
【古典数学:原論文の講読】 E241「Demonstratio theorematis Fermatiani omnem numerum primum formae 4n+1 esse summam duorum quadratorum.」Leonhard Euler.1760年(ニ平方和定理の証明)
-------------------------------------------------
-------------------------------------------------
-------------------------------------------------
1. Introduction【はじめに】
-------------------------------------------------
1.はじめに
この記事では
Eneström E241
【Demonstratio theorematis Fermatiani omnem numerum primum formae 4n+1 esse summam duorum quadratorum.】を紹介します.
(フェルマーの定理―4n+1 の形のすべての素数は二つの平方数の和であるの証明)
Leonh. Eulero. 1760年
【Demonstratio theorematis Fermatiani omnem numerum primum formae 4n+1 esse summam duorum quadratorum.】
フェルマーの定理
4n+1の形のすべての素数は
二つの平方数の和であるの証明
Leonh. Eulero. 1760年
執筆時期
Euler Archive / University of the Pacific では
Written Date: 1750
とされています.
発表
1750年10月15日にベルリン・アカデミーで
“De numeris qui sunt aggregata duorum quadratorum”
(二平方和として表される数について)
という題で朗読された論文が、
この印刷論文の原稿であると記されています.
刊行
1754/1755年度:サンクトペテルブルク・アカデミーの『Novi Commentarii』第5巻に収録対象となる.
1760年:『Novi Commentarii Academiae Scientiarum Petropolitanae, Vol. 5, pp. 3–13』
として正式に印刷・刊行.
このE241は13ページで終わり、
その直後の13~58ページはタイトルページなしでE242(四平方定理の論文)へ連続して続きます.
このためエネストレームやヤコビも「E242はE241の続編のように見える」と注記しています.
-------------------------------------------------
第1節 フェルマーの定理と証明の方針
第2節 冪差式と 4n+1 型素数の基本性質
第3節 冪差式の可除性の証明
第4節 冪差式から二平方和への帰着
第5節 二平方和表示の存在証明
第6節 フェルマーの定理の証明完結
第7節 証明に関する補足事項
第8節 差分列の可除性の実例
第9節 素数条件の必要性
第10節 有限差分の一般理論
第11節 第 m 階差分が一定となる定理
第12節 冪数列への有限差分の適用
第13節 有限差分の具体例
第14節 有限差分公式の一般証明
第15節 有限差分公式の総括と定理への適用
-------------------------------------------------
2. 論文名
-------------------------------------------------
DEMONSTRATIO
THEOREMATIS FERMATIANI
OMNEM NVMERVM PRIVM FORMAE
ESSE SVMMAM DVORVM QVADRATORVM.
AVCTORE LEONARDO EVLERO
フェルマーが主張した
「の形のすべての素数は二つの平方数の和である」
という定理の証明
レオンハルト・オイラー
(Leonhard Euler)
-------------------------------------------------
第1節 フェルマーの定理と証明の方針
-------------------------------------------------
§. 1.
Cum nuper eos effem contemplatus numeros, qui ex additione duorum quadratorum oriuntur, plures demonftraui proprietates, quibus tales numeri funt praediti: neque tamen meas meditationes eo vfque perducere licuit, vt huius theorematis, quod Fermatius olim Geometris demonftrandum propofuit, veritatem folide oftendere potuiffem.
§. 1.
最近私は二つの平方数の和として生じる数について考察していたところ、そのような数が備えている多くの性質を証明した.
しかしその研究をさらに進めて、かつてフェルマーが幾何学者たちに証明すべき問題として提示したこの定理の真理を厳密に示すところまでは到達できなかった.
⸻
Tentamen tamen demonftrationis tum expofui, vnde certitudo huius theorematis multo luculentius elucet, etiamfi criteriis rigidae demonftrationis deftituatur: neque dubitaui, quin iisdem veftigis infiftendo tandem demonftratio defiderata facilius obtineri poffit; quod quidem ex eo tempore mihi ipfi vfu venit; ita, vt tentamen illud, fi alia quaedam leuis confideratio accedat, in rigidam demonftrationem abeat.
