Aosta

Aosta
	Italja
	; Veduta tal-muntanji tal-Alpi, u l-belt ta' Aosta taħthom.
Amministrazzjoni
Pajjiż	Italja
Autonomous region with special statute	Aosta Valley
Kap tal-Gvern	Raffaele Rocco (mul)
Isem uffiċjali	Aosta; Aoste
Ismijiet oriġinali	Aosta; Aoste
Kodiċi postali	11100
Ġeografija
Koordinati	45°44′14″N 7°19′14″E / 45.7372°N 7.3206°EKoordinati: 45°44′14″N 7°19′14″E / 45.7372°N 7.3206°E
	Aosta Aosta (Italy)
Superfiċjenti	21.39 kilometru kwadru
Għoli	583 m
Fruntieri ma'	Charvensod (mul) , Gressan (mul) , Pollein (mul) , Roisan (mul) , Saint-Christophe (mul) , Gignod (mul) u Sarre (mul)
Demografija
Popolazzjoni	33,093 abitanti (1 Jannar 2023)
Informazzjoni oħra
Kodiċi tat-telefon	0165
bliet ġemellati	Narbonne (mul) , Albertville (mul) , Chamonix-Mont-Blanc (mul) , Martigny (en) , Sinaia (mul) , Kaolack (mul) u San Giorgio Morgeto (en)
	comune.aosta.it

Aosta (bit-Taljan: Aosta; bil-Franċiż Antik: Aouste; bil-Franko-Provençal: Outa jew Veulla) hija belt Taljana ta' madwar 33,000 abitant, il-belt kapitali tar-reġjun awtonomu u bilingwi tal-Valle d'Aosta, fil-majjistral tal-Italja.

Ġeografija

Imdawra b'qċaċet għoljin bħal Mont Blanc, il-Matterhorn, Gran Paradiso, u l-qċaċet ta' Monte Rosa fl-Alpi, il-belt tinsab fil-ġonta ta' żewġ widien vitali għall-komunikazzjoni. Wieħed huwa l-wied ta' Dora Baltea, li jwassal 'il fuq lejn Mont Blanc. L-ieħor huwa l-wied ta' Buthier, magħruf bħala l-Valpelline, li jwassal 'il fuq lejn il-Great St. Bernard Pass.

Il-belt hija konnessa mal-Val d'Entremont fl-Iżvizzera permezz tal-Great St. Bernard Pass u l-mina bl-istess isem, u mal-Wied ta' Arve fi Franza permezz tal-Mina ta' Mont Blanc u l-Wied ta' Tarentaise permezz tal-Little St. Bernard Pass. Wara x-Xmara Dora 'l isfel mix-xmara, Turin u l-Piemonte huma faċilment aċċessibbli.

Storja

Il-leġġenda

Aosta kienet abitata fi żminijiet preistoriki mis-Salassi, poplu megalitiku ta’ oriġini Celto-Ligurjana. Skont il-leġġenda, il-belt ta’ Cordelus twaqqfet fl-1158 QK minn Cordelus, il-proġenitur tas-Salassi, dixxendent ta’ Saturnu u sieħeb ta’ Erakle f’espedizzjoni. L-unika evidenza tal-perjodu Salassi tikkonsisti minn nekropoli u post ta’ qima li jmur lura għat-tielet millennju QK, parti mis-sit megalitiku ta’ Saint-Martin-de-Corléans, li jinkludi oqbra megalitiċi.

Perjodu Ruman

Ruma bdiet tiffoka fuq il-konkwista tal-Alpi wara t-tmiem tat-Tieni Gwerra Punika fis-sena 202 QK. Il-Gallji, alleati tal-Kartaġiniżi, kienu ta’ theddida f’dan ir-reġjun. Il-funzjoni ta’ kamp militari f’dak li llum huwa l-wied ta’ Dora Baltea kienet primarjament strateġika. Biex jipproteġu l-Wied tal-Po, kien meħtieġ li jingħelbu l-Alpi u tinħoloq barriera naturali kontra l-invażjonijiet tal-barbari. Għal dan il-għan, ir-Rumani waqqfu bliet iffortifikati fil-bokka tal-widien Alpini^[1].

Madankollu, fl-ewwel seklu QK, minħabba l-konkwista tal-Gallja, is-sitwazzjoni nbidlet, u s-Salassi bdew jirrappreżentaw ostaklu sinifikanti għall-mogħdija tas-suldati u l-merkanti minn żewġ mill-mogħdijiet Alpini ewlenin tul it-Triq Gallika. Wara ġlied u spedizzjonijiet militari mingħajr riżultati effettivi, Awgustu bagħat lill-konslu futur Aulus Terentius Varro Murena bit-truppi kontra s-Salassi^[2].

