Murzyn

Anna Bilińska-Bohdanowiczowa, Murzynka (1884)

Murzyn (wymowa: /ˈmu.ʐɘn/^ⓘ) – określenie osoby czarnoskórej stosowane w języku polskim od XIV wieku. Współcześnie kontrowersyjne, przez użytkowników języka uznawane za neutralne lub pejoratywne.

Etymologia

Etymologicznie słowo „murzyn” jest przekształconym zapożyczeniem z języka staroczeskiego (muřín), które z kolei wywodzi się od łacińskiego maurus oznaczającego Maura (w starożytności czarnoskórego mieszkańca Afryki Północnej). Wskazuje się, że zapożyczenie to trafiło do języka polskiego na potrzeby tłumaczenia Biblii.

Frazeologia

Potocznie, w charakterze przenośni wyraz „murzyn” (zapisywany małą literą) to również określenie:

• człowieka o głębokiej ciemnobrązowej opaleniźnie
• człowieka anonimowo wykonującego pracę za kogoś innego
• człowieka wyzyskiwanego do ciężkiej pracy

Wyraz ten funkcjonuje również w utartych związkach frazeologicznych, jak np.:

• „opalić się na murzyna” – uzyskanie głębokiej, ciemnobrązowej opalenizny
• „biały murzyn” – osoba rasy białej traktowana i wykorzystywana jak niewolnik
• „murzyn zrobił swoje, murzyn może odejść” – sytuacja w której ktoś został wykorzystany do jakiegoś przedsięwzięcia po czym został porzucony lub odprawiony
• „być sto lat za murzynami” – głębokie zacofanie w jakiejś dziedzinie
• „robić za murzyna” – być wyzyskiwanym do ciężkiej pracy

Kontrowersyjny status

Apteka „Pod Murzynem” zlokalizowana w kamienicy w Pszczynie (2015)

Kawiarnia „Murzynek” w Warszawie (2011)

Dom pod Murzynkiem w Gdańsku zawdzięcza swą nazwę dekoracji Murzynek

Rzeźba Murzyn Stanisława Wysockiego stanowiąca odlew ciała Eugeniusza Get-Stankiewicza. Apteka „Pod Murzynem” we Wrocławiu

Kwestia uznawania określenia „Murzyn” za jednoznacznie neutralne bądź pejoratywne wzbudza kontrowersje wśród użytkowników języka polskiego, a zdania na temat jego charakteru są podzielone.

Słowo to, mimo pierwotnie neutralnego pochodzenia i znaczenia, w XXI wieku zaczęto coraz częściej postrzegać pejoratywnie, jako obarczone negatywnymi konotacjami. Za główny powód takiego stanu rzeczy wskazuje się najczęściej negatywnie nacechowaną frazeologię (np. utarte wyrażenie „być sto lat za murzynami” określające głębokie zacofanie czy „biały murzyn” odnoszące się do niewolnictwa). Nie mniej istotnym problemem jest także nadużywanie tego określenia w kontekście stygmatyzującym ze względu na kolor skóry (co nosi wówczas znamiona rasizmu), zamiast stosowania go jako neutralnego zwrotu opisowego w uzasadnionych sytuacjach.

Obrońcy tradycyjnego, neutralnego charakteru tego słowa wskazują jednak, że problemem nie jest samo określenie, lecz kontekst jego użycia. W tym ujęciu podkreśla się możliwość łączenia go z wyrazami o pozytywnym wydźwięku (np. „przystojny Murzyn”), co odróżnia go od terminów czysto pejoratywnych, przy których takie połączenia budziłyby przeciwstawne uczucia (np. „miły czarnuch”). Zwolennicy tego stanowiska argumentują, że słowo „Murzyn” może funkcjonować potocznie zarówno neutralnie (osoba czarnoskóra), jak i negatywnie (wyzyskiwany pracownik) – podobnie jak wyrazy „Żyd” czy „Cygan”, których nie próbuje się usunąć z przestrzeni publicznej.