しかし私は当時、この定理について一つの証明の試みを公表した.その試みによって、この定理の確実性ははるかに明瞭になったものの、それはなお厳密な証明の基準を満たしてはいなかった.それでも私は、同じ道筋をたどれば、やがて求められている証明により容易に到達できると確信していた.実際、その後私はまさにそのことを経験し、その試みはさらにあるわずかな考察を加えるだけで、厳密な証明へと発展することになった.
⸻
Nihil quidem noui in hac re me praeftitiffe gloriari poffum, cum ipfe Fermatius iam demonftrationem huius theorematis elicuiffe fe profeffatur: verum, quod eam nusquam publici iuris fecit, eius iactura perinde ac plurimorum aliorum egregiorum huius viri inuentorum efficit, vt, quae nunc demum de his deperditis rebus quafi recuperamus, ea non immerito pro nouis inuentis habeantur.
この件について私が何か新しいことを成し遂げたと誇ることはできない.というのも、フェルマー自身が、すでにこの定理の証明を得たと述べているからである.しかし、その証明を彼はどこにも公表しなかった.そのため、その証明は、この偉大な人物による数多くの優れた発見と同様に失われてしまった.したがって、私たちが今ようやく、それら失われた成果をいわば取り戻したものは、新しい発見として扱われても決して不当ではない.
⸻
Cum enim nemo vnquam tam feliciter in arcana numerorum penetrauerit, quam Fermatius, omnis opera in hac scientia vlterius excolenda fruftra impendi videretur, nifi ante, quae ab hoc excellenti Viro iam fuerunt inueaftigata, quafi de nouo in lucem protrahantur.
というのも、フェルマーほど幸福にも数の奥義へ深く到達した者はこれまで誰一人としていなかったので、この学問をさらに発展させようとするあらゆる努力も、この卓越した人物によってすでに研究されていた事柄を、あたかも新たに世に現れたものとして明らかにするのでなければ、無益なものと思われるからである.
⸻
Etfi enim poft eum plures Viri docti in hoc ftudiorum genere vires fuas exercuerunt; nihil tamen plerumque fint confecuti, quod cum ingenio huius Viri comparari poffet.
実際、彼の後にも多くの学者がこの研究分野で力を尽くしたが、その多くは、この偉大な人物の才能に比べ得るような成果を挙げることはできなかった.
-------------------------------------------------
第2節 冪差式と 4n+1 型素数の基本性質
-------------------------------------------------
§. 2.
Vt autem demonftrationem theorematis, quod hic confidero, infituam, duas propofitiones in fubfidium vocari oportet, quarum demonftrationem iam alibi dedi.
§. 2.
さて、ここで扱う定理の証明を始めるにあたり、二つの命題を補助として用いる必要がある.それらの証明は、私はすでに別の論文で与えている.
⸻
Altera eft, quod omnes numeri, qui funt diuifores fummae duorum quadratorum inter fe primorum, ipfi fint fummae duorum quadratorum;
第一の命題は、互いに素である二つの平方数の和の約数は、すべてそれ自身も二つの平方数の和である、というものである.
⸻
fic fi et fint numeri inter fe primi, atque numeri ex iis formati diuifor fit , erit quoque fumma duorum quadratorum:
すなわち、もしとが互いに素な整数であり、それらから作られる数の約数がであるならばもまた二つの平方数の和となる.
⸻
huius theorematis demonftrationem dedi in fcripto ante memorato, quo numeros, qui funt duorum quadratorum fummae, fum contemplatus.
この定理の証明は、先に述べた、二つの平方数の和となる数について考察した論文の中で与えている.
⸻
Altera propofitio, qua demonftratio fequens indiget, ita fe habet:
続いて用いるもう一つの命題は、次のようなものである.
⸻
fi p fit numerus primus, atque et numeri quicunque per non diuifibiles, erit femper per numerum primum diuifibilis.
もしが素数でありとがともにで割り切れない整数であれば、常には素数で割り切れる.