Kolonja ġdida twaqqfet fis-sena 25 QK u ngħatat l-isem Augusta Praetoria Salassorum, fuq is-sit stess tal-kwartieri ġenerali (praetorium) tal-kamp fortifikat ta’ qabel, fil-konfluwenza taż-żewġ xmajjar tar-reġjun, il-Buthier u d-Dora Baltea, biex tissimbolizza l-pożizzjoni tagħha bħala salib it-toroq bejn ir-rotta lejn il-Great St. Bernard Pass (imsejjaħ dak iż-żmien Mons Jovis, għalhekk l-isem lokali "Mont Joux," jew Summus Poeninus) u dik lejn il-Little St. Bernard Pass (Columna Jovis jew "Kolonna ta' Joux," jew Alpis Graia)^[3].

Id-disinn attwali tal-belt żamm il-pjan Ippodamjan tipiku tal-kolonji militari Rumani. It-triq prinċipali, imsejħa d-Decumanus Maximus bil-Latin (li tikkorrispondi għar-triq de la Porte Prétorienne, triq Jean-Baptiste de Tillier, u triq Édouard-Aubert tal-lum), kienet wiesgħa 9 metri dak iż-żmien u kienet tirrappreżenta l-kontinwazzjoni tat-triq konsulari tal-Gallja, li tgħaqqad Mediolanum (Milan) mal-Little St. Bernard Pass. L-aċċess għall-belt kien permezz ta’ pont fuq ix-Xmara Buthier, li għadu viżibbli llum, għalkemm ix-xmara biddlet ir-rotta tagħha wara għargħar. Il-belt kien fiha teatru, anfiteatru, banjijiet, u forum. Is-swar u l-bibien tal-belt għadhom viżibbli f’diversi postijiet^[4].

Medju Evu

Il-Medju Evu ħalla l-marka tiegħu fuq il-belt, partikolarment f'termini reliġjużi: Sant'Anselmu twieled f'Aosta. Leali lejn is-sidien Savojani tagħha, Aosta ċaħdet ir-Riforma Protestanta u, skont il-leġġenda, keċċiet lil Ġwanni Kalvinu. Mill-1536, il-qniepen tal-katidral idoqqu kuljum fil-11:30 a.m. biex jikkommemoraw it-titjira supposta tar-riformatur.

Aosta hija waħda mill-waqfiet fuq il-Via Francigena, rotta ta' pellegrinaġġ lejn Ruma. Hija msemmija bħala tali minn Sigeric fid-990, bid-deżinjazzjoni XLVII Augusta (in-numru ta' waqfa fuq ir-rotta minn Ruma). Tissemma wkoll mill-kleriku Iżlandiż Nikulas de Munkathvera fil-ktieb tiegħu Leiðarvísir, vjaġġ miktub madwar l-1154^[5].

L-arkitettura tal-belt tixhed perjodi differenti: fdalijiet Rumani (is-swar Rumani ta’ Aosta, l-ark trijonfali, it-teatru u l-anfiteatru, il-kriptoportiku tal-forum), u l-perjodu medjevali (it-Torri Bramafam, il-katidral, u l-Knisja Kolleġġjata ta’ Sant’ Ursus).

It-Tieni Gwerra Dinjija

Il-belt ġiet illiberata mill-Alleati fis-27 ta' April 1945, fi tmiem il-gwerra. Kienet tinsab fis-settur ta' okkupazzjoni tal-Grupp tal-Armata tal-Liguria ta' Graziani^[6].

Kultura u wirt

Postijiet u Monumenti

Il-mużewijiet li ġejjin jinsabu f'Aosta:

Mużew Arkeoloġiku Reġjonali tal-Wied ta' Aosta

Mużew tat-Teżor tal-Katidral

Mużew tat-Teżor tal-Knisja Kolleġġjata ta' Saint-Ours

Mużew Innocenzo Manzetti, fiċ-Ċentru ta' Saint-Bénin

Preistorja

Sit Megalitiku ta' Saint-Martin-de-Corléans

Perjodu Ruman

Il-belt hija magħrufa b'mod partikolari għall-wirt artistiku u arkitettoniku sinifikanti tagħha mill-era Rumana, li l-biċċa l-kbira tiegħu għadha wieqfa.