Osobnym czynnikiem wpływającym na stopniową pejoratywizację słowa „Murzyn” w języku polskim jest wpływ języków obcych. Przykładowo francuskie negre czy angielskie negro lub nigger mają charakter jednoznacznie pejoratywny i pogardliwy ze względu na silne konotacje z niewolnictwem i kolonializmem. Mimo, iż polskie „Murzyn” nie funkcjonowało z takimi konotacjami to automatyczne i bezrefleksyjne tłumaczenia na zasadzie 1:1 mogły doprowadzić do przeniesienia negatywnego nacechowania z innych języków na polski „odpowiednik”.

Niektórzy językoznawcy wskazują, że kontrowersje i konflikty w interpretowaniu tego słowa w polskim społeczeństwie wynikają obecnie w dużej mierze z różnic międzypokoleniowych, gdzie starsze pokolenia przyzwyczajone są do jego tradycyjnego charakteru, a w młodszych jego odbiór uległ ewolucji.

W badaniach opinii publicznej

Odbiór słowa „Murzyn” w społeczeństwie był przedmiotem badań CBOS w 2007 r. Odpowiedzi respondentów przedstawiały się następująco:

• 19% – słowo to jest obraźliwe
• 12% – słowo to czasem jest, a czasem nie jest obraźliwe
• 68% – słowo to nie jest obraźliwe

W badaniu IBRiS z 2022 r. odbiór tego słowa uległ stopniowej zmianie:

• 32% – słowo to jest obraźliwe
• 55% – słowo to jest neutralne
• 8% – słowo to jest pozytywne

W latach 2014 i 2020 dr. hab. Margaret Ohia-Nowak, przeprowadziła badanie na grupie czarnoskórych Polaków o korzeniach afrykańskich lub polsko-afrykańskich należących do tzw. „drugiego pokolenia” (urodzonych i wychowanych w Polsce), uzyskując następujące wyniki:

• 2014 r. – dla 80% respondentów słowo to było obraźliwe
• 2020 r. – dla ponad 95% respondentów słowo to było obraźliwe

Status w słownikach i encyklopediach

Starsze słowniki nie zawierają informacji o negatywnych skojarzeniach związanych z tym słowem. Jeszcze w czerwcu 2020 r. Słownik Języka Polskiego PWN uznawał słowo „Murzyn” za neutralne i nie było ono opatrzone żadnymi kwalifikatorami czy notami o użyciu (w przeciwieństwie do słowa „czarnuch”, które oznaczone było jako „pogardliwe”).

Aktualnie Słownik Języka Polskiego PWN oznacza to słowo jako „obraźliwe”, Wielki Słownik ortograficzny PWN jako „dziś uważane za obraźliwe”, a Wielki Słownik Języka Polskiego PAN jako „współcześnie uważane za obraźliwe”.

Internetowa Encyklopedia PWN zawierała hasło „Murzyni”, w którym byli oni określani jako ludność pochodzenia afrykańskiego będąca przedstawicielami czarnej odmiany człowieka. Hasło nie zawierało żadnych kwalifikatorów czy uwag o negatywnym charakterze tego określenia. Serwis obecnie jest nieaktywny (stan na 18.09.2026) a ostatnia archiwizacja hasła w serwisie Wayback Machine nastąpiła w 2024 r.

Opinia Rady Języka Polskiego

W sierpniu 2020 r. członek Rady Języka Polskiego prof. Marek Łaziński, w odpowiedzi na nadesłany do organu list dotyczący słowa „Murzyn”, wydał opinię, w której stwierdził m.in.:

Odbiór słów „Murzyn” i „Murzynka” (…), niegdyś neutralnych i podstawowych wśród możliwych nazw oznaczających osoby czarnoskóre, dziś niewątpliwie jest obarczony bagażem negatywnych konotacji. (…) Osoby, które używały go w latach osiemdziesiątych czy dziewięćdziesiątych, nie mają w żadnym razie powodu do wyrzutów sumienia. Jednak słowa zmieniają skojarzenia i wydźwięk w toku naturalnych zmian świadomości społecznej. Dziś słowo „Murzyn” jest nie tylko obarczone złymi skojarzeniami, jest już archaiczne. (…)

Słowo „Murzyn” w języku polskim obrosło wyjątkowo silną frazeologią obraźliwą, jak „100 lat za Murzynami”. (…) Czarno- i ciemnoskórzy Polacy (…) oraz mieszkający w Polsce czasowo czarnoskórzy Amerykanie w zdecydowanej większości traktują to słowo jako obraźliwe. (…) Określa [ono] nie narodowość ani pochodzenie geograficzne, tylko kolor skóry, a ta cecha podobnie jak kolor włosów, wzrost, typ figury nie musi być istotna w opisie człowieka. (…)