⸻
demonftrationem huius rei iam dudum in Comment. Acad. Petrop. Tom. VIII dedi.
この命題の証明は、私はすでに Comment. Acad. Petrop. Tom. VIII において与えている.
-------------------------------------------------
第3節 冪差式の可除性の証明
-------------------------------------------------
§. 3.
Quodfi iam fit numerus primus, per eum omnes numeri, in hac forma contenti erunt diuifibiles, fiquidem neuter numerorum et feorfim per fierit diuifibilis.
§. 3.
さてが素数であるとすると、この形
のすべての数はで割り切れる.ただしとのいずれもで割り切れないものとする.
⸻
Quare fi et fint numeri minores, quam , (cyphra tamen excepta), numerus inde formatus fine vlla limitatione per numerum primum propofitum erit diuifibilis.
したがって、もしとがより小さい整数であり(ただしは除く)そのとき作られる数は、何の制限もなく、与えられた素数で割り切れる.
⸻
Cum autem fit productum horum factorum, et , neceffe eft, vt alteruter horum factorum fit per diuifibilis; fieri enim nequit, vt vel neuter, vel vterque fimul diuiforem habeat .
ところでは,
という二つの因子の積であるから、この二つの因子のいずれか一方はで割り切れなければならない.というのも、両方とも割り切れないことも、また両方とも同時にを約数にもつこともあり得ないからである.
⸻
Quodfi iam demonftrari poffet, dari cafus, quibus forma fit diuifibilis per , quoniam , ob exponentem parem, eft fumma duorum quadratorum; quorum neutrum feorfim per diuifibile exiftit, inde fequeretur, hunc numerum effe fummam duorum quadratorum.
そこでもしがで割り切れるような場合が存在することを示すことができればは偶数であるから とは平方数となりは二つの平方数の和である.
またその二つの平方数はいずれも単独ではで割り切れない.したがって第2節で述べた補助命題より自身が二つの平方数の和であることが従う.
-------------------------------------------------
第4節 冪差式から二平方和への帰着
-------------------------------------------------
§. 4.
Verum fumma toties erit per diuifibilis, quoties differentia per eundem numerum non eft diuifibilis.
§. 4.
しかしはが同じ数で割り切れない場合には必ずで割り切れる.
⸻
Quare qui negauerit, numerum primum effe fummam duorum quadratorum, is negare cogitur, vllum numerum huius formae per effe diuifibilem:
したがって型の素数が二つの平方数の和であることを否定する者は、この形の数でによって割り切れるものは一つも存在しない、と主張せざるを得ない.
⸻
eundem propterea affirmare oportet, omnes numeros in hac forma contentos per effe diuifibiles; fiquidem neque , neque per fit diuifibile.
したがって、その人はさらにももで割り切れない限り、この形のすべての数がで割り切れる、と主張しなければならない.
⸻
Quamobrem mihi hic demonftrandum eft, non omnes numeros in forma contentos per effe diuifibiles;
したがって、私がここで証明すべきことは、この形のすべての数がで割り切れるわけではない、ということである.
⸻
hoc enim fi praeftitero, certum erit, dari cafus, feu numeros pro et fubftituendos, quibus forma non fit per diuifibilis; illis ergo cafibus altera forma neceffario per erit diuifibilis: vnde cum et fint numeri quadrati, conficietur id, quod proponitur,
というのも、これを証明できれば とに適当な整数を代入したときがで割り切れない場合が確かに存在することになる.そのような場合には、もう一方のは必然的にで割り切れる.そして と は平方数であるから、本論文で証明しようとしている命題が従う.
⸻
fcilicet numerum effe fummam duorum quadratorum.
すなわち、数は二つの平方数の和である、ということである.
-------------------------------------------------
第5節 二平方和表示の存在証明
-------------------------------------------------
§. 5.
Vt igitur demonftrem, non omnes numeros in hac forma contentos, feu non omnes differentias inter binas poteftates dignitatis effe per diuifibiles, confiderabo feriem harum poteftatum ab vnitate vfque ad eam, quae a radice formatur.
