittee of the American Academy of Neurology and the American Headache Society". Neurology (në anglisht). 93 (11): 487–499. doi:10.1212/WNL.0000000000008095. PMID 31413171. S2CID 199662718.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)