Vetle Vislie

Faktaboks

Vetle Vislie
Fødd
21. september 1858, Skafså i Tokke, Telemark
Død
7. februar 1933, Oslo
Virke
Forfattar og skulemann
Familie

Foreldre: Gardbrukar Gjermund Vetleson Vislie (1825–1903) og Anne Larsdotter Mandt (1818–1904).

Gift 1) 17.3.1894 med lærar Gerda Marie Annerlöv (31.10.1869–31.12.1898), dotter til skreddar Johannes Annerlöv (f. 1840) og Gustava Engelbrektsdotter (f. 1847); 2) 4.8.1900 med Gunhild Helene Bergve (19.4.1876–19.2.1935), dotter til kommandørsersjant Knut Tormodsson Borgejordet (Bergve) (1832–99) og Signe Halvorsdotter Moghus (1843–1931).

Vetle Vislie var som forfattar merkt av at han kom frå eit bygdemiljø i Telemark, men blei ikkje, som mange samtidige, nokon typisk heimstaddiktar. Hans journalistiske byrjing på skrivekarrieren var samfunnskritisk, særleg mot pietismen, og dette tok han med seg inn i diktinga.
Vetle Vislie
Av /Anno Domkirkeodden.
Lisens: Falle i det fri (Public domain)
«Boksoga» (1926)
Av /Anno Musea i Nord-Østerdalen.
Lisens: CC BY NC ND 4.0
Vetle Vislie og kona Gunhild Helene Bergve (1907)
Av /Levanger fotomuseum.
Lisens: Avgrensa gjenbruk

Vetle Vislie var ein norsk forfattar og lærar. Han debuterte som skjønnlitterær forfattar i 1889 og leverte bøker som i det ytre mest hentar stoff frå heimemiljøet i Telemark. Forfattarskapen hadde tre hovudliner: striden mot glededrepande pietisme, industrireising og omforming av bondesamfunnet og sosial problemdikting, der han når høgast.

Vislie skreiv også sakprosa. I 1890 gav han ut eit stort verk om Aasmund Olavsson Vinje, og han var ansvarleg for utgivinga av Ivar Aasens Udvalgte skrifter i 1896. I 1901 lyfte han fram breidda i norsk litteratur gjennom Boksoga, som kom i fleire utgåver og fekk utbreiing langt utover lærarutdanninga.

Vislie blei aldri nokon populær forfattar – han skreiv ikkje for folk flest. Han nemnde ikkje seg sjølv i dei fyrste utgåvene av si eiga boksoge, og det kan vere ein grunn til at han ikkje nådde ut til folket gjennom skulane.

Bakgrunn, utdanning og karriere

Vetle Vislie var fødd i Skafså i Tokke i Telemark. På morssida var Vislie av same ætta som Gunnar Utsond, Anne Grimdalen, Dyre og Aslaug Vaa, som alle var etterkomarar etter den tyske sylvsmeden Michel Mandt (fødd 1692). Som barn vart han skremd av domedagspreiker, og som ung las han Ibsens Brand. Dette førte han inn i ein kompromisslaus kristendom.

Då han i 1874 kom til lærarseminariet i Kviteseid, opplevde han ei førebels frigjering frå det religiøse trykket. Men som lærar i Holt i Agder i 1876 kom han attende til kristendomen og kom med i den sørlandske gudlege vekkinga. Då ville han bli prest, men fyrst blei det Hamar Seminarium i 1878–1879, der han tok vidare lærarutdanning med beste karakter. Så blei det to nye år som lærar i Holt og to år som lærar på Sagene skole i Kristiania (Oslo).

Jamsides dette gjekk han på Holans privatskule og tok examen artium i 1885 etter to år på gymnaset Hauges Minde. På universitetet tok han andreeksamen i 1887 og tok til med teologistudiet, noko som førte han inn i eit oppgjer med den tronge kristendomen.

Utover i 1890-åra livnærte Vislie seg som lærar, forfattar og bladmann. I Dagbladet, Firda og Den 17de Mai skreiv han dikt, forteljingar, bokmeldingar og artiklar om religion, målsak, politikk og skulespørsmål. Han var òg redaktør av skjemteblada Tyrihans i 1892–1893 og Urædd eit halvt års tid i 1894.

Vislies karriere innanfor lærarutdanning byrja i 1897 som lærar ved Elverum Privatseminarium, og i 1902 vart han adjunkt ved Levanger lærerskole. Her fekk han Olav Duun som ein fornøgd elev, og dei hadde brevbyte i mange år etterpå. Vislie drog i 1908 til Kristiansand og vart rektor for lærarskulen der, og til Hamar offentlege lærarskule i 1914, der han var rektor fram til han blei pensjonist i 1929 og flytte til Oslo. Han var medlem av lærarutdanningsnemnda frå 1913 og eksamenskommisjonen for lærarskulane 1914.

Forfattarskapen

Sakprosa

Vetle Vislie gav opp tanken om å bli prest og vart meir oppteken av litteraturhistorie. Truleg har det samanheng med at han av Det norske Samlaget fekk i oppdrag å fullføre utgjevinga av Aasmund Olavsson Vinjes Skrifter i samling 1889–1890. Som ei vidareføring av dette arbeidet skreiv han ein omfattande biografi om Vinje i 1890, der han peika på dei sosiale føresetnadene for Vinjes liv og dikting. Vislie stod også for utgjevinga av Ivar Aasens Udvalgte Skrifter i 1896.