§. 5.
したがって、この形の数、すなわち乗どうしの差がすべてで割り切れるわけではないことを示すために、私はからを底とする冪までの列を考察する.
⸻
⸻
ac iam dico, non omnes differentias inter binos terminos huius feriei effe per diuifibiles.
そして私は、この数列の任意の二項の差がすべてで割り切れるわけではない、と主張する.
⸻
Si enim fingulae differentiae primae per 4n+1 effent diuifibiles,
というのも、もし第一差分がすべてがすべてで割り切れるとすれば、
⸻
etiam differentiae huius progreffionis, quae funt differentiae fecundae illius feriei per effent diuifibiles:
その差分列の差、すなわち元の数列の第二差分もまたで割り切れることになる.
⸻
atque ob eandem rationem differentiae tertiae, quartae, quintae etc. omnes forent per diuifibiles;
さらに、同じ理由によって、第三差分、第四差分、第五差分などもで割り切れることになる.
⸻
ac denique etiam differentiae ordinis , quae funt, vt conftat, omnes inter fe aequales.
そして最後には、第次差分もまたで割り切れることになる.この第次差分はよく知られているようにすべて互いに等しい.
⸻
Differentiae autem ordinis funt
ところが、第次差分は
すなわちに等しい.
⸻
quae ergo per numerum primum non funt diuifibiles,
したがって、これは素数では割り切れない.
⸻
ex quo viciffim fequitur, ne omnes quidem differentias primas per effe diuifibiles.
このことから逆に、第一差分ですらすべてがで割り切れるわけではないことが従う.
-------------------------------------------------
第6節 フェルマーの定理の証明完結
-------------------------------------------------
§. 6.
Quo vis huius demonftrationis melius perfpiciatur, notandum eft, differentiam ordinis produci ex terminis feriei propofitae;
§. 6.
この証明の要点をより明瞭に理解するために、第次差分は、与えられた数列の個の項から作られることに注意すべきである.
⸻
qui fi ab initio capiantur, omnes ita funt comparati, vt binorum quorumuis differentiae per diuifibiles effe debeant, fi theorematis veritas negetur.
これらの項を数列の初めから取るならば、もしこの定理の真実を否定するのであれば、それらの任意の二項の差はすべてで割り切れることにならなければならない.
⸻
Sin autem plures termini ad hanc differentiam vltimam confituendam concurrerent, iique vltra terminum procederentur, quoniam differentiae a termino fequente ortae ad enunciata theorematis non pertinent, demonftratio nullam vim retineret.
しかし、もしこの最後の差分を作るためにさらに多くの項が必要であり、その項がを越えて進み、次の項に由来する差分まで含まれるとすれば、それらはこの定理の主張には属さないので、この証明は何の効力も持たなくなる.
⸻
Hinc autem, quod differentia vltima, quam fumus contemplati, tantum ab terminis pendet, conclufio, quam inde deduximus, omnino eft legitima;
しかし、われわれが考察した最後の差分は、わずか個の項のみに依存するので、そこから導いた結論は完全に正当である.
⸻
indeque fequitur, dari differentias primas, veluti , quae non fint per diuifibiles, atque ita quidem, vt non fit maior, quam
したがって、例えば
のような第一差分の中にはで割り切れないものが存在する.そして、そのようなはを超えないように選ぶことができる.
⸻
Hinc autem porro recte infertur, fummam , ideoque fummam duorum quadratorum per neceffario effe diuifibilem:
ここからさらに、和
すなわち二つの平方数の和は、必然的にで割り切れることが導かれる.
⸻
ideoque numerum primum fummam effe duorum quadratorum.
したがって素数は二つの平方数の和である.
-------------------------------------------------
第7節 証明に関する補足事項
-------------------------------------------------
§. 7.
Quoniam differentia ordinis ab terminis feriei poteftatum pendet, totidem tantum ab initio captos confideremus
§. 7.
第次差分は数列の項だけによって決まるので、数列の最初の項だけを考えれば十分である.
