Turksk
| Turksk | ||
 | ||
| Taalgebiet | ||
| algemien | ||
| oare namme(n) | Anatolysk Turksk | |
| eigen namme | Türkçe | |
| lânseigen yn |  Turkije | |
| tal sprekkers | 80–85 miljoen | |
| skrift | Latynsk alfabet | |
| taalsibskip | ||
| taalfamylje | ● Turksk ● Oghuz ● Turksk | |
| dialekten | Istanbûlsk Turksk (standertfoarm), East-Anatoalysk Turksk, West-Anatoalysk Turksk, Karamanlidysk, Cypriotysk Turksk | |
| taalstatus | ||
| offisjele status | Turkije | |
| erkenning as minderheidstaal |  Bulgarije | |
| taalkoades | ||
| ISO 639-1 | tr | |
| ISO 639-2 | tur | |
| ISO 639-3 | tur | |
Turksk (Türkçe) is ien fan de Turkske talen en de offisjele taal yn Turkije. It Turksk is ek ien fan de offisjele talen fan Syprus en inkele gemeenten fan Masedoanje. Der binne sa'n 81 miljoen Turksk-sprekkers. Bûten Turkije wurdt de taal sprutsen troch Turkse minderheden yn lannen fan de Balkan en de Kaukasus lykas Irak, Grikelân, Bulgarije, Kosovo, Bosnje, Syrje, Roemeenje, Moldaavje en Azerbeidzjan. Turksk wurdt ek sprutsen troch in soad ymmigranten yn oare lannen, lykas Nederlân, Belgje en Dútslân. It is in agglutinearjende taal mei fokaalharmony. Tige faak wurdt it Turksk as foarbyld neamd as der sprutsen wurdt oer agglutinearjende talen.
Taalklassifikaasje en besibbe talen
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]It Turksk (Türkçe) is in taal út de Turkske taalfamylje. It heart ta de Oghuz-talen, in tûke fan de Turkske talen dêr't ek it Azerbeidzjaansk, Turkmeensk en Gagauzsk ta hearre. Mei sa'n 80 miljoen sprekkers is it Turksk de grutste taal binnen de Oghuz-groep en ien fan de meast sprutsen talen fan de Turkske taalfamylje.
De Turkske talen foarmje in grutte taalfamylje dy't ferspraat is oer in grut part fan Euraazje, fan Anatoalje en de Balkan oant Sintraal-Aazje, Sibearje en dielen fan Sina. Oare wichtige talen út dizze famylje binne it Kazachsk, Kirgizysk, Oezbeeksk, Tataarsk, Azerbeidzjaansk en Turkmeensk. De talen hawwe in mienskiplike oarsprong yn it saneamde Proto-Turksk.
It Turksk is net besibbe oan de Yndo-Jeropeeske talen lykas it Russysk, Dútsk, Frysk of Frânsk. It hat lykwols troch ieuwenlang kontakt in grut tal lienwurden oernommen út oare talen, benammen út it Arabysk, Perzysk, Gryksk, Frânsk en Italiaansk. Dizze ynfloeden binne benammen sichtber yn de wurdskat fan it Osmaansk-Turksk.
De Turkske talen binne troch guon taalkundigen yn it ferline yndield by de saneamde Altayske talen, tegearre mei ûnder oaren de Mongoalske talen en Tunguzyske talen. Guon âldere teoryen brochten de Altayske talen ek yn ferbân mei de Oeraalske talen, lykas it Finsk en it Hongaarsk. Dizze saneamde Altayske hypoteze wurdt hjoeddedei lykwols troch de measte taalkundigen net mear as in bewiisde taalfamylje beskôge. Oerienkomsten tusken dizze talen wurde ornaris ferklearre troch histoarysk taal-kontakt en typologyske oerienkomsten.
It Turksk hat in agglutinearjende struktuer. Dat betsjut dat grammatikale betsjuttingen faak útdrukt wurde troch efterheaksels oan in wurdstam ta te foegjen. Fierders wurdt de taal karakterisearre troch fokaalharmonij, wêrby't de lûden yn in wurd har oan inoar oanpasse.
It moderne Turksk brûkt it Latynsk alfabet. Dat waard yn 1928 ynfierd as ûnderdiel fan de taalherfoarmingen yn de Republyk Turkije en ferfong it eardere Osmaansk-Turkske skrift, dat basearre wie op it Arabysk alfabet.
Skiednis
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Oarsprong fan de Turkske talen
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De ierste foarmen fan it Turksk ûntstienen yn de bredere regio fan Sintraal-Aazje. De Turkske talen ûntwikkelen har út in mienskiplike foarâltaal, it saneamde Proto-Turksk, dat wierskynlik ferskate tûzenen jierren lyn sprutsen waard troch nomadyske en seminomadyske folken yn de Euraziatyske steppe.
De âldste bekende skriftlike boarnen yn in Turkske taal binne de Orkhon-ynskripsjes út de 8e iuw yn it gebiet fan it hjoeddeiske Mongoalje. Dy teksten binne skreaun yn it Orkhon-skrift en jouwe ynformaasje oer de taal en kultuer fan de Gökturken.
