Gau Berlin

Gau Berlin
Algemene gegevens
Hoofdstad	Berlijn
Oppervlakte	844 km² (1939)
Bevolking	4.000.000 (1939)
Talen	Duits (ambtelijk)
Religie(s)	Rooms-katholiek, Protestants
Nat. feestdag	Feestdagen van nazi-Duitsland 1933-1945
Volkslied	Das Lied der Deutschen
Munteenheid	Reichsmark
Regering
Regeringsvorm	Gouw
Staatshoofd	Zie ambtsbekleders

De Gau Berlin, (Nederlands: Gouw Berlijn) was een bestuurlijke indeling van de NSDAP. Van 1926 tot 1928 maakte Berlijn deel uit van de Gau Berlin-Brandenburg, die op 1 oktober 1928 werd opgesplitst in twee afzonderlijke gouwen. Het gouw bestond van 1928 tot 1945.

Geschiedenis

Op 19 november 1922 werd de eerste Ortsgruppe der NSDAP opgericht door Gerhard Roßbach.^[1] Na de heroprichting van de NSDAP in 1925 werd de gouw Berlijn-Brandenburg opgericht. Op 1 oktober 1928 werd hieruit de gouw Berlijn als zelfstandige gouw afgesplitst. Het gouwgebied kwam in 1933 overeen met de Rijksdagkiesdistricten 2 (Berlijn), 3 en 4 (Potsdam I en Potsdam II). De gouw omvatte Groot-Berlijn, waardoor ook de aanduiding gouw Groot-Berlijn ontstond.

Sinds 1926 was Joseph Goebbels gouwleider van Berlijn. Hij stroomlijnde de partijorganisatie in het ‘rode Berlijn’ aanzienlijk en zette provocaties en straatgevechten (met behulp van Reinhold Muchow) in als middel in de politieke strijd. Tijdens interne partijconflicten bleef Goebbels Hitler altijd trouw, zoals tijdens de Stennes-putsch van april 1931. Hitler vergold deze loyaliteit met bescherming en steun.

De vaste vertegenwoordiger van Goebbels was Artur Görlitzer, die echter nauwelijks op de voorgrond trad.

Het hoofdkwartier van het gouwbestuur (Gauhaus) bevond zich sinds 1932 aan de Voßstraße 11. Goebbels was uitgever van de agressieve partijkrant Der Angriff. Op 16 november 1942 werd hij, als rijksminister van Volksvoorlichting en Propaganda, benoemd tot Rijksverdedigingscommissaris van de gouw. In oktober 1944 was hij verantwoordelijk voor de organisatie van de Volkssturm binnen zijn gouw. De dagelijkse leiding hiervan werd waargenomen door de SA-leider Günther Gräntz.

Het inwonertal bedroeg theoretisch ruim 4,3 miljoen inwoners op 884 km², maar lag in werkelijkheid lager (zie de bevolkingsontwikkeling van Berlijn tussen 1920 en 1949). Toen de stemming in Berlijn door de bombardementen verslechterde, raakte Goebbels steeds meer ontevreden over de gouwleiding en verving hij herhaaldelijk zijn plaatsvervangers.

In 1933 werd Hermann Göring Rijksstadhouder van de Vrijstaat Pruisen en van de hoofdstad Berlijn. Julius Lippert werd staatscommissaris voor Berlijn en was verantwoordelijk voor de zuivering van het stadsbestuur. Van 1937 tot 1940 was hij bovendien Eerste burgemeester (Oberbürgermeister) en droeg hij de titel stadspresident, met de bevoegdheden van een Pruisische regeringspresident. Ludwig Steeg volgde hem op, hoewel deze opvolging officieel pas in februari 1945 werd bekrachtigd.

In de rijkshoofdstad wilde Hitler na een overwinning in de Tweede Wereldoorlog een gigantische transformatie realiseren tot de nieuwe Welthauptstadt Germania. Albert Speer had hiervoor reeds plannen gepresenteerd. In 1936 vormden de Olympische Spelen een wereldwijd veelbesproken podium voor de stad Berlijn.

Ambtsbekleders

De volgende personen behoorden tot de gouwleiding:

