Norikana linguo
| Norikana linguo | |
|---|---|
| Geografiala distributado: | Historiale en Norikum (nuna Austria e parti di Slovenia) |
| Quanto di parolanti: | 0 (mortinta linguo, parolata til la 1ma–2ma yarcento) |
| Klasifikuro: | Indo-Europana linguaro Kelta lingui Kontinentala Kelta Norikana |
| Oficala stando: | Nula |
| Kodexi | |
| ISO 639-3 | nrc |
Norikana linguo esas mortinta Kelta linguo di la kontinentala grupo, parolata da la Norici en la regiono Norikum (nune Austria e parti di Slovenia) dum la fer-epoko e la Romana epoko. Ol esas konocata nur per poka epigrafiala monumenti e toponimi, e judikesas kom proxime parenta a la Galiana. La linguo extingesis pro Romanigo cirkume la 1ma o 2ma yarcento pos Kristo.
Historio
[redaktar | redaktar fonto]La Norici esis Kelta tribuo qua habitis la estala Alpi, en la regiono qua pose divenis la Romana provinco Norikum. La nomo "Norikum" probable devenas de la Kelta radiko *nor- ("forta", "heroala") o de hidronimo. La linguo esas atestita per epigrafiala monumenti de la 2ma yarcento aK til la 1ma yarcento pos Kristo, qui skribesis per la Latina alfabeto o per lokala varianti.
La regiono esis konquestita da la Romani en 16 aK, e la Romanigo duktis a la remplaso di la Norikana da la Latina. La lasta mencioni pri la linguo esas de la 1ma yarcento, e pos ta tempo ol judikesas kom extingita. La Norikana esas un ek la poka Kelta lingui di la kontinentala grupo qui havas skribita atesti, ma la texti esas tre kurta.
Geografiala distributo
[redaktar | redaktar fonto]La Norikana parolesis en la historiala regiono Norikum, qua kovris la estala Alpi e la valo di la fluvio Danubio en lua supra parto. La regiono inkluzis la nuntempa:
- Austria (la landi Salzburg, Steiermark, Kärnten, Oberösterreich, Niederösterreich);
- nord-estala Slovenia (Štajerska, Koroška);
- parti di Bavaria en Germania.
La precipua urbi en la regiono esis Virunum, Teurnia, Iuvavum (nuna Salzburg), e Lauriacum. Pro la manko di extensa texti, la exakta geografiala limiti esas necerta, ma on supozas ke la linguo esis parolata en la montarala e sub-alpina zono inter la Rhaetiana regiono weste e la Pannonia este.
Karakterizivi
[redaktar | redaktar fonto]Pro la limitizita quanto di texti (cirkume 20 kurta epigrafi), la gramatiko e la fonetiko di la Norikana esas poke konocata. La informo devenas precipue de personala nomi, toponimi e kelka vorti en la epigrafi.
- Fonetiko: La Norikana probable havis simila fonetiko a la Galiana, kun perdo di la Indo-Europana *p. Tamen, kelka nomi montras konservo di p en certena pozicioni, quo sugestas ke ol esis plu arkaika. La labiovelari (kʷ, gʷ) probable chanjesis a bilabiali (p, b) o velari (k, g), simila a la Galiana.
- Gramatiko: La linguo havis deklinado di nomi kun kin o sis kazi (nominativo, genitivo, dativo, akuzativo, lokativo, instrumentalo). La verbi montras konjugado kun tri personi e du o tri tempi. La pronomi esis simila a ti dil altra Kelta lingui.
- Vortaro: La vortaro esas konocata per nomi e kelka vorti en la epigrafi. Multa nomi havas Kelta radiki, exemple -rix (rejo), -maros (granda), -gnatos (naskita), -teuta (populo).
Exempli di vorti (de epigrafi)
[redaktar | redaktar fonto]| Norikana (translitero) | Signifiko (hipotezala) | Kelta radiko |
|---|---|---|
| Marus | "granda" (?) | *māros |
| Catu- | "batalio" (?) | *katus |
| Rix | "rejo" (?) | *rīgs |
| Adnamatus | "renaskita" (?) | *ad-gnātos |
| Eppo | "kavalo" (?) | *epos |
Noto: La signifiki esas hipotezala e rikonstruktita per komparo kun altra Kelta lingui.
Texti e monumenti
[redaktar | redaktar fonto]La Norikana konocesas per cirkume 20 epigrafiala monumenti, skribita per la Latina alfabeto o per lokala varianti. La texti esas kurta, ofte personal nomi o dediki. La maxim famoza epigrafi esas:
- La inskribo di Grafenstein (1ma yarcento), qua kontenas la vorti MOGE ET MARO ("a la granda e la rejo"?).
- La epigrafo di Wagna (1ma yarcento).
- La epigrafo di Magdalensberg (1ma yarcento).
La skriburo esas dextroversa (skribita de sinistre a dextre), e la vokali ofte indikesas per matres lectionis. La linguo esas poke konocata pro la manko di longa texti.
Nuntempala stando
[redaktar | redaktar fonto]La Norikana esas mortinta linguo. Lua studio esas parto di la Kelta linguistiko e kontributas a la kompreno di la difuzo di la Kelta lingui en Central Europa. La linguo judikesas kom aparta de la Galiana da kelka eruditi, ma da altri kom frua formo o dialekto di ol. La deskovro di nova epigrafi povas chanjar la kompreno pri la linguo.
Referi
[redaktar | redaktar fonto]- de Bernardo Stempel, Patrizia. "The Celtic languages of the Iberian Peninsula and Central Europe". In: The Celtic World. London: Routledge, 1995.
- Meid, Wolfgang. Die keltischen Sprachen und Literaturen. Budapest: Archaeolingua, 2010.
- Ethnologue: Noric
- Omniglot: Noric
Extera ligili
[redaktar | redaktar fonto]- Lexilogos: Gaulish – kontenas referi pri Norikana
- University of Vienna – Indo-European studies – resursi