Ferskowing fan taalgebiet nei it westen
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Fan de iere midsiuwen ôf ferhuzen ferskate Turkske folken stadichoan nei it westen. Yn de 11e iuw berikten de Seltsjoeken Anatoalje nei harren oerwinning op it Byzantynske Ryk by de Slach by Manzikert yn 1071.
Troch de komst fan Turkske stammen ûntstie yn Anatoalje in nije Turksktalige mienskip. De lokale befolking spruts oarspronklik benammen Gryksk, Armeensk en oare talen, mar it Turksk waard yn de folgjende iuwen hieltyd wichtiger.
Ald-Anatoalysk Turksk en it Osmaanske Ryk
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Tusken de 13e en 15e iuw ûntwikkele him it Ald-Anatoalysk Turksk. Dy taal waard brûkt troch de Beylik fan Osman en letter it opkommende Osmaanske Ryk.
Nei de oprjochting fan it Osmaanske Ryk yn de lette 13e iuw groeide it Turksk út ta in wichtige bestjoerstaal. It Osmaansk-Turksk waard lykwols sterk beynfloede troch it Arabysk en Perzysk. Benammen yn literêre en bestjoerlike teksten kaam in grut tal lienwurden en útdrukkingen út dy talen foar.
It Osmaansk-Turksk waard skreaun mei in oanpast Arabysk alfabet en ferskilde op in soad punten fan it sprutsen folks-Turksk.
De Turkske Republyk en taalwerfoarming
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Nei de fal fan it Osmaanske Ryk waard yn 1923 de Republyk Turkije oprjochte ûnder lieding fan Mustafa Kemal Atatürk. De nije steat seach de Turkske taal as in wichtich ûnderdiel fan de nasjonale identiteit.
Yn 1928 waard it Arabysk-basearre skrift ferfongen troch in nij Latynsk alfabet. Dy feroaring makke it lêzen en skriuwen tagonkliker en wie ûnderdiel fan in bredere modernisearring fan de Turkske maatskippij.
Yn 1932 waard de Türk Dil Kurumu (Turkske Taalferiening) oprjochte. Dy ynstelling krige as taak om de Turkske taal te standerdisearjen en in protte Arabyske en Perzyske lienwurden te ferfangen troch Turkske wurden of nije ôfsettings.
Modern Turksk
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]It moderne Turksk ûntwikkele him yn de 20e iuw ta in standerttaal basearre op it Istanbûlsk Turksk. It wurdt hjoeddedei sprutsen troch de mearderheid fan de befolking fan Turkije en troch grutte mienskippen yn Europa en oare dielen fan de wrâld. Troch migraasje sûnt de jierren 1960 binne grutte Turksktalige mienskippen ûntstien yn lannen lykas Dútslân, Nederlân, Belgje, Eastenryk en Frankryk.
Skrift
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]It Turksk wurdt skreaun mei it Turksk alfabet: in, in bytsje oanpast Latynsk alfabet. Hjiryn binne ûnder oaren de letters x, q en w net opnomd yn it alfabet, wylst der wol oare letters ekstra taheakke binne lykas ç, ğ, ı, ö, ş en ü. Dit alfabet, dat yn it Turksk Türk alfabesi hjit (Turksk alfabet), waard yn 1928 yn it ramt fan de Kemalistyske herfoarmings yn Turkije ynfierd.
Geografyske fersprieding
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]| Lân/regio | Soart gebiet | Oantal Turksktaligen | Beskriuwing |
|---|---|---|---|
| Turkije | Haadgebiet | sa'n 85 miljoen | It grutste Turksktalige gebiet yn 'e wrâld. Turksk is de offisjele taal fan Turkije en wurdt troch hast de hiele befolking sprutsen. It moderne Turksk ûntstie út it Osmaansk-Turksk en waard yn de 20e iuw herfoarme troch de Taalherfoarming fan Atatürk. |
 Syprus – Noard-Syprus | Regionaal haadgebiet | sa'n 300.000 | Turksk is de offisjele taal yn it noardlike diel fan it eilân. De Turksk-Syprioatyske fariant hat eigen skaaimerken. |
| Syprus – Turkske mienskip | Minderheid | tsientûzenen | Yn de Republyk Syprus libbet in Turksktalige minderheid mei in eigen kulturele tradysje. |
| Bulgarije | Minderheid | sa'n 600.000 | De Turkske mienskip is de grutste etnyske minderheid fan Bulgarije. Turksk wurdt benammen sprutsen yn it noardeasten en súdlike gebieten. |
 Grikelân – West-Traasje | Minderheid | sa'n 100.000–150.000 | Turksk is in erkende minderheidstaal yn West-Traasje, benammen ûnder de moslimmienskip. |
 Noard-Masedoanje | Minderheid | tsientûzenen | Turksk hat in offisjele status yn guon gemeenten mei in grutte Turkske befolking. |
 Kosovo | Minderheid | tsientûzenen | Turksk is in erkende minderheidstaal en hat offisjele status yn guon gemeenten. |
