باروت
باروت نامی برای مجموعه‌ای از مواد پیشران است که با سوختن سریع، حجم زیادی گاز داغ تولید می‌کنند و از این گاز برای پرتاب گلوله در سلاح‌های گرم، توپ‌ها و برخی موشک‌ها استفاده می‌شود. در معنای تاریخی و دقیق‌تر، باروت به باروت سیاه گفته می‌شود؛ مخلوطی از پتاسیم نیترات، زغال چوب و گوگرد که نخستین مادهٔ منفجرهٔ شیمیایی شناخته‌شده به‌شمار می‌رود. از اواخر سدهٔ نوزدهم، بیشتر کاربردهای نظامی آن به خانوادهٔ باروت‌های بی‌دود واگذار شد که عمدتاً بر پایهٔ نیتروسلولز ساخته می‌شوند.[۱]
در زبان عمومی، گاه هر مادهٔ پیشران یا حتی هر مادهٔ منفجرهٔ درون مهمات «باروت» خوانده می‌شود، اما از دید فنی مواد منفجره، پیشران‌ها و مواد آتش‌زا گروه‌های یکسانی نیستند. باروت در سلاح گرم وظیفهٔ اصلیِ پیش‌راندن پرتابه را بر عهده دارد.
نام
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]صورت‌های «باروت»، «بارود» و «باروط» در منابع فارسی ثبت شده‌اند. برهان قاطع «باروت» یا «نمک چینی» را «داروی تفنگ» معرفی کرده و افزوده است که «بارود» در سریانی نام شوره است. لغت‌نامه دهخدا نیز صورت «بارود» را ذیل این واژه آورده است.[۲]
بر پایهٔ بررسی دانشنامه ایرانیکا، «باروت» در فارسی وام‌واژه‌ای از عربی است که از راه زبان ترکی وارد کاربرد فارسی شده است. قدیمی‌ترین کاربردهای شناخته‌شدهٔ آن در متون فارسی احتمالاً به اواخر سدهٔ پانزدهم میلادی بازمی‌گردد. در برخی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی واژه‌هایی به معنای «دارو» نیز برای باروت به کار رفته‌اند؛ برای نمونه در برخی گویش‌های کردی و بلوچی صورت‌هایی هم‌ریشه با «درمان» برای آن گزارش شده است.[۳]
باروت سیاه
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]باروت سیاه مخلوطی مکانیکی از پتاسیم نیترات، زغال چوب و گوگرد است. یک ترکیب متداول آن از نظر جرمی حدود ۷۵ درصد پتاسیم نیترات، ۱۵ درصد زغال چوب و ۱۰ درصد گوگرد است، هرچند نسبت مواد در فرمول‌های تاریخی و برای کاربردهای مختلف متفاوت بوده است.[۱]
پتاسیم نیترات نقش اکسنده را دارد و زغال و گوگرد مواد سوختنی‌اند. باروت سیاه در حالت معمول به جای انفجارِ موجی، با فرایندی موسوم به سوختن انفجاری یا «دفلاگراسیون» می‌سوزد؛ یعنی جبههٔ سوختن آن با سرعتی کمتر از سرعت صوت در ماده پیش می‌رود. با این حال، اگر باروت در فضای بسته قرار گیرد، تولید سریع گازهای داغ می‌تواند فشار بسیار زیادی ایجاد کند و همین ویژگی امکان پرتاب گلوله یا ترکاندن محفظه را فراهم می‌کند.[۱]
گوگرد سبب آسان‌تر شدن اشتعال و بهبود گسترش سوختن در مخلوط می‌شود. باروتی متشکل از شوره و زغال بدون گوگرد نیز می‌تواند بسوزد، اما خواص اشتعال و عملکرد آن با باروت سیاه معمول متفاوت است.
باروت سیاه هنگام سوختن مقدار زیادی دود و فرآورده‌های جامد تولید می‌کند. این رسوبات در لولهٔ سلاح باقی می‌مانند و یکی از محدودیت‌های عمدهٔ آن در مقایسه با باروت‌های بی‌دود به‌شمار می‌روند.
باروت بی‌دود
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
باروت بی‌دود نام یک مادهٔ واحد نیست، بلکه خانواده‌ای از پیشران‌های پرانرژی است که در مقایسه با باروت سیاه دود و باقی‌ماندهٔ جامد بسیار کمتری تولید می‌کنند. بیشتر باروت‌های بی‌دود بر پایهٔ نیتروسلولز ساخته می‌شوند.