⸻
⸻
vnde differentiae primae erunt :
cuius progrefsionis terminorum numerus eft
ここから第一差分は
となる.
そして、この差分列の項数は個である.
⸻
Ex demonftratione itaque praecedente patet, non omnes terminos huius progrefsionis differentiarum effe per numerum primum diuifibiles;
したがって、前節の証明から、この差分列のすべての項が素数で割り切れるわけではないことが明らかである.
⸻
neque tamen hinc intelligimus, quot et quinam fint illi termini, per non diuifibiles.
しかし、このことだけからはで割り切れない項がいくつ存在するのか、またそれがどの項であるのかまでは分からない.
⸻
Ad demonftrationem enim fufficit, fi vel vnicus terminus, quisquis ille fit, per non fit diuifibilis.
というのも、この証明には、どの項であるかは問わず、ただ一つでもで割り切れない項が存在すれば十分だからである.
⸻
Quodfi autem cafus fpeciales euoluamus, quibus eft numerus primus,ex differentiis illis, quarum numerus eft , reperiemus, femper femiffem effe per diuifibilem, alterum vero femiffem non diuifibilem:
しかしが素数となる具体的な場合を詳しく調べてみると、素数である場合には、それら個の差分の中で、常に半数はで割り切れ、残りの半数は割り切れないことが分かる.
⸻
quae obferuatio etfi ad vim demonftrationis non fpectat, tamen ad eam illuftrandam non parum confert, quare aliquot cafus fpeciales ad examen reuocaffe iuuabit.
この観察は証明そのものの効力には直接関係しないが、その内容を理解しやすくするうえで大いに役立つ.そこで、いくつかの具体例を調べてみることにしよう.
-------------------------------------------------
第8節 差分列の可除性の実例
-------------------------------------------------
§. 8.
Minimus numerus primus formae eft , qui oritur, fi
§. 8.
形の最小の素数はであり、これはのときに得られる.
⸻
vnde duae habebuntur differentiae et , quarum prior non eft diuifibilis per ; altera vero eft diuifibilis.
したがって二つの差が得られる.このうち前者はで割り切れず、後者はで割り切れる.
⸻
Pro reliquis cafibus vtamur figno d ad eas differentias indicandas, quae funt diuifibiles, at figno ○ eas notemus, quae non funt diuifibiles, quae figna differentiis pro quouis cafu fubfcribamus;
残りの場合については、d を「割り切れる差」を表す記号とし、○ を「割り切れない差」を表す記号として用いることにしよう.そして、それぞれの場合について、その記号を各差の下に付すことにする.
⸻
表(第1行:$${\footnotesize 4n+1=5)
Differentiae
○ ○ d ○ d d
差分は
であり、
* ○ = 5で割り切れない
* d = 5で割り切れる
を表す.
したがって
○
○
d
○
d
d
⸻
表(第2行:$${\footnotesize 4n+1=17)
d ○ ○ ○ d d ○ d
d
○
○
○
d
d
○
d
⸻
表(第3行:$${\footnotesize 4n+1=29)
○ d ○ d d d ○ ○
○ d d ○ ○ d
29 の場合は 14 個の第一差分を調べ、
前半 8 項
○
d
○
d
d
d
○
○
⸻
後半 6 項
○
d
d
○
○
d
⸻
Hinc patet, terminos diuiſibiles et non diuiſibiles nulla certa lege contineri, etiamſi vtrique ſint multitudine pares; tamen per ſe eſt perſpicuum, vltimum terminum ſemper per eſſe diuiſibilem, quia factorem habet ; at de reliquis nihil certi ſtatui poteſt.
ここから分かることは、割り切れる項と割り切れない項とは、一定の法則に従って並んでいるわけではなく、しかも両者の個数は等しいのである.
しかしながら、それ自体として明らかなことが一つある.
最後の項は、常に
で割り切れる.
なぜなら、この差は
を因数にもつからである.
しかし、それ以外の各項については、一般に確定したことは何も言えない.