 Roemeenje | Minderheid | tsientûzenen | Der besteane Turkske en Tataarske mienskippen, benammen yn Dobroedzja. |
 Dútslân | Diaspora | sa'n 2,5–3 miljoen | De grutste Turkske diaspora yn 'e wrâld. De mienskip ûntstie benammen troch arbeidsmigraasje fanôf de jierren 1960. |
 Frankryk | Diaspora | sa'n 600.000–800.000 | In grutte Turkske mienskip ûntstie troch ymmigraasje út Turkije sûnt de twadde helte fan de 20e iuw. |
 Nederlân | Diaspora | sa'n 400.000–500.000 | Turksk is ien fan de grutste ymmigrantetalen fan Nederlân. In protte sprekkers binne neikommelingen fan Turkske gastarbeiders. |
 Belgje | Diaspora | sa'n 200.000–300.000 | Turksktalige mienskippen binne benammen te finen yn Brussel, Antwerpen en Limburch. |
 Eastenryk | Diaspora | sa'n 250.000–300.000 | Turksk is ien fan de grutste minderheidstalen fan Eastenryk, benammen yn Wenen. |
 Switserlân | Diaspora | sa'n 100.000–150.000 | Der libbet in Turksktalige mienskip dy't ûntstien is troch arbeidsmigraasje en letter famyljeweryndieling. |
 Feriene Keninkryk | Diaspora | sa'n 100.000–200.000 | Benammen yn Londen wenje Turkske en Syprioatysk-Turkske mienskippen. |
 Feriene Steaten | Diaspora | tsientûzenen | Der besteane Turkske mienskippen, benammen yn grutte stêden. |
 Kanada | Diaspora | tsientûzenen | In lytsere Turkske mienskip is benammen te finen yn Toronto en Montreal. |
Turksk alfabet
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]It Turksk alfabet hat 29 letters. De letters Ç, Ğ, I, Ö, Ü en Ş komme net foar yn it Fryske alfabet.
a - A |
b - B |
c - C |
ç - Ç |
d - D |
e - E |
f - F |
g - G |
ğ - Ğ |
h - H |
ı - I |
i - İ |
j - J |
k - K |
l - L |
m - M |
n - N |
o - O |
ö - Ö |
p - P |
r - R |
s - S |
ş - Ş |
t - T |
u - U |
ü - Ü |
v - V |
y - Y |
z - Z |
Osmaansk
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Foar 1928 waard foar de taal in, ek in bytsje oanpast, Arabysk alfabet brûkt. De taal skreaun yn dat alfabet wurdt ornaris Osmaansk neamd (Turks: Osmanlıca).
Hoewol't it eigentlik deselde taal is, gean de ferskillen tusken it hjoeddeiske Turksk en it Osmaansk fierder as allinnich it skrift. It Osmaansk is ôfmakke mei in hiel soad Arabyske en Perzyske lienwurden en troch taalsuvering hat men dy ynfloed yn it hjoeddeiske Turksk drastysk redusearre. Hjirtroch is der in grut ferskil yn wurdskat ûntstien. Wylst it Osmaansk as elitetaal foar de eallju, de geastlikheid en de riken foar it folk ûnfersteanber wie, waard it puristyske Öztürkçe, wat as reaksje yn opdracht fan Kemal Atatürk ûntwurpen waard, likemin troch folle minsken begrepen. Nei in oantal tige kontroversjele taalherfoarmings, net selden lykop geand mei (gewelddiedige) rezjymwikselings, is de hjoeddeiske Turkske skriuwtaal ûntstien, dy frij aardich by de sprektaal oanslút.
Utspraak letters
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Dit is de útspraak fan inkele letters út it Turkske alfabet.
| c | dzj (General [ing]) |
| ç | tsj (Tsjechje) |
| ş | sj (sjouwe) |
| ı | ə (de) |
| ğ | oergongsletter, kwealik útsprekke |
| y | j |
| j | zj (Jaques [fr]) |
| u | oe |
| ü | u (minút) |
| ö | koarte eu (beurt) |
| g | (garçon [fr]) |
Foarbylden
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Hjirûnder in pear útdrukkings yn it Frysk mei harren Turkske ekwifalint.
| Frysk | Turksk |
| goeie | merhaba |
| goemoarn | günaydın |
| oant sjen | güle güle |
| asjobleaft(yn fraachfoarm) | lütfen |
| tige tank | teşekkür ederim |
| ja | evet |
| nee | hayır |
| Turksk | Türkçe |
| Frysk | Fryskaca |
| Fries | Friesalı |
| Kinne jo Frysk prate? | Fryskaca konuşabiliyor musunuz? |
| Ik wit it net. | Bilmiyorum |
| Kinne jo Ingelsk prate? | İngilizce konuşabiliyor musunuz? |
| Ik hjit ..... | Benim adım ...... |
| Hoe hjitsto? | Senin adın ne? |
Sjoch ek
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Keppeling om utens
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]- Webstee Elsevier oer it Turksk
- Wikiwurdboek-side - Turksk
Literatuer
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]- Dr. Phil. Hermann F. Kvergić La Psychologie de Quelques Éléments des Langues Turques (Wenen 1935)