Gauleiter: Joseph Goebbels (26 oktober 1926 - 1 mei 1945^[2])
- Gauleiterstellvertreter: Kurt Daluege (1 november 1926 - 1 oktober 1928^[3]^[4]), (tegelijk leider van de Berlijnse SA^[3]^[4]), Hans Meinshausen^[3] (1 november 1930 - maart 1933), Artur Görlitzer (13 maart 1933 - eind 1943^[5]), Johannes Engel (interimair), (belast begin 1944^[6]), Gerhard Schach (4 januari 1944 - 2 mei 1945^[7])
- Gauschulungsleiter: Walther Schulze-Wechsungen (1933 - 1936)
- Gauwirtschaftsberater: Heinrich Hunke
- Amt für Beamte: Hans Fabricius (1933 - 1945)
- Amt für Agrarpolitik: Kurt Kummer
- Amt für Volksgesundheit: Leonardo Conti (1934 - mei 1945^[8])
- Gaupropagandaamt: Werner Wächter (1933)
- Amt für Kommunalpolitik: Herbert Treff
- Gaurechtsamt: Reinhard Neubert (1932 - 1 mei 1940)
- Amt für Erzieher: Hans Meinshausen
- Gauobmann der DAF: Alfred Spangenberg (1933)
- Gaugeschäftsführer: Dagobert Dürr (1927), Franz Wilke (1928 - oktober 1930), Hans Meinshausen (eind september 1930 - 1932), Wilhelm Petzold (1932 - 1933)
- Gauschatzmeister: Fellner (als penningmeester) (1927), Otto de Mars (1934 - minstens september 1943)
- Gaugerichtsvorsitzende: Hermann Kluge (1926 - 1931), Paul Franke (1937–1941)
- Propagandaleiter: Karoly Kampmann (vanaf augustus 1931 - 1933), Walther Schulze-Wechsungen (vanaf 1933)

Leiders van de Gouwinspecties

Bij geografische aanduiding:
- Gouwinspectie Noord
  - 1937–1939: Gerhard Schach
- Gouwinspectie Oost
  - 1937–1939: Erich Akt
- Gouwinspectie Zuid
  - 1937–1939: Heinz Jetter
- Gouwinspectie West
  - 1937–1939: Arnold Rießler
- Gouwinspectie Centraal
  - 1937–1939: Karl Spiewok
Volgens numerieke benaming:
- Gouwinspectie I:
  - van maart 1933: Erich Hilgenfeldt
  - 1939–1941: Paul Skoda
- Gouwinspectie II:
  - 1939–1941: Gerhard Schach
- Gouwinspectie III:
  - 1939–1941 Erich Akt
- Gouwinspectie IV:
  - 1939–1941: Heinz Jetter

Kreisen

Charlottenburg-Spandau
Friedrichshain
Köpenick
Mitte - het belangrijkste stadsdeel van Berlijn
Neukölln
Pankow
Reinickendorf
Schöneberg
Steglitz
Wilmersdorf

Zie ook

Gauehrenzeichen

Externe links

Afkorting

mit der Führung der Geschäfte beauftragt m.d.F.d.G.b. - vrije vertaling: met het leiderschap van de functie belast

Bronnen, noten en/of referenties

Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Gau Berlin op de Duitstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.
Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Gau Berlin op de Engelstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.
(en) Miller, Michael D., Andreas Schulz, Ken McCanliss (2006). Leaders of the SS & German Police Volume 1. R. James Bender Publishing, San Jose, p. 217. ISBN 9789329700372.
(de) Höffkes, Karl (1986). Hitlers Politische Generale; Die Gauleiter de Dritten Reiches (PDF). Grabert Verlag, Tübingen, Duitsland, p. 98. ISBN 3878470827.
(de) Schulz, Andreas, Günter Wegmann (2003). Die Generale der Waffen-SS und der Polizei Band 1 A-G. Biblio Verlag, Bissendorf, pp. 196. ISBN 3764823739.
(en) Longerich, Peter (2015). Goebbels: A Biography (epub). Random House LLC, New York, p. 528. ISBN 9780099523697.
(de) Vierhaus, Rudolf (2006). DEUTSCHE BIOGRAPHISCHE ENZYKLOPÄDIE - Band 3 Einstein - Görner (PDF), 2e. K.G.Saur, München, p. 71. ISBN 9783598250330.

↑ (de) Gerhard Roßbach – Hitlers Vertreter für Berlin. p. 17. Geraadpleegd op 5 juni 2026.
↑ Höffkes 1986, p.98.
1 2 3 Miller & Schulz 2006, p.217.
1 2 Schulz 2003, p.196.
↑ (en) Beamte nationalsozialistischer Reichsministerien: Artur Görlitzer. Geraadpleegd op 9 juni 2026.
↑ Vierhaus 2006, p.71.
↑ Longerich 2015, p.528.
↑ Miller & Schulz 2006, p.208.

[Gerhard_Roßbach_–_Hitlers_Vertreter_für_Berlin.-1] (de) Gerhard Roßbach – Hitlers Vertreter für Berlin. p. 17. Geraadpleegd op 5 juni 2026.

[Höffkes_1986,_p.98.-2] Höffkes 1986, p.98.

[Miller_&_Schulz_2006,_p.217.-3] 1 2 3 Miller & Schulz 2006, p.217.

[Schulz_2003,_p.196.-4] 1 2 Schulz 2003, p.196.

[Beamte_nationalsozialistischer_Reichsministerien-5] (en) Beamte nationalsozialistischer Reichsministerien: Artur Görlitzer. Geraadpleegd op 9 juni 2026.

[Vierhaus_2006,_p.71.-6] Vierhaus 2006, p.71.

[Longerich_2015,_p.528.-7] Longerich 2015, p.528.

[Miller_&_Schulz_2006,_p.208.-8] Miller & Schulz 2006, p.208.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]