نخستین باروت بی‌دودِ عملی برای استفاده در تفنگ‌های خان‌دار را شیمی‌دان فرانسوی پل وی‌یِل در سال ۱۸۸۴ ساخت. محصول او که بعدها «پودر ب» نام گرفت از نیتروسلولز ژلاتینه‌شده ساخته می‌شد و ارتش فرانسه آن را برای مهمات تفنگ جدید خود به کار گرفت.[۴]
باروت‌های بی‌دود را بر پایهٔ ترکیبشان می‌توان به چند گروه اصلی تقسیم کرد:
- تک‌پایه که مادهٔ پرانرژی اصلی آنها نیتروسلولز است؛
- دوپایه که معمولاً از نیتروسلولز و نیتروگلیسیرین ساخته می‌شوند؛
- سه‌پایه که افزون بر این دو ماده، معمولاً نیتروگوانیدین نیز دارند و در برخی مهمات توپخانه‌ای به کار می‌روند.
آلفرد نوبل در سال ۱۸۸۷ «بالستیت»، از نخستین باروت‌های بی‌دود دوپایه، را ساخت. اندکی بعد در بریتانیا نیز کوردیت بر پایهٔ نیتروسلولز و نیتروگلیسیرین توسعه یافت.[۵]
اصطلاح «بی‌دود» به معنای نبود کامل دود نیست؛ این مواد هنگام سوختن نیز فرآورده‌های گازی تولید می‌کنند، اما مقدار ذرات جامد و ابر دود آنها در مقایسه با باروت سیاه بسیار کمتر است. انرژی بیشتر و امکان تنظیم سرعت سوختن نیز سبب شد که از اواخر سدهٔ نوزدهم باروت بی‌دود تقریباً جای باروت سیاه را در مهمات نظامی و بیشتر سلاح‌های گرم بگیرد.
تاریخ
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
باروت در چین پدید آمد. پژوهش‌های تاریخی منشأ آن را به آزمایش‌های کیمیاگران چینی در دورهٔ دودمان تانگ نسبت می‌دهند. در متون چینی سدهٔ نهم میلادی ترکیب‌هایی شامل شوره، گوگرد و مواد سوختنی ثبت شده‌اند و برخی نویسندگان دربارهٔ آتش‌گرفتن شدید چنین مخلوط‌هایی هشدار داده‌اند.[۶]
کهن‌ترین مجموعهٔ شناخته‌شده از فرمول‌های مشخص باروت در رسالهٔ نظامی چینی ووجینگ زونگیائو از سال ۱۰۴۴ میلادی آمده است. باروت ابتدا در مواد آتش‌زا، تیرهای آتشین و بمب‌ها به کار می‌رفت و سپس در نیزه آتشین و نخستین سلاح‌های لوله‌ای استفاده شد. در سدهٔ سیزدهم تفنگ‌ها و توپ‌های فلزی در چین پدید آمده بودند.[۷]
دانش باروت طی سدهٔ سیزدهم در سراسر اوراسیا گسترش یافت. فتوحات امپراتوری مغول احتمالاً در انتقال سریع فناوری‌های باروتی نقش داشت، هرچند مسیر دقیق انتقال آن به جهان اسلام و اروپا کاملاً روشن نیست. در اواخر سدهٔ سیزدهم فرمول‌های باروت در آثار نظامی عربی ثبت شده بودند و از اوایل سدهٔ چهاردهم توپ‌های باروتی در اروپا نیز پدیدار شدند.[۷]
در سده‌های بعد باروت شیوهٔ جنگ و طراحی استحکامات را دگرگون کرد. توپ‌های بزرگ امکان درهم شکستن بسیاری از دیوارهای سنگی سنتی را فراهم کردند و گسترش تفنگ، ساختار ارتش‌های پیاده را تغییر داد. از سدهٔ شانزدهم تا سدهٔ نوزدهم باروت سیاه پیشران اصلی تقریباً همهٔ سلاح‌های گرم بود.
با اختراع باروت‌های بی‌دود در دههٔ ۱۸۸۰، استفادهٔ نظامی از باروت سیاه به سرعت کاهش یافت. از آن پس اصطلاح «باروت سیاه» برای تمایز مادهٔ سنتی از پیشران‌های جدید رواج بیشتری یافت.