Som fagbokforfattar har Vislie sett merket sitt på det nasjonale danningsprosjektet. Hans Boksoga til bruk for seminar og ungdomsskular (1901) dominerte lenge norskundervisninga i lærarskulane og har totalt kome i 11 utgåver. Der utvikla han landsmålet til levande sakprosa og skapte dei rette mytane.

Skjønnlitteratur

Vislie budde langt frå Telemark då han skreiv bøkene, men fann helst problemstillingane og miljøa der. Han skildrar kulturelle motsetnader i samtid og fortid: bondekultur i møte med moderniseringa og ulike livstolkingar i konflikt. Vislie tok avstand frå pietismen i bøkene sine og krev nasjonal medvit.

I 1889 debuterte Vislie som skjønlitterær forfattar med Utan hovding. Det er eit skodespel som skildrar bondeopprøret i Seljord og Hjartdal i 1540. Dramaturgisk er stykket svakt, men det formidlar ein folkeleg tenkjemåte. Det danskvenlege Christiania Theater avviste det med grunngjeving i målform, men kritikken av danske makthavarar kan òg ha spela med.

Trass i eit nærmast nyromantisk program for diktinga har også Vislie eit skodespel som er merkt av naturalismen i samtida. Fru Gerda frå 1890 er eit innlegg i kvinnesaka og ein psykologisk analyse av tidas moralske krise. Det vart omsett til norsk-dansk og framført seks gonger på Christiania Theater.

Romanen Solvending (1897) er nok Vislies litterære høgdepunkt. Temaet er klassisk: hat og maktsykje som blir knekt av kjærleiken. Seinare kom Vislie med eit nytt litterært program. I Det nye riket (1913) vil han at ei åndeleg kraft med forankring i det gamle bondesamfunnet skal vinne over kapitalismen og materialistisk innstilte arbeidarar. Skodespelet Sigvard Vegard (1915) har same tema og hovudperson som Det nye riket og vart framført på Det Norske Teatret i 1928. Men då hadde nok tida gått frå temaet, for arbeidarrørsla og ny-jord-draumen hadde alt fått fotfeste i samfunnet.

Utmerkingar

Byste av Vetle Vislie foran stua hvor han vokste opp.
Av .
Lisens: Avgrensa gjenbruk

På fødestaden til Vetle Vislie i Skafså er det laga ein minnelund med statuar av Vetle Vislie, eidsvollsutsendingen Talleiv Huvestad, stortingsmannen Peter Mandt og bilethoggaren Anne Grimdalen.

Utgjevingar

  • Romanar og forteljingar

  • Heldøla, 1895
  • Forteljingar, 1897
  • Solvending, 1897
  • Heins Kvæde, 1898
  • Trollringar, 1903
  • Malm, 1906
  • Vintervegen, 1909
  • Lukkespel, 1911
  • Det nye riket, 1913
  • Henrik Svane, 1918
  • Livsvilje, 1921
  • Inga frå Varteig, 1924
  • Gullguden og andre gudar, 1927
  • Livsvegar, 1930
  • Eldbjørg, 1931

  • Skodespel

  • Utan hovding, 1889
  • Fru Gerda, 1890
  • Det ruskar i ro, 1904
  • Sigvard Vegard, 1915
  • Det nye riket, 1928

  • Sakprosa

  • A. O. Vinje, 1890
  • Boksoga til bruk for seminar og ungdomsskular, 1901

Portrett med meir

  • Kunstnarlege portrett

  • Måleri av M. Førland, 1914; Høgskolen i Agder, Kristiansand
  • Byste av Anne Grimdalen, 1931; ved Visliestoga i Skafså, Tokke

  • Fotografiske portrett

  • Fotografi frå 1890-åra i NLH/Beyer, bd. 4, 1991, s. 497
  • Fotografi i SogS 1918, s. 435
  • Fotografi i NLH/Bull, bd. 5:2, 1923, s. 371

Les meir i Store norske leksikon

Litteratur

  • Aanderaa, Dag: Vetle Vislie i Norsk biografisk leksikon, 2. utgåve.
  • Birkeland, Bjarte: «Ein ny realisme. Grenda og verda», Norges litteraturhistorie. Oslo 1995
  • Midttun, Olav: «Vetle Vislie», Menn og bøker. Litterære utgreiingar. Oslo 1963
  • Eggen, Erik: «Vetle Vislie», Syn og segn, 1928

Faktaboks

Vetle Vislie
Historisk befolkingsregister-ID
pf01036575003683

Kommentarar

Kommentarar til artikkelen blir synleg for alle. Ikkje skriv inn sensitive opplysningar, for eksempel helseopplysningar. Fagansvarleg eller redaktør svarar når dei kan. Det kan ta tid før du får svar.

Du må vere logga inn for å kommentere.

eller registrer deg

Fagansvarleg for Norges litteratur 1900–1960

Zsofia Domsa
førsteamanuensis, NTNU – Norges teknisk-naturvitenskapelige universitet