-------------------------------------------------
第9節 素数条件の必要性
-------------------------------------------------
§. 9.
Porro quoque ad vim demonſtrationis penitius perſpiciendam notari oportet, demonſtrationem tum ſolum locum habere, ſi numerus ſit primus, prorfus vti natura theorematis poſtulat.
§. 9.
さらに、この証明の意味をより深く理解するためには、次のことを注意しておかなければならない.
すなわち、この証明が成り立つのは、数が素数である場合に限られるのであって、これはまさにこの定理の性質そのものが要求していることである.
⸻
Nam ſi non eſſet numerus primus, neque de eo affirmari poſſet, quod ſit ſumma duorum quadratorum, neque forma per eum eſſe neceſſario diuiſibilis.
というのも、もしが素数でなければ、それが二平方和であるとは主張できず、また が必ずその数で割り切れるとも主張できないからである.
⸻
Quin etiam vltima concluſio foret falſa, qua pronunciauimus, differentias illas ordinis , quae ſunt , non eſſe per diuiſibiles.
さらに、われわれが述べた最後の結論、すなわち
「次数の差分
はいずれもでは割り切れない」
という結論もまた、偽になってしまう.
⸻
Si enim non eſſet numerus primus, ſed factores haberet, qui eſſent minores, quam 2n}$$, tum vtique productum hos factores contineret, foretque idcirco per diuiſibile.
というのも、もしが素数ではなく、しかもより小さい因数をもっているならば、
積
は当然それらの因数を含むことになり、その結果、この積は で割り切れることになるからである.
⸻
At ſi eſt numerus primus, tum demum affirmare licet, productum plane non eſſe per diuiſibile:
しかしが素数であるならば、そのとき初めて、
という積は、決してでは割り切れないと断言することができる.
⸻
quia hoc productum per nullos alios numeros diuidi poteſt, niſi qui tanquam factores in illud ingrediuntur.
なぜなら、この積を割ることのできる数は、この積を構成する因数として実際に含まれている数以外には存在しないからである.
-------------------------------------------------
第10節 有限差分の一般理論
-------------------------------------------------
§. 10.
Cum denique demonſtratio tradita hoc nitatur fundamento, quod ſeriei poteſtatum etc. differentiae ordinis ſint conſtantes, omneſque =,
hoc vberius explicandum videtur, etſi paſſim in libris analyticorum ſolide expoſitum reperitur.
最後にこの証明は
という冪の数列において第階差が一定であり、その値が常に
になるという事実を基礎としている.
このことは解析学の書物には各所で十分に説明されているが、ここでもさらに詳しく説明しておくのが適当であろう.
⸻
Primum igitur notandum eſt, ſi ſeriei cuiuscunque terminus generalis, ſeu is qui exponenti indefinito reſpondet, ſit
etc.
hanc ſeriem ad gradum referri, quia eſt exponens maximae poteſtatis ipſius
まず第一に注意すべきことは、任意の数列の一般項、すなわち不定変数に対応する項が
という形で表されるならば、
この数列は次数の数列と呼ばれる.
その理由は、変数の最高冪の指数がだからである.
⸻
Deinde ſi hic terminus generalis a ſequente
. ſubtrahatur, prodibit terminus generalis ſeriei differentiarum; in quo exponens ſummae poteſtatis ipſius erit , ideoque ſeries differentiarum ad gradum inferiorem pertinebit.
次に、この一般項に続く項、すなわち
を考える.
以下同様の項を引き算すると、差分数列(第一差分)の一般項が得られる.
そこでは、変数の最高冪指数はとなる.
したがって、この差分数列は次数の数列に属する.
⸻
Pari modo ex termino generali ſeriei differentiarum primarum colligetur terminus generalis ſeriei differentiarum secundarum; qui igitur denuo ad gradum depreſſiorem pertinebit.
同様に、第一差分数列の一般項から第二差分数列の一般項が得られる.
したがって、その次数はさらに一つ下がって
となる.
-------------------------------------------------
第11節 第 m 階差分が一定となる定理
-------------------------------------------------
§. 11.