[Zalecam więc], by słowa „Murzyn” nie używać inaczej niż na prawach historycznego cytatu (…). Ponieważ trudno jest zmienić przyzwyczajenia mówiących, ograniczam swoją rekomendację do komunikacji publicznej: mediów, administracji, szkoły. (…) Osoby przyzwyczajone do języka sprzed lat będą dalej używać słowa „Murzyn” w rozmowach prywatnych w przekonaniu, że słowo to jest neutralne. Taką opinię podziela część językoznawców. Dlatego nie zachęcam do poprawiania wszystkich i w każdej sytuacji.

W październiku 2020 r. na 55. posiedzeniu plenarnym Rada Języka Polskiego jednogłośnie przyjęła opinię Marka Łazińskiego jako swoje oficjalne stanowisko i obecnie nie zaleca używania tego określenia w przestrzeni publicznej.

Decyzja ta spotkała się zarówno z wyrazami poparcia jak i krytyki. Negatywne reakcje wywołała zwłaszcza ze strony konserwatywnych mediów i prawicowych polityków, zarzucających Łazińskiemu i radzie zbytnią poprawność polityczną.

W opinii osób publicznych

Do kontrowersji związanych z odbiorem słowa „murzyn” na przestrzeni lat odniosło się kilku znanych czarnoskórych Polaków:

• Poseł John Godson w wywiadzie z 2011 r. stwierdził, że nie widzi nic złego w tym słowie, dodając, że nie obraża się, jeśli słyszy je od osoby, która czuje szacunek do czarnoskórych. Jednak w czerwcu 2020 r. wyraził krytyczny stosunek wobec używania słowa „Murzyn” wobec osób, które sobie tego nie życzą, pisząc na Twitterze: [...] Podobnie jest do słowa Murzyn. Ewoluował. Skoro zainteresowani nie chcą być nazwani murzynami – proszę ich tak nie nazywać.
• Muzyk i członek Komitetu Społeczności Afrykańskiej w Polsce Mamadou Diouf skrytykował wypowiedź posła Johna Godsona z 2011 r. zarzucając mu niewiedzę i stawiając znak równości między określeniami „Murzyn” i „niewolnik”: Murzyn to niewolnik [...]. Szkoda, że poseł tego nie łapie [...] Murzyn nie mówi niczego o pochodzeniu. W polskim języku na pewno nie. Murzyn to pewien (niewolniczy) stan, nie kolor skóry.
• Poseł Killion Munyama w wywiadzie z 2012 r. odniósł się do tego słowa negatywnie stwierdzając: murzyn kojarzy się ze złymi powiedzeniami typu „sto lat za murzynami” i jest obraźliwym określeniem.
• Dziennikarz Brian Scott w wywiadzie z 2015 r. stwierdził, że akceptuje to słowo ale uważa, że ma konotacje negatywne. Mimo tego, w 2016 r. napisał książkę zatytułowaną „Pierwszy Murzyn RP. Brian Scott o Polsce, mediach i polityce”, w której podkreślił, że dawniej traktował to słowo jako obelżywe ale z wiekiem nabrał do niego dystansu i zaczął sam się nim określać: [...] nie życzę sobie, żeby ktoś odebrał mi możliwość nazywania siebie Murzynem. Bo jestem Murzynem. I’m a Negro, okay? I to jest to, co mnie określa w polskim słowniku. To nie jest Nigger - czarnuch. [...].
• Działacz społeczny i polityk Bawer Aondo-Akaa skrytykował opinię Rady Języka Polskiego z 2020 r. (uznającą słowo za obraźliwe) nazywając ją „motywowaną politycznie”, dodając, że w kulturze polskiej: słowo „Murzyn” nie ma obraźliwych konotacji, na przykład tak, jak ma to miejsce w Stanach Zjednoczonych, we Francji czy w Wielkiej Brytanii.

Zobacz też

• Bambo
• murzynek
• mniejszość afrykańska w Polsce
• nigger
• A u was Murzynów biją!