باروت در ایران
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]تاریخ دقیق ورود باروت و سلاح گرم به ایران روشن نیست. اصطلاح‌هایی که ممکن است به سلاح‌های باروتی اشاره کنند در برخی متون تیموری سدهٔ چهاردهم دیده می‌شوند، اما معلوم نیست این واژه‌ها واقعاً به توپ اشاره داشته‌اند یا به ابزارهای قدیمی‌تر پرتاب سنگ و مواد آتش‌زا.[۸]
نخستین شواهد قطعی دربارهٔ استفاده از سلاح گرم و توپ‌ریزی در ایران به دورهٔ اوزون حسن، فرمانروای آق‌قویونلو، در نیمهٔ دوم سدهٔ پانزدهم بازمی‌گردد. او در دههٔ ۱۴۷۰ از جمهوری ونیز توپ، تفنگ و متخصص توپخانه درخواست کرد. استفاده از توپ و تفنگ در ایران در دورهٔ آغازین صفویان نیز مستند است و پس از نبرد چالدران اهمیت سلاح گرم در ارتش صفوی افزایش یافت.[۸]
در دورهٔ صفوی باروت در چندین شهر ایران تولید می‌شد. در زرادخانهٔ اصفهان باروت‌سازان مخصوص به کار گرفته می‌شدند و منابع اروپایی دورهٔ صفوی از کیفیت باروت ساخته‌شده در لار نیز یاد کرده‌اند. شوره و گوگرد مورد نیاز برای تولید باروت در بخش‌هایی از ایران، از جمله پیرامون نطنز، در دسترس بود.[۳]
بر خلاف ادعایی که گاه دربارهٔ کبوترخانه‌های صفوی تکرار می‌شود، منابع تاریخی معتبرِ مربوط به کبوترخانه‌های اصفهان کاربرد اصلی فضولات گردآوری‌شده در آنها را کود کشاورزی، به‌ویژه برای کشت خربزه و درختان میوه، ذکر می‌کنند. مالیات گزارش‌شده در سدهٔ هفدهم نیز مالیات بر کود کبوترخانه‌ها بود؛ بنابراین نمی‌توان گسترش کبوترخانه‌های صفوی را بدون منبع مستقل به تولید باروت نسبت داد.[۹]
کاربردها
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]باروت سیاه در طول تاریخ برای تفنگ‌ها، توپ‌ها، بمب‌ها، موشک‌های اولیه و آتش‌بازی استفاده شده است. امروزه کاربرد نظامی آن محدود است، اما هنوز در برخی آتش‌بازی‌ها، فتیله‌ها، سلاح‌های تاریخی و عملیات ویژهٔ انفجاری به کار می‌رود.
باروت بی‌دود پیشران اصلی بیشتر مهمات امروزیِ سلاح‌های گرم است. شکل و اندازهٔ دانه‌های باروت، ترکیب شیمیایی و افزودنی‌های آن به‌گونه‌ای انتخاب می‌شوند که سرعت تولید گاز و فشار درون لوله برای نوع مشخصی از مهمات مناسب باشد.
باروت سیاه همچنین از گذشته برای شکستن سنگ و استخراج معدن به کار رفته است. در ایران نیز استفادهٔ سنتی از باروت برای سنگ‌بری و معدن‌کاری گزارش شده است.[۳]
تفاوت با مواد منفجرهٔ قوی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]باروت سیاه و بیشتر باروت‌های بی‌دود در کاربرد معمول پیشران هستند؛ یعنی طوری طراحی می‌شوند که با سوختن کنترل‌شده گاز تولید کنند. این رفتار با مواد منفجرهٔ قوی مانند تی‌ان‌تی که معمولاً از راه انفجار موجی و انتشار موج ضربه‌ای واکنش می‌دهند تفاوت دارد.
این تمایز از نظر طراحی مهمات اهمیت دارد؛ زیرا در سلاح گرم هدف آن است که فشار گاز در زمانی مناسب افزایش یابد و گلوله را در طول لوله شتاب دهد، نه آنکه محفظهٔ سلاح با یک انفجار ناگهانی و پرسرعت خرد شود.
جستارهای وابسته
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]منابع
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- آندراده, تونیو (2016). The Gunpowder Age: China, Military Innovation, and the Rise of the West in World History (in English). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13597-7.
- دیویس, تنی ال. (1943). The Chemistry of Powder and Explosives (in English). نیویورک: John Wiley & Sons.
- نیدهام, جوزف (1986). Science and Civilisation in China (in English). Vol. 5، بخش 7: The Gunpowder Epic. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-30358-3.
- بیوکنن, برندا جی. (2006). Gunpowder, Explosives and the State: A Technological History (in English). Ashgate. ISBN 978-0-7546-5259-5.
پانویس
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- 1 2 3 دیویس, تنی ال. (1943). The Chemistry of Powder and Explosives (in English). نیویورک: John Wiley & Sons.
- ↑ فلور, ویلم. "BĀRŪT". دانشنامه ایرانیکا (in English). Retrieved 21 سپتامبر 2026.
- 1 2 3 فلور, ویلم. "BĀRŪT". دانشنامه ایرانیکا (in English). Retrieved 21 سپتامبر 2026.
- ↑ بیوکنن, برندا جی. (2006). Gunpowder, Explosives and the State: A Technological History (in English). Ashgate. ISBN 978-0-7546-5259-5.
- ↑ "Alfred Nobel". Science History Institute (in English). Retrieved 21 سپتامبر 2026.
- ↑ نیدهام, جوزف (1986). "7: The Gunpowder Epic". Science and Civilisation in China (in English). Vol. 5. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-30358-3.
- 1 2 آندراده, تونیو (2016). The Gunpowder Age: China, Military Innovation, and the Rise of the West in World History (in English). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13597-7.
- 1 2 متی, رودی. "FIREARMS i. HISTORY". دانشنامه ایرانیکا (in English). Retrieved 21 سپتامبر 2026.
- ↑ "DUNG". دانشنامه ایرانیکا (in English). Retrieved 21 سپتامبر 2026.
