Castell Brynbuga

Castell Brynbuga

Math	castell, safle archaeolegol, abaty
Daearyddiaeth
Lleoliad	Brynbuga
Gwlad	Cymru
Uwch y môr	15.7 metr
Cyfesurynnau	51.699442°N 2.8988°W
Statws treftadaeth	adeilad rhestredig Gradd I, Henebion Cenedlaethol Cymru
Manylion
Ffeiliau perthnasol ar Comin

Castell yn nhref Brynbuga, Sir Fynwy, Cymru, yw Castell Brynbuga. Fe'i lleolir yn union i'r gogledd o'r dref ar fryn sy'n edrych dros y strydoedd a phrif sgwâr. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I. Mae'r porthdy bellach yn gartref preifat ac yn adeilad rhestredig Gradd I yn ei rinwedd ei hun.

Mae adfeilion y castell yn eithaf sylweddol ac yn cynnwys rhai elfennau diddorol megis tŵr colomennod. Mae'r castell mewn perchnogaeth breifat, ond mae ei erddi ar agor i ymwelwyr dridiau bob wythnos a chynhelir digwyddiadau yno yn ystod yr haf.

Hanes

Mae'r cofnod cynharaf o gastell ym Mrynbuga yn dyddio o 1138, pan gafodd ei gipio dros dro gan y Cymry oddi wrth deulu de Clare o Netherwent. Mae'n debyg bod y strwythur carreg cyntaf, y gorthwr, wedi'i adeiladu tua 1174 gan Richard "Strongbow" de Clare. Creodd William Marshal waith amddiffyn helaeth, gan ychwanegu'r tyrau a ward fewnol â waliau petryalog o dan y mwnt. Ailfodelwyd y gorthwr gan un o feibion Marshal fel preswylfa yng nghanol y 13g. Erbyn 1289 roedd Gilbert de Clare wedi adeiladu'r tŵr gogleddol i wasanaethu fel trysorlys a siambr ar ben tŵr y garsiwn. Ar ddechrau'r 14g, adeiladodd Elizabeth de Clare neuadd fawr a chapel yn erbyn y wal len ogleddol a bloc siambr y tu allan ac ailfodelwyd y gorthwr i ddarparu tair llawr o lety byw. Ar ddiwedd y 14g neu ddechrau'r 15g pasiwyd yr arglwyddiaeth i'r Mortimeriaid o Wigmore, Ieirll y Gororau, a chafodd amddiffynfeydd y wardiau isaf i'r de eu cryfhau trwy adeiladu porthdy, wal a thŵr murlun crwn. Ym 1431, William ap Thomas oedd stiward yr arglwyddiaeth ac ailfodelwyd y castell gan ei fab William Herbert fel llety i stiwardiaid. Erbyn dechrau'r 16g, roedd y stiward yn byw yn y porthdy ac roedd y castell yn dechrau dadfeilio, a chyflymwyd y broses gan ddymchwel y neuadd fawr a'r ysgubor gan Roger Williams o Frynbuga ym 1556. O ganol y 18g hyd at ddiwedd y 19g, roedd yn rhan o ystâd Beaufort.