Ita ſi ſeries propoſita ad gradum referatur; ſeries differentiarum primarum, ad gradum referetur; ſeries porro differentiarum secundarum ad gradum ; ſeries differentiarum tertiarum ad gradum ; ſeries differentiarum quartarum ad gradum ; et in genere ſeries differentiarum ordinis ad gradum pertinebit.
したがって、元の数列が次数であれば、
第一差分は次数第二差分は
第三差分は第四差分は
一般には、第階差分は次数
の数列となる.
⸻
Vnde ſeries differentiarum ordinis ad gradum perueniet, eiusque ergo terminus generalis, quia ſumma ipſius poteſtas eſt , erit quantitas conſtans, ideoque omnes differentiae ordinis inter ſe erunt aequales.
したがって第階差分は次数に到達する.
ゆえにその一般項は、最高冪がとなるので定数となる.
したがって第階差分はすべて互いに等しい.
⸻
Hinc ſerierum primi gradus, quarum terminus generalis eſt , iam differentiae primae ſunt inter ſe aequales: ſerierum autem ſecundi gradus, quae hoc termino generali continentur, differentiae ſecundae ſunt aequales, et ita porro.
このことから一般項をもつ一次数列では、第一差分はすべて等しい.
また、一般項をもつ二次数列では、第二差分がすべて等しい.
以下同様である.
-------------------------------------------------
第12節 冪数列の有限差分
-------------------------------------------------
§. 12.
Quodſi ergo ſeriem quamcunque poteſtatum conſideremus
そこで、任意の冪数列を考えるとしよう.
⸻
etc.
という数列である.
⸻
cuius terminus generalis eſt , ſeu is, qui indici reſpondet,
この数列の一般項はであり
すなわち添字に対応する項である.
⸻
ſeries differentiarum ordinis ex terminis inter ſe aequalibus conſtabit.
すると、この数列の第階差分は、互いに等しい項だけから成る数列となる.
⸻
At ſeriei differentiarum primarum terminus generalis erit
さて、この数列の第一差分の一般項は
となる.
⸻
qui a ſequente ſubtractus dabit terminum generalem ſeriei differentiarum ſecundarum,
qui erit
次の項から前の差を引くと、第二差分列の一般項が得られる.
それはである.
⸻
Hinc porro ſeriei differentiarum tertiarum erit terminus generalis
したがって第三差分列の一般項は
となる.
⸻
ac tandem ſeriei differentiarum ordinis concluditur terminus generalis
etc.
さらに最後には、第次差分列の一般項は
と表される.
⸻
qui cum ſit quantitas conſtans, idem erit quicunque numerus pro ſubſtituatur, erit ergo vel
etc.
この量は定数であるからにどのような数を代入しても同じ値を与える.
したがって例えば
と書くことができる.
⸻
vel
etc.
あるいは
とも表すことができる.
⸻
Vbi in forma priori poſuimus , in poſteriori
前者の式ではを、後者の式ではを代入したのである.
-------------------------------------------------
第13節 有限差分の具体例
-------------------------------------------------
§. 13.
Euoluamus iam caſus huius ſeriei ſpeciales et a poteſtatibus minimis ad altiores aſcendamus; ac poſito primo , ſeriei etc. terminus generalis differentiarum primarum erit ; vel
§13.
ここで、この級数について個々の特別な場合を調べ、最も低い冪からより高い冪へと進もう.
まずとすると、数列
の第一差分の一般項は
または
となる.
⸻
Si , ſeriei etc. differentiae ſecundae ſunt vel , vel
とすると
数列の第二差分は
またはである.
⸻
at eſt vnde hae differentiae ſecundae ſunt
しかるにであるから
これらの第二差分はすべてに等しい.
⸻
Sit , et ſeriei etc. differentiae tertiae erunt vel
, vel
とすると
数列
の第三差分は、
または
で与えられる.
⸻
at
しかるに
である.
⸻
quia ex caſu praecedente eſt
なぜなら前の場合から
が成り立つからである.
⸻
etc. differentiae quartae erunt vel
vel
以下同様に、第差分は
または
となる.
⸻
At eſt
しかるに
は
に等しく
したがってに等しい.
-------------------------------------------------
第14節 有限差分公式の一般証明
-------------------------------------------------
§. 14.
Quo hic progreſſus melius perſpiciatur, ſint ſeriei , etc. differentiae ordinis ; ſeriei , etc. differentiae ordinis
§14.
この進み方がより明瞭に理解できるように、
数列
の第差分をとし
数列
の第差分をとする.
⸻
erit
etc.
すると
となる.
⸻
etc.
また
である.
⸻
Vbi ex forma poſteriori, at ex forma priori expreſſimus.
ここではは後者の形では前者の形で表した.
⸻
Hic primò patet, in vtraque expreſſione parem eſſe terminorum numerum, et ſingulos terminos expreſſionis eſſe ad ſingulos terminos expreſſionis , vti ad
まず明らかなことは、両方の式の項数は等しく、さらにの各項は、それぞれ対応するの各項に対しての比をなしていることである.
⸻
Namque eſt
なぜならだからである.
⸻
またである.
⸻
さらにとなる.
⸻
;etc.
同様に
である.以下も同様である.
⸻
Hanc ob rem erit ; ideoque
このことから
が成り立つ.
したがってとなる.
-------------------------------------------------
第15節 有限差分公式の総括と定理への適用
-------------------------------------------------
§. 15.
Hinc ergo patet fore
§15.
以上のことから次が成り立つことは明らかである.
⸻
ſeriei , etc.
, etc.
数列
および
⸻
Differentias primas
ſecundas
それぞれの差分は
第一差分
第二差分である.
⸻
etc.
tertias
; etc.
quartas
; etc.
ordinis
ergo ; etc.
ordinis
の列では、
第三差分は常にに等しい。
の列では、
第四差分は常にに等しい.
一般に
の列では、
次差分は常にに等しい.
したがって
の列では
次差分は常にに等しい.
⸻
; etc.
tertias.
; etc.
quartas.
の級数では,
第三差分は一定であり,その値はである.
の級数では,
第四差分は一定であり,その値はである.
⸻
etc.
ordinis
一般に
という級数では第階差分は一定であり,
その値はである.
⸻
ergo ; etc.
ordinis
したがって
という級数では第階差分は一定であり,
その値はとなる.
⸻
Atque ita quoque demonstrauimus, seriei poteſtatum
differentias ordinis non ſolum eſſe conſtantes, ſed etiam aequari producto
, vti in demonſtratione theorematis propoſiti aſſumſimus.
このようにして、私たちはまた、
という冪数列の第階差分が、単に一定であるだけでなく、
に等しいことも証明した.
これは、先に掲げた定理の証明において仮定した内容そのものである.
-------------------------------------------------
3. Historical supplement.
【歴史的補足】
-------------------------------------------------
この論文全体の数論史上の位置づけ
1. E241
Leonhard Euler(1760年)
Demonstratio theorematis Fermatiani omnem numerum primum formae esse summam duorum quadratorum.
フェルマーの定理―の形のすべての素数は二平方和である―の証明.
2. E242
Demonstratio theorematis Fermatiani omnem numerum sive integrum sive fractum esse summam quatuor pauciorumve quadratorum.
フェルマーの定理―すべての整数および分数は4個以下の平方数の和である―の証明
⸻
E241はNovi Commentariiの pp. 3–13 に掲載されています.
E242はその直後の pp. 13–58 に続いています.
E242の1ページ目(p.13)には独立したタイトルページがありません.
そのため一見するとE241の続きのように見えます.これはエネストレーム索引でも注記されています.
-------------------------------------------------
4. 【古典数学:原論文の講読】
-------------------------------------------------
【古典数学:原論文の講読】目次:Contents
-------------------------------------------------
5. Reference【参考文献】
-------------------------------------------------
https://scholarlycommons.pacific.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1099&context=euler-works
-------------------